<\/p>\n\n\n\n
Ge\u00e7ti\u011fimiz son iki y\u00fczy\u0131lda Arap ve M\u00fcsl\u00fcman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin Bat\u0131 ile olan deneyimlerini ve Bat\u0131\u2019n\u0131n k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte y\u00fckseli\u015fi ba\u011flam\u0131nda \u00fcretti\u011fi modern felsefe, evrensel vizyon ve Avrupa medeniyetine kar\u015f\u0131 tutumlar\u0131n\u0131 ele al\u0131rken bu deneyim, fikir ve tutumlar\u0131n sergilendi\u011fi tarihsel ba\u011flam\u0131 dikkate almadan incelemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n
K\u0131saca, son iki y\u00fczy\u0131l, Avrupa s\u00f6m\u00fcrgecili\u011finin, bu s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fe kar\u015f\u0131 durma ve ondan kurtulma \u00e7abalar\u0131n\u0131n oldu\u011fu y\u0131llard\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Bu ba\u011flam, ayn\u0131 zamanda \u00fcmmetin \u00f6nderli\u011fini, Avrupa’n\u0131n Arap ve \u0130slam Do\u011fu’sunda askeri, siyasi ve ekonomik hegemonyas\u0131na kar\u015f\u0131 durabilmek i\u00e7in “aceleye getirilmi\u015f” bir modernizasyon program\u0131 benimsemeye zorlayan ba\u011flamd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Art\u0131k her kesin zihnini me\u015fgul eden tek husus, Avrupa\u2019n\u0131n geni\u015flemesine kar\u015f\u0131 koyma ba\u011flam\u0131nda maddi ve \u00f6rg\u00fctsel\/sistematik “ilerleme”, Avrupa’n\u0131n bilim, teknoloji ve medeniyet seviyesini yakalama olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n
Bu minvalde dikkat \u00e7eken husus, Bu \u00e7a\u011fda\u015fla\u015fma ve ilerleme \u00e7abalar\u0131n\u0131n, b\u00fcy\u00fck oranda devlete ve kurumlar\u0131na veya daha do\u011frusu \u2018kurumsalla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na’ harcanm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu da netice itibariyle devletin ve devlet kurumlar\u0131n\u0131n olu\u015fumu ve ihtiya\u00e7lar\u0131yla irtibatl\u0131 \u0130slam “sosyal hayat\u0131n\u0131n”\/\u0130slami sosyalitenin sadece s\u0131n\u0131rl\u0131 bir k\u0131sm\u0131n\u0131n modernizasyonuna yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu modernle\u015ftirme s\u00fcreci, sosyal yap\u0131n\u0131n en yukar\u0131s\u0131nda bulunan devlet se\u00e7kinleri ve b\u00fcrokrasisi ile modernle\u015fme s\u00fcrecinden ge\u00e7memi\u015f, veya yap\u0131sal ve tarihsel olarak toluma tepeden dayat\u0131ld\u0131\u011f\u0131, orijininin tahrif edildi\u011fi ve par\u00e7aland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in onu \u00f6z\u00fcmsememi\u015f ve sindirmemi\u015f geni\u015f halk kitlesi aras\u0131nda kopukluk ve u\u00e7urumvari bir durum ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Modern Bat\u0131 olgusu, felsefi, toplumsal, politik ve ekonomik k\u00f6k ve i\u00e7erikleri ve emperyalist projesi ile genelde t\u00fcm d\u00fcnya ve \u00f6zelde ise \u0130slam d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir meydan okuma te\u015fkil etmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin modern Bat\u0131l\u0131 meydan okumaya verdikleri tepkiler, daha sonra, bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin sunduklar\u0131 veya kapsam ve uzmanl\u0131k bak\u0131m\u0131ndan farkl\u0131 seviyelerdeki d\u00fc\u015f\u00fcnsel projelerinde uygulad\u0131klar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceleri do\u011furmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n
Bu bat\u0131l\u0131 meydan okuma, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve medeniyetlerinin \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc koruyan ayd\u0131n, ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin sosyal ve be\u015feri bilimlerdeki \u00e7e\u015fitli g\u00fcncel meseleleri i\u015flerken kar\u015f\u0131lar\u0131na \u00e7\u0131kmaya devam etmektedir.<\/p>\n\n\n\n
Bat\u0131l\u0131la\u015fma ve Avrupal\u0131la\u015fma y\u00f6neli\u015flerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir modernle\u015fme aray\u0131\u015flar\u0131 ba\u011flam\u0131nda da yasama, \u00f6rg\u00fctlenme, e\u011fitim, geli\u015fim, milli kurtulu\u015f ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k alanlar\u0131nda kesintisiz bir \u201c\u0130slamla\u015fma\u201d\/”\u0130slamla\u015ft\u0131rma” s\u00fcreci do\u011fmu\u015ftur. Modern \u0130slami hareket, modern Bat\u0131l\u0131 meydan okuyu\u015fa verilen bu t\u00fcr tepkilerin sonu\u00e7lar\u0131ndan biridir.<\/p>\n\n\n\n
Erken modernle\u015fme ba\u011flam\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 kurum ve kurulu\u015flar\u0131n\u0131n modernizasyonunu, 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda Avrupa cephelerindeki sava\u015flarda Rusya ve di\u011fer Avrupal\u0131 g\u00fc\u00e7ler kar\u015f\u0131s\u0131nda tad\u0131lan bir dizi askeri yenilgi ile birlikte ba\u015flad\u0131. Avrupal\u0131 g\u00fc\u00e7ler, Osmanl\u0131 ile y\u00fczy\u0131llara yay\u0131lan temas\u0131 neticesinde onun t\u00fcm sava\u015f taktik ve tekniklerini kavram\u0131\u015f ve nihayetinde bunlar\u0131n \u00fcstesinden gelerek ona kar\u015f\u0131 muzaffer olmu\u015ftur. Polonya\u2019n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ile Rusya taraf\u0131ndan gasp edilen m\u00fclklerinin iadesi etraf\u0131nda d\u00f6nen Rus-Osmanl\u0131 (felaket) sava\u015f\u0131n\u0131 sona erdiren Kaynarca Antla\u015fmas\u0131’ndan (1774) sonra Osmanl\u0131 Devleti, Avrupa ve d\u00fcnyadaki \u201dbirinci devlet\u201d olma konumundan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc veya d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc devlet seviyesine d\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n\n\n\n Bu ba\u011flamda, Avrupa tarz\u0131nda modernle\u015fme, \u00f6ncelikle askeri g\u00fc\u00e7lerin yeniden d\u00fczenlenmesi, modern askeri okullar\u0131n kurulmas\u0131, askeri m\u00fchendislik tekniklerinin uygulanmas\u0131, Avrupa ba\u015fkentlerine e\u011fitim ve \u00f6\u011fretim misyonlar\u0131n\u0131n g\u00f6nderilmesi, idari y\u00f6netim ve devlet kurumlar\u0131n\u0131n merkezile\u015fme y\u00f6n\u00fcnde modernizasyonu, devlet kaynaklar\u0131n\u0131n yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131, kamu topraklar\u0131n\u0131n \u00f6zelle\u015ftirilmesi, Avrupa sermaye piyasas\u0131na girilmesi vb. anlam\u0131na geliyordu.<\/p>\n\n\n\n Daha sonralar\u0131 bu de\u011fi\u015fim ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerden baz\u0131lar\u0131, devletin kap\u0131lar\u0131n\u0131 Bat\u0131\u2019n\u0131n n\u00fcfuz ve s\u0131zmalar\u0131na a\u00e7mak, Avrupa\u2019n\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 ve tekelle\u015fmesini g\u00fc\u00e7lendirmek amac\u0131yla Osmanl\u0131 ba\u015fkentindeki Avrupa b\u00fcy\u00fckel\u00e7ileri ve konsoloslar\u0131n\u0131n bask\u0131s\u0131 ve himayesi alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fti.<\/p>\n\n\n\n K\u0131sacas\u0131, \u00fcmmet tarihindeki modernle\u015fmenin ba\u015flama zaman\u0131, do\u011fal ya da normal de\u011fildi. \u00c7\u00fcnk\u00fc modernle\u015fme, 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda Napolyon’un M\u0131s\u0131r\u2019\u0131 istilas\u0131 ile (1798-1801) ba\u015flay\u0131p, 19. y\u00fczy\u0131l boyunca ve XX. y\u00fczy\u0131l\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde devam eden a\u011f\u0131r askeri yenilgiler ve Avrupa\u2019n\u0131n Arap-\u0130slam do\u011fusuna do\u011fru s\u00f6m\u00fcrgeci ilerleyi\u015finin bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fti. Bundan bir ya da iki y\u00fcz y\u0131l \u00f6nce de, Hindistan ve Do\u011fu Hint M\u00fcsl\u00fcman adalar\u0131, (Endonezya, Filipinler ve Malay) \u0130spanya, Portekiz ve Hollanda’n\u0131n \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde b\u00fcy\u00fck\/g\u00fc\u00e7l\u00fc bir s\u00f6m\u00fcrge dalgas\u0131na maruz kalm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n Son Osmanl\u0131 Padi\u015fahlar\u0131 III. Selim, II. Mahmut, Abd\u00fclmecid, Abd\u00fclaziz ve II. Abd\u00fclhamit’in taahh\u00fct ettikleri modernle\u015fme d\u00f6nemi (ki bu d\u00f6nem, ayn\u0131 zamanda Tanzimat d\u00f6nemidir) ve Arap-\u0130slam \u2019Do\u011fu\u2019sundaki ulus devletler d\u00f6nemi boyunca Arap ve M\u00fcsl\u00fcman toplumlar, R\u00f6nesans\/uyan\u0131\u015f, geli\u015fme, kalk\u0131nma ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar s\u00fcren Bat\u0131 egemenli\u011finden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k projesini ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde uygulama ile ilgili fikri olarak tarihsel tercihlerini net olarak ortaya koyamad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n Arap ve \u0130slam halklar\u0131, \u00f6zellikle de Bat\u0131 egemenli\u011finden kurtulma, geli\u015fme, kalk\u0131nma ve milli kurtulu\u015f yolunda ba\u011f\u0131ms\u0131z y\u00f6ntemler bulma \u00e7abalar\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7lanmas\u0131ndan sonra, Bat\u0131 modeline, evrensel vizyonuna ve ona s\u00fcrekli ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 par\u00e7alanm\u0131\u015f durumda ve hen\u00fcz ortak bir tav\u0131r belirleyememi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n Arap ve M\u00fcsl\u00fcman toplumlar, meden\u00ee, insan\u00ee, k\u00fclt\u00fcrel, ekonomik ve sosyal a\u00e7\u0131lardan h\u00e2l\u00e2 \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fc halindedirler. Bu durum, Arap ve M\u00fcsl\u00fcman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve ayd\u0131nlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131daki sorgulamalar\u0131 yapmaya itmi\u015ftir: Neden Hristiyan Bat\u0131 ilerlerken M\u00fcsl\u00fcman Do\u011fu geriledi? Veya oradaki ilerlemenin ve buradaki geri kalm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n sebepleri nelerdir? Avrupa medeniyetinden istifade etmek ve Bat\u0131 tecr\u00fcbesinin bir benzerini ortaya koymak m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? Bu hangi seviyede ve hangi alanlarda olabilir?<\/p>\n\n\n\n Tart\u0131\u015fmalar ve at\u0131\u015fmalar yakla\u015f\u0131k iki as\u0131r (XIX. VE XX.) boyunca devam etti, ancak bu sorgulamalar\u0131n cevaplar\u0131 net ve pratik bir \u015fekilde ortaya konmu\u015f de\u011fildir. Bu sorgular\u0131n bir k\u0131sm\u0131 ciddi olsa da bir k\u0131sm\u0131 da \u2013Abdurrahman el-Kevakibi\u2019in ifadesi ile – bo\u015f bir vadide hayk\u0131rmak veya k\u00fcle \u00fcflemekten \u00f6teye ge\u00e7memi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n KANLI BA\u015eLANGI\u00c7LAR<\/strong><\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 erken modernle\u015fme \u00e7abalar\u0131, sosyal, askeri, b\u00fcrokratik ve dini kesimlerin itiraz bariyerine \u00e7arpt\u0131. Nitekim yeni\u00e7eri te\u015fkilat\u0131, hocalar ve avam halktan olu\u015fan bir topluluk, XVIII. Y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda III. Selimin \u0131slahatlar\u0131na kar\u015f\u0131 bir araya gelerek isyan etti ve \u0130stanbul\u2019a y\u00f6nelerek, \u201dNizam-\u0131 Cedid\u201d ad\u0131 da verilen \u0131slahatlar\u0131 destekleyen vezir ve \u00e2yanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler. Reform yanl\u0131s\u0131 eski m\u00fcft\u00fcn\u00fcn yerine gelen yeni Osmanl\u0131 m\u00fcft\u00fcs\u00fc, \u201dherhangi bir halife, devlete Bat\u0131l\u0131 rejimi, sistem ve y\u00f6ntemlerini sokarsa ve tebaas\u0131n\u0131 buna zorlarsa y\u00f6netme liyakatini kaybeder\u201d \u015feklinde bir fetva yay\u0131nlad\u0131. Bunun \u00fczerine sultan III. Selim\u2019i azledip esir ald\u0131lar, daha sonra da katlettiler. Bu nedenle Osmanl\u0131 modernle\u015fmesi, \u00e7ok trajik bir \u015fekilde ba\u015flam\u0131\u015f oldu.<\/p>\n\n\n\n Yeni\u00e7eriler ve benzerleri sultan II. Mahmut (1808-1826) d\u00f6nemindeki modernle\u015ftirme gayretlerini sabote etmeye devam etti ve Sultan, onlar\u0131 ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in alt\u0131 bin yeni\u00e7erinin \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc “Vak\u2019ay-\u0131 Hayriyye” operasyonunu yapmak zorunda kald\u0131. Ayn\u0131 zamanda Padi\u015fah\u0131n damad\u0131 ve Viyana’daki b\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Damat Halil Pa\u015fa Viyana’dan “Ya Avrupa’y\u0131 takip ederiz ya da Avrupa’dan \u00e7\u0131kar\u0131z.” diye yazarak bask\u0131 yap\u0131yordu. Ve b\u00f6yle de oldu!<\/p>\n\n\n\n Sultan Mahmut “Avrupal\u0131la\u015ft\u0131rma” fikrine dayanan bir modernle\u015fme program\u0131 benimsedi, modern askeri y\u00f6netim ve te\u015fkilatlar kurdu ve askerlerin e\u011fitimine bizzat nezaret etti. Kamplar\u0131n birinde \u00fc\u00e7 y\u0131l \u00e7amur kul\u00fcbede kald\u0131. Askeri e\u011fitime o\u011flu Sultan Abd\u00fclmecit ve k\u0131z\u0131 Sultana Ai\u015fe\u2019yi de g\u00f6nderdi. Devlet kurumlar\u0131n\u0131n duvarlar\u0131na, resimleri as\u0131ld\u0131. Bu durum, halk\u0131n ondan ve modernist projesinden nefret etmesine ve sonunda “Gavur Sultan” lakab\u0131n\u0131 takmas\u0131na neden oldu.<\/p>\n\n\n\n Yerine ge\u00e7en ve etraf\u0131 Mustafa Ra\u015fit Pa\u015fa, Ali Pa\u015fa, Fuat Pa\u015fa, Cevdet Pa\u015fa gibi Tanzimat\u2019\u0131n adamlar\u0131yla ku\u015fat\u0131lan o\u011flu ve halefi Sultan Abd\u00fclmecit de onun izinde y\u00fcr\u00fcd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n Sultan Abd\u00fclmecit d\u00f6neminde “Hatt-\u0131 \u015eerif” ve “Hatt-\u0131 H\u00fcmayun” ad\u0131nda iki belge yay\u0131nland\u0131. Bu belgelerde, bir\u00e7ok Avrupa \u00fclkesinde benimsenen merkezi ulus-devlet modeline benzemesi i\u00e7in devlet yeniden tan\u0131mlan\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n Oysaki etnik ve dini homojenli\u011fe dayal\u0131 ulus-devletler ile \u0131rk, din ve k\u00fclt\u00fcr \u00e7e\u015fitlili\u011fine dayal\u0131, tebaas\u0131na geni\u015f bireysel ve kitlesel haklar tan\u0131yan yar\u0131 otonom ve milletler sistemine sahip bir imparatorluk aras\u0131ndaki bariz bir uyumsuzluk vard\u0131.<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde zay\u0131flad\u0131 ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n halifesi Sultan Abd\u00fclmecit, bir \u0130ngiliz krali\u00e7esinden \u201cDizba\u011f\u0131 Ni\u015fan\u0131\u201d ald\u0131, o\u011flu Prens V. Murad, Avrupa Mason localar\u0131na intisap edip Krali\u00e7e Victoria’n\u0131n k\u0131z\u0131 ile evlenmek i\u00e7in ba\u015fvurdu. Hanedan\u0131n Haremlik kap\u0131lar\u0131 Avrupa sanat\u00e7\u0131lar\u0131, yazarlar\u0131 ve konsoloslar\u0131n\u0131n Osman o\u011fullar\u0131n\u0131n prensesleriyle bulu\u015fmas\u0131 ve sohbet etmesi i\u00e7in a\u00e7\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n Sultan Abd\u00fclmecit\u2019ten sonra Sultan Abd\u00fclaziz, bir yandan Osmanl\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcne, \u00f6zelliklerine, edebiyat\u0131na, geleneksel e\u011fitimine itibar\u0131n\u0131 iade ederek; Hanedanl\u0131\u011f\u0131n, devletin ve hilafetin M\u00fcsl\u00fcman ki\u015fili\u011fine vurgu yaparak; di\u011fer yandan da devletin askeri ve idari yeteneklerine gerekli \u00f6nemi vererek modernle\u015fme e\u011filimini do\u011fru ray\u0131na oturtmak, eksik y\u00f6nlerini tamlamaya ve \u2019Avrupal\u0131la\u015fma\u2019ya do\u011fru sapmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Ancak, Bat\u0131n\u0131n, \u00f6zellikle de \u0130ngiltere ve Rusya\u2019n\u0131n imparatorlu\u011fa n\u00fcfuz ve s\u0131zma harek\u00e2t\u0131, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan noktaya ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6yle ki \u0130ngilizler ve \u0130stanbul’daki ajanlar\u0131, Sultan Abd\u00fclaziz’in ye\u011feni ve veliahd\u0131 olan V. Murad ile anla\u015farak kendilerine \u00e7al\u0131\u015fan bir subay olan H\u00fcseyin Avni Pa\u015fa komutas\u0131nda ona kar\u015f\u0131 bir darbe d\u00fczenlediler. Hatta H\u00fcseyin Avni, imparatorluk tarihine en trajik sahnelerden biri olarak ge\u00e7en bu olayda Dolma Bah\u00e7e Saray\u0131’n\u0131n avlusunda Sultan Abd\u00fclaziz’in bilek damarlar\u0131n\u0131 keserek \u00f6ld\u00fcrmeyi ba\u015fard\u0131.<\/p>\n\n\n\n Abd\u00fclhamit ve Kurtarma Projesi<\/strong><\/p>\n\n\n\n Bu darbenin heng\u00e2mesinde (darbeci) Sultan V. Murad akli dengesini kaybetti ve tahttan azledilerek karde\u015fi Sultan II. Abd\u00fclhamid getirildi. Abd\u00fclhamit de ge\u00e7mi\u015f d\u00f6nemlerin etkileri, \u00f6zellikle de Avrupa\u2019n\u0131n Osmanl\u0131 devleti i\u00e7indeki n\u00fcfuz ve s\u0131zma harek\u00e2t\u0131, devleti, hatta bizzat Sultan\u2019\u0131n kendi hayat\u0131n\u0131 \u00e7ok kere hedef alan komplolarla m\u00fccadele etti. Bu ba\u011flamda h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fc\u015fe ge\u00e7en devletin y\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131 durdurmak i\u00e7in Meclis-i Meb\u2019\u00fbsan gibi baz\u0131 modernle\u015ftirme projelerini dondurmak zorunda kald\u0131. <\/p>\n\n\n\n Hafiye te\u015fkilat\u0131 ad\u0131nda, hem kendisini hem de halk\u0131 yoran gizli bir g\u00fcvenlik sistemi kurdu. Onun d\u00f6neminde kendisine d\u00fc\u015fmanl\u0131k besleyen ve yabanc\u0131 istihbarat servisleriyle irtibatl\u0131, gizli-a\u00e7\u0131k bir\u00e7ok \u00f6rg\u00fct ve localar kuruldu. Ancak devlet onun 32 y\u0131ll\u0131k y\u00f6netiminin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ekonomi, e\u011fitim, idari, hatta uluslararas\u0131 ili\u015fkiler bak\u0131mdan geli\u015fme sa\u011flad\u0131. Sultan, devlet ve millet i\u00e7in \u00f6nem ta\u015f\u0131yan t\u00fcm dini, siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flar\u0131 canland\u0131rd\u0131 ve “Han” unvan\u0131n\u0131 ald\u0131. B\u00f6ylece Abdul Hamid Han, Osmanl\u0131 \u0131rk\u0131n\u0131n imparatoru, Osmanl\u0131 halklar\u0131n\u0131n Sultan’\u0131 ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n Halifesi oldu. Modernle\u015ftirme surecinin, beraberinde getirdi\u011fi felaketleri bertaraf ederek s\u00fcrd\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. B\u00f6ylece \u201d\u0130slam birli\u011fi\u201d, dini d\u00fc\u015f\u00fcnce ve do\u011fu rab\u0131tas\u0131 fikirlerini canland\u0131rarak Avrupa\u2019n\u0131n n\u00fcfuz ve s\u0131zma harek\u00e2t\u0131na kar\u015f\u0131 Avrupa\u2019n\u0131n h\u00e2kim oldu\u011fu \u0130slam co\u011frafyalar\u0131nda farkl\u0131 bir n\u00fcfuz ve s\u0131zma harek\u00e2t\u0131yla kar\u015f\u0131l\u0131k verdi. Bu vesile ile M\u00fcsl\u00fcman toplumlar\u0131n hilafet ve saltanat ile ba\u011flar\u0131n\u0131 kurmak i\u00e7in adam ve ajanlar\u0131n\u0131 d\u00fcnyan\u0131n \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerine din hizmeti veren ki\u015filer ve imamlar kimli\u011fiyle g\u00f6nderdi.<\/p>\n\n\n\n Tarihin ironisine bak\u0131n ki daha sonra yurt i\u00e7inde ve d\u0131\u015f\u0131nda Sultan’a muhalefet eden “John T\u00fcrkler\u201d, kendisinin geni\u015f \u00e7apta kurulmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 okullardan mezun olanlardan \u00e7\u0131kt\u0131. Keza Abd\u00fclhamit\u2019e kar\u015f\u0131 ayaklan\u0131p onu 1908 de azleden, devlet son bulana, birinci d\u00fcnya sava\u015f\u0131nda trajik yenilginin ard\u0131ndan Halifelik ve Saltanat y\u0131k\u0131l\u0131ncaya kadar y\u00f6netime el koyan \u201d\u0130ttihat ve Terakki\u201d cemiyetini kuran gen\u00e7 subaylar da yine bu okullar\u0131n mezunlar\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, bizler, iki as\u0131rl\u0131k bir tarihi s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde farkl\u0131 \u015fekillerde zuhur eden; yank\u0131lar\u0131, uzant\u0131lar\u0131 ve geli\u015fimi ile birlikte modernle\u015fme s\u00fcrecinin do\u011furdu\u011fu tarihi, b\u00fcy\u00fck ve kesintisiz bir diyalektik (veya kapsaml\u0131 bir etkile\u015fim) ile y\u00fcz y\u00fczeyiz.<\/p>\n\n\n\n Modernle\u015fme ve ‘Avrupal\u0131la\u015fma’ s\u00fcreci, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu, M\u0131s\u0131r ve \u0130ran\u2019da a\u015fa\u011f\u0131-yukar\u0131 ayn\u0131 zaman dilimine tekab\u00fcl etmi\u015f ve baz\u0131 y\u00f6nleri bak\u0131m\u0131ndan benzerlikler arz etmi\u015ftir. Bu s\u00fcrecin bir sonu var m\u0131 ve nas\u0131l olacak tabii ki bilemiyoruz. Ama T\u00fcrkiye tecr\u00fcbesi, en ileri d\u00fczeyde modernle\u015fme s\u00fcrecini tamamlam\u0131\u015f \u00f6rneklerden biridir. Hatta Mustafa Kemal (Atat\u00fcrk) tecr\u00fcbesi bile \u00e7ok ileri bir d\u00fczey de\u011fil, belki Sultan II. Mahmut ve o\u011flu Sultan Abd\u00fclmecit ve Tanzimat kadrosunun ger\u00e7ekle\u015ftirmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc Osmanl\u0131 modernle\u015fme projesinin mant\u0131ksal bir uzant\u0131s\u0131d\u0131r. Mustafa Kemal ve onun komuta etti\u011fi Osmanl\u0131 ordular\u0131 Anadolu\u2019yu, Avrupa g\u00fc\u00e7lerinin i\u015fgalinden kurtarman\u0131n yan\u0131nda; Anadolu\u2019yu, \u0130talyan, Frans\u0131z Yunan ve Ermeniler aras\u0131nda b\u00f6l\u00fc\u015ft\u00fcrmeyi ve deniz yollar\u0131n\u0131n (\u0130stanbul ve \u00c7anakkale Bo\u011fazlar\u0131) uluslararas\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren Sevr Antla\u015fmas\u0131’n\u0131 bo\u015fa \u00e7\u0131karmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131. T\u00fcrk ordusu, Osmanl\u0131 d\u00f6neminde imparatorlu\u011fun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmak, Osmanl\u0131 sonras\u0131 d\u00f6nemde ise bat\u0131l\u0131 m\u00fcttefiklerin ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in modernle\u015ftirme s\u00fcrecinden en b\u00fcy\u00fck pay\u0131 alan kurumdu. B\u00fct\u00fcn bu etkenler, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin ser\u00fcvenindeki askeri kurumun rol\u00fcn\u00fcn sa\u011flamla\u015fmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n MODERNLE\u015eME S\u00dcREC\u0130N\u0130N AKT\u00d6RLER\u0130<\/strong><\/p>\n\n\n\n Modernle\u015fme ser\u00fcvenine ve yukar\u0131da anlat\u0131lanlara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, modernle\u015fme ve modern Bat\u0131 meydan okuyu\u015funa g\u00f6sterilen tepkide rol alan ana (yap\u0131sal) akt\u00f6rleri \u015f\u00f6yle s\u0131ralayabiliriz:<\/p>\n\n\n\n 1. S\u00f6m\u00fcrge projesi hegemonyas\u0131n\u0131n ve Bat\u0131\u2019n\u0131n askeri, ekonomik ve siyasi \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda kalan ve bu b\u00fcy\u00fck meydan okuyu\u015flara g\u00f6sterilecek tepkiyi form\u00fcle etmek konumunda olan y\u00f6netici ve karar al\u0131c\u0131 kadrolar.<\/p>\n\n\n\n 2. Modernle\u015fme s\u00fcrecinden zarar g\u00f6ren ve menfaat, cehalet ya da modernle\u015fme s\u00fcrecinin zararl\u0131 etkilerine maruz kald\u0131klar\u0131 i\u00e7in en ufak de\u011fi\u015fikli\u011fe bile kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan geleneksel g\u00fc\u00e7ler.<\/p>\n\n\n\n 3. Avrupal\u0131la\u015fma ve laik, liberal, kapitalist ve sosyalist fenomenleriyle Avrupa model ve tecr\u00fcbesi ile tam olarak b\u00fct\u00fcnle\u015fme taraftarlar\u0131.<\/p>\n\n\n\n 4. Bat\u0131 ile ili\u015fkili kesimler ve elitler: Be\u015finci kol, \u00e7\u0131kar gruplar\u0131, \u015firketlerin acenteleri, kapitalist d\u00fcnya piyasas\u0131na kat\u0131lanlar.<\/p>\n\n\n\n Modernle\u015fme ve \u0130slamile\u015ftirme taraftarlar\u0131: \u00c7a\u011fda\u015f Bat\u0131 meydan okuyu\u015funu kavramak, Bat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesini kritik etmek, dini, fikri ve k\u00fclt\u00fcrel yenilenmeye dayal\u0131 bir etkile\u015fim modeli sunmak.<\/p>\n\n\n\n Fikri olarak incelemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu konunun do\u011fas\u0131, “Avrupal\u0131la\u015fma” ve Bat\u0131 ile b\u00fct\u00fcnle\u015fme savunucular\u0131 veya modernizasyon ve \u0130slamile\u015ftirme taraftarlar\u0131ndan se\u00e7kin entelekt\u00fceller \u00fczerinde yo\u011funla\u015fmay\u0131 zorunlu k\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Avrupa\u2019ya y\u00f6neli\u015f ilk ba\u015fta, oradaki end\u00fcstriyel ilerleme, politik sistem, parlamenter ve anayasal siyasi hayat, kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesi ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck alanlar\u0131 gibi a\u00e7\u0131l\u0131mlarla ili\u015fkili olarak ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak modernli\u011fin fenomen ve kapsama alanlar\u0131 sanayi ve siyaset ile s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir, aksine ayn\u0131 zamanda d\u00fc\u015f\u00fcnce, d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, k\u00fclt\u00fcr, sanat, kad\u0131n\u0131n toplum ve e\u011fitim ve hayat\u0131ndaki konumu ve Avrupa deneyimine v\u00e2k\u0131f olanlar\u0131n dikkatlerini \u00e7eken daha ba\u015fka sosyal alanlar\u0131 da kapsamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Birinci Y\u00f6neli\u015f: Avrupal\u0131la\u015fma ve Avrupa ile B\u00fct\u00fcnle\u015fme<\/strong><\/p>\n\n\n\n Bu y\u00f6neli\u015fi savunan t\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin isimlerini burada sayamayaca\u011f\u0131z. Ancak L\u00fcbnan\u2019l\u0131 \u015eibli \u015eimeyyil\u2019i (1850-1917) Bat\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc b\u00fct\u00fcn\u00fcyle olumlu kar\u015f\u0131lamay\u0131 ilk savunanlar\u0131n ba\u015f\u0131nda g\u00f6rmekteyiz. \u015eimeyyil on dokuzuncu y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda Fransa\u2019ya gitmi\u015f ve Darwin\u2019in evrim teorisi (fantezisi) kafas\u0131na yerle\u015fmi\u015ftir. Daha sonra Alman doktor ve filozof Ludwig B\u00fcchner\u2019in (1824-1899) teoriye yazd\u0131\u011f\u0131 \u015ferhi Arap\u00e7aya terc\u00fcme etmi\u015ftir. B\u00f6ylece \u015eimeyyil, \u0130smail Mazhar, Charles Darwin’in \u201cT\u00fcrlerin K\u00f6keni\u201d adl\u0131 kitab\u0131n\u0131 terc\u00fcme etmeden \u00f6nce teoriyi Arap k\u00fclt\u00fcr\u00fcne aktaran ilk ki\u015fi olmu\u015ftur. \u015eimeyyil Osmanl\u0131 Sultan\u0131 II Abd\u00fclhamid\u2019e “\u015fikayet ve umut” ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir mektup g\u00f6ndermi\u015f. Mektubunda Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funun bilim, adalet ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckten yoksun oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015f, ‘dini’ ve ‘otoriter y\u00f6netimlerin’ bozuk oldu\u011funu ve do\u011fal olmad\u0131klar\u0131n\u0131 savunmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n Keza, dini y\u00f6netimlerin, insan akl\u0131n\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir \u015fekilde geli\u015fmesini engellemek i\u00e7in otoriteyi kulland\u0131klar\u0131n\u0131, otoriter y\u00f6netimlerin ise bireylerin haklar\u0131n\u0131 tan\u0131mad\u0131klar\u0131n\u0131, bu iki tarz\u0131n da akl\u0131n donmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ilerlemeyi engelledi\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n \u015eimeyyil, Re\u015fit R\u0131za ve Arap Islah\/reform Hareketi\u2019nin de liderlerinin yer ald\u0131\u011f\u0131 \u2019Osmanl\u0131 Adem-i Merkeziyet Partisi\u2019nin lider kadrosunda yer almaktayd\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u015eimeyyil, modern bilimleri, \u00fcst\u00fcnl\u00fck elde eden Bat\u0131 uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00fczerinde y\u00fckseldi\u011fi temel olarak de\u011ferlendirmi\u015f ve teredd\u00fcts\u00fcz bir \u015fekilde ondan istifade edilmesi gerekti\u011fini savunmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n M\u0131s\u0131r’da Ahmed L\u00fctfi Es-Seyyid (1872-1963), bat\u0131l\u0131la\u015fmay\u0131 savunmaya, M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n aidiyetini olu\u015fturan bir temel olarak, (Akdeniz uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olan) M\u0131s\u0131r ulus\u00e7ulu\u011funa davet etmekle ba\u015flad\u0131. Fasih Arap\u00e7a yerine M\u0131s\u0131r (Ammi) leh\u00e7esinin kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 istemi\u015f ve 70’li y\u0131llar\u0131n sonunda Fransa\u2019n\u0131n Almanya’ya kar\u015f\u0131 (1870) sava\u015f\u0131 kaybetmesinin akabinde gerileyen Frans\u0131z liberal okulunun\/ekol\u00fcn\u00fcn etkisinde kalm\u0131\u015ft\u0131r. Belki de bu olay, L\u00fctfi Es-Seyyid\u2019in \u0130ngilizlerin M\u0131s\u0131r’\u0131 i\u015fgali kar\u015f\u0131s\u0131nda hissetti\u011fi yenilgi psikolojisini ve i\u00e7e kapanmaya davet etmesinin arkas\u0131nda yatan sebepleri a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r. Bununla beraber daha sonra liberal ayd\u0131nlar ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131n hocas\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve M\u0131s\u0131r liberalizminin babas\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Selame Musa (1887-1958) ise M\u0131s\u0131r’da sosyalizmin \u00f6nc\u00fclerinden biri ve Bat\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden beslenmi\u015f, fasih Arap\u00e7an\u0131n yerine M\u0131s\u0131r leh\u00e7esinin kullan\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini savunmu\u015f, hatta (Abdulaziz Fehmi ile beraber) gelece\u011fe y\u00f6nelik bir s\u0131\u00e7rama sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek Arap\u00e7an\u0131n Latin harflerle yaz\u0131lmas\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulunmu\u015ftur. Her ne kadar o bu \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n genelinin okur-yazar olmamas\u0131 ile gerek\u00e7elendirmi\u015f ise de onun bu \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131, Arap-\u0130slam medeniyetinin duvar\u0131nda ve \u00fcmmetin vicdan\u0131nda olu\u015fan bir \u00e7atlak olarak kabul edilmi\u015ftir. Asl\u0131nda onun bu tavr\u0131, Bat\u0131’dan ne kadar fazla etkilendi\u011fini ve topluma kar\u015f\u0131 ne kadar k\u00fcsk\u00fcn ve k\u0131zg\u0131n oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Selame Musa 3 y\u0131l Fransa\u2019da kald\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada Voltaire\u2019in (1694-1778) d\u00fc\u015f\u00fcnceleriyle tan\u0131\u015fm\u0131\u015f ve Karl Marx’\u0131n (1818-1883) fikirleri hakk\u0131nda bilgi sahibi olmu\u015f, ard\u0131ndan \u0130ngiltere’ye gitmi\u015f ve orada kald\u0131\u011f\u0131 d\u00f6rt y\u0131l i\u00e7erisinde (Sosyalist) Fabian Derne\u011fiyle tan\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Burada bu derne\u011fin en \u00f6nemli m\u00fctefekkirlerinden ve \u0130slam Peygamber\u2019inin (sav) insanl\u0131\u011f\u0131n problemlerini \u00e7\u00f6zmedeki y\u00f6ntem ve kabiliyetini \u00f6ven George Bernard Shaw (1856-1950) ile bir araya geldi. Selame Musa bu arada Darwin’in evrim teorisini benimsemi\u015f, Bat\u0131 ile tamamen benze\u015fen\/\u00f6zde\u015fle\u015fen ve kendi toplumu ile \u00e7at\u0131\u015fan fikirler ileri s\u00fcrm\u00fc\u015f, hatta “Hadi y\u00fcz\u00fcm\u00fcz\u00fc Avrupa’ya \u00e7evirelim ve felsefemizi onlar\u0131n felsefesine g\u00f6re yapal\u0131m” demi\u015ftir. De\u011fi\u015fim ve geli\u015fime a\u00e7\u0131k olmas\u0131ndan dolay\u0131 dinin ehemmiyetini k\u00fc\u00e7\u00fcmsemi\u015f, onun ilahi bir kaynak olmay\u0131p bilakis be\u015fer\u00ee oldu\u011funu iddia etmi\u015f ve bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerini \u015fu ifadeleriyle form\u00fcle etmi\u015ftir: “Bu k\u00e2inatta insan\u0131n akl\u0131ndan ba\u015fka dayanaca\u011f\u0131 bir \u015feyi yoktur. \u0130nsan, kadere boyun e\u011fmek yerine kendi kaderini kendi belirlemeli”.<\/p>\n\n\n\n Taha H\u00fcseyin de (1889-1973), bat\u0131ya hayran oldu\u011fu d\u00f6nemde Bat\u0131l\u0131la\u015fma tezlerinin form\u00fcle edilmesine katk\u0131da bulunmu\u015ftu. Nitekim \u201cM\u0131s\u0131r\u2019da K\u00fclt\u00fcr\u00fcn Gelece\u011fi\u201d adl\u0131 kitab\u0131nda \u015f\u00f6yle diyor: “Yol a\u00e7\u0131k, net ve d\u00fczd\u00fcr. E\u011frisi ve k\u0131vr\u0131m\u0131 yoktur. Bu yol \u00e7oklu de\u011fil, tektir. Yol, Avrupal\u0131larla e\u015fit durumda ve iyisiyle, k\u00f6t\u00fcs\u00fcyle; tatl\u0131s\u0131yla, ac\u0131s\u0131yla; sevileniyle ve sevilmeyeniyle, \u00f6v\u00fcleniyle, ay\u0131planan\u0131yla medeniyette ortak olmam\u0131z i\u00e7in onlar gibi davran\u0131p onlar\u0131n y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc yolda y\u00fcr\u00fcmemizdir\u201d. Bu hayranl\u0131k ve tamam\u0131yla teslim olma, Fransa’da okudu\u011fu s\u0131rada (1914-1918) ba\u015flad\u0131. Orada \u0130bn-i Haldun’un sosyal felsefesi\u2019yle ilgili tezinin dan\u0131\u015fman\u0131 Frans\u0131z sosyolog Durkheim’la (1858-1917) tan\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u0130kinci E\u011filim: Modernle\u015fme ve \u0130slamile\u015ftirme Taraftarlar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tecr\u00fcbeli Osmanl\u0131 b\u00fcrokrat\u0131 Hayrettin Pa\u015fa et-Tunisi (1820-1890), 19. y\u00fczy\u0131lda \u0131slah ve modernle\u015fmenin \u00f6nc\u00fclerindendi ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 devlet i\u015fleri, idare ve y\u00f6netim \u00fczerinde odaklanm\u0131\u015ft\u0131. Onun fikirleri, yapt\u0131klar\u0131 ve reformlar\u0131na de\u011finmeden modernle\u015fme ve Tanzimat d\u00f6neminden bahsedilemez. Reformist fikirlerinin bir\u00e7o\u011funa “Ekvemu\u2019l-Mesalik li Ma\u2019rifeti Ahvali\u2019l-Memalik” adl\u0131 kitab\u0131nda yer vermi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Hayrettin\u2019e g\u00f6re \u0131slah hareketi iki ilkeye dayan\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n Birincisi, zaman\u0131n ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n \u015fartlar\u0131na uygun ve \u015eeriat\u0131n sabit h\u00fck\u00fcmleri ile uyumlu olarak \u0130slam hukukunda yenilenme ve \u0130\u00e7tihad\u0131n zorunlulu\u011fu. Hayrettin, M\u00fcsl\u00fcman \u00e2limlere \u201des-Siyasetu\u2019\u015f-\u015eer\u2019iyye\u201d kavram\u0131n\u0131 geni\u015fletme \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulunmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n \u0130kincisi, Avrupa’daki bilgi ve kentle\u015fme yol ve y\u00f6ntemlerinin kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n zorunlulu\u011fu. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar toplumun kalk\u0131nmas\u0131n\u0131n yoludur. \u015eayet bu yol, devletin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve adalet temelleri \u00fczerinde kurulmas\u0131n\u0131 gerektiriyorsa bu ger\u00e7ekle\u015ftirilmelidir; zira bunlar \u0130slam\u2019\u0131n asli unsurlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Hayrettin, reayay\u0131 (vatanda\u015flar) y\u00f6netmede, adalet temeline dayal\u0131 genel bir \u0131slah\u0131n (reform) yap\u0131lmas\u0131, zul\u00fcm ve haks\u0131zl\u0131k g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerinin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulunmu\u015f, bunun da \u015furan\u0131n ve y\u00f6netim erklerinin \u00e7e\u015fitlili\u011finin esas al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 bir y\u00f6netim bi\u00e7imiyle olabilece\u011fini savunmu\u015ftur. Ona g\u00f6re, bir insan \u00fclkenin y\u00f6netiminde ve i\u015flerin icras\u0131nda ne kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc, etkili ve \u00fcst\u00fcn yetenek ve yeterlili\u011fe sahip olursa olsun tek ba\u015f\u0131na idare etmemeli. Zira otoriter ve tek adam y\u00f6netimleri zulme yol a\u00e7ar. Hayrettin, bu \u0131slahatlar\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131 i\u015fin milletin kendi sorumluluklar\u0131n\u0131n bilincinde olmas\u0131, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck alanlar\u0131n\u0131 iyi kullanmas\u0131, i\u015flerin i\u015fleyi\u015fini g\u00f6zetleyip kontrol etmesi ve haklar\u0131n\u0131 aramas\u0131n\u0131n \u015fart oldu\u011funu ifade etmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Hayrettin\u2019in geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 en bariz eserlerinden biri 1861 de haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 Anayasa tasla\u011f\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n Bu tasla\u011f\u0131n ba\u015fl\u0131ca maddeleri \u015f\u00f6yle s\u0131ralanabilir:<\/p>\n\n\n\n \u2022 1857’de \u00e7\u0131kar\u0131lan \u201cEman\u201d s\u00f6zle\u015fmesinin gereklerine ba\u011fl\u0131l\u0131l\u0131k.<\/p>\n\n\n\n \u2022 Yasama y\u00fcr\u00fctme, ve yarg\u0131 erklerinin ayr\u0131lmas\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u2022 5 y\u0131ll\u0131\u011f\u0131na atanan 60 \u00fcyeden olu\u015fan “b\u00fcy\u00fck konsey”in olu\u015fturulmas\u0131. Bu konseyin g\u00f6revleri aras\u0131nda, kanun haz\u0131rlama, g\u00f6zden ge\u00e7irme, ay\u0131klama, yorumlama, performans onaylama, bakanlar\u0131 denetleme ve b\u00fct\u00e7e tasla\u011f\u0131n\u0131 inceleme gibi faaliyetlerde bulunmas\u0131 gibi hususlar bulunmaktayd\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u2022 Yarg\u0131 faaliyetini icra edecek bir mahkeme a\u011f\u0131n\u0131n kurulmas\u0131.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca 1875 y\u0131l\u0131nda ez-Zeyt\u00fbne \u00dcniversitesi’nin geleneksel metotlar\u0131n\u0131 modernize etmek maksad\u0131yla Sad\u0131k\u0131yye okulunu kurdu. Bu okulda yabanc\u0131 dil, Matematik ve do\u011fa bilimleri okutuldu.<\/p>\n\n\n\n Di\u011fer taraftan \u015feyh Rifaa et-Tahtavi (1801-1873), \u00f6zellikle Frans\u0131z medeniyetine kar\u015f\u0131 erken b\u00fcy\u00fclenme d\u00f6neminden sonraki erken modernle\u015fme d\u00f6nemi M\u00fcsl\u00fcman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinin \u00f6nemli bir modelini temsil eder. Modern\/\u00e7a\u011fda\u015f M\u0131s\u0131r\u2019da e\u011fitimin geli\u015fmesinde \u00f6nemli rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. D\u00f6nemin el-Ezher \u015eeyhi, \u015eeyh Hasan el-Attar (1766-1853) 1826 senesinde onu Fransa’ya e\u011fitim i\u00e7in g\u00f6nderilen \u00f6\u011frenci grubu ile beraber imam ve vaiz olarak g\u00f6ndermeyi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc. Bat\u0131 medeniyeti hakk\u0131ndaki ilk ve erken izlenimlerini “tahlisu\u2019l-ibriz fi telhis-i bariz” adl\u0131 kitab\u0131nda yazm\u0131\u015ft\u0131r. Tahtavi orada be\u015f y\u0131l kal\u0131p M\u0131s\u0131r’a d\u00f6nd\u00fckten sonra bir \u00e7eviri okulu a\u00e7t\u0131 ve daha sonra buras\u0131 \u201del-Elsun (diller) Okulu\u201d oldu. Okulda matematik, do\u011fa bilimleri ve be\u015fer\u00ee bilimler b\u00f6l\u00fcmlerini kurdu. Bilimsel b\u00f6l\u00fcmlerde derslerin Arap\u00e7a diliyle okutulmas\u0131 karar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131. B\u00f6ylece k\u00f6klere ba\u011fl\u0131 kalmak\/\u00f6zg\u00fcnl\u00fck ile \u00e7a\u011fda\u015fla\u015fmay\u0131 birle\u015ftirmeyi ba\u015fard\u0131. Ayr\u0131ca el-Vekaiu\u2019l-M\u0131sr\u0131yye Gazetesini T\u00fcrk\u00e7e yerine Arap\u00e7a olarak \u00e7\u0131kard\u0131.<\/p>\n\n\n\n Onun sayesinde ilmi hareket, \u00f6zellikle di\u011fer dillerden yap\u0131lan terc\u00fcmelerle tekrar canland\u0131. Frans\u0131z hukukunu tamamen Arap\u00e7aya \u00e7evirdi. Ancak onun harcad\u0131\u011f\u0131 bunca \u00e7abalar onu iki defa y\u00f6neticilerin bask\u0131s\u0131ndan koruyamad\u0131. Birincisinde Sudan\u2019\u0131n Tuker b\u00f6lgesine s\u00fcrg\u00fcn edildi. Ancak o buna ra\u011fmen terc\u00fcme ve entelekt\u00fcel d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00fcretmeye devam etti.<\/p>\n\n\n\n Ayn\u0131 durum, Re\u015fit R\u0131za\u2019n\u0131n hocas\u0131 Husyen el-Cisr\u2019in ba\u015f\u0131na da geldi. Nitekim o da L\u00fcbnan\u2019\u0131n Trablus \u015fehrindeki Ulusal \u0130slam Okulu\u2019nda, dini ilimleri, matematik ve tabii ilimlerle birle\u015ftirmeye kalk\u0131\u015f\u0131nca benzer hadiseleri ya\u015fad\u0131. Bu da bu gibi \u00e7abalar\u0131n akim kalmas\u0131n\u0131n arkas\u0131nda yatan sebepleri sorgulamay\u0131 gerektiren bir durumdur.<\/p>\n\n\n\n Acaba hedeflenen \u015fey \u00fcmmetin k\u00fclt\u00fcrel boyutuna ili\u015fmeden bat\u0131 medeniyetinden istifade etmek miydi?!<\/p>\n\n\n\n Tahtavi, kendisinden sonra gelecek olan ve M\u0131s\u0131r kad\u0131n\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc savunduklar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen kimselere bir model sunmak istedi. Bu ba\u011flamda kendi evlilik akdini d\u00fczenlerken baz\u0131 maddeler koydu. Bu maddelere g\u00f6re \u015fayet kendisi ikinci bir evlilik yaparsa eski e\u015fi bo\u015fanm\u0131\u015f say\u0131lacak. Keza e\u015fi, aralar\u0131ndaki mevcut sevgiyi korudu\u011fu s\u00fcrece asla ba\u015fkas\u0131yla evlenmeyecek ve cariyelerle bir ili\u015fki kurmayacak.<\/p>\n\n\n\n M\u0131s\u0131r\u2019da Tahtavi\u2019nin etkileri daha sonra gelen d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlere de uzanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n aras\u0131nda anayasal ve siyasi reformlar\u0131 savunan el-Kevakibi ve Afagani\u2019yi, \u0130mam Muhammed Abduh ve talebesi Re\u015fit R\u0131za\u2019y\u0131 sayabiliriz. (Hasan el-Benna da Re\u015fit R\u0131za\u2019dan etkilenmi\u015fti). Muhammed Abduh (el-Urabi Hareketi zaman\u0131nda) eski Milli parti i\u00e7in bir parti program\u0131 haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131. Bu programda \u015fu ifadeler yer al\u0131yordu:<\/p>\n\n\n\n \u201cBu parti H\u0131div Hazretlerinin y\u00fcksek cenaplar\u0131na itaat eder. Parti, H\u0131div y\u00f6netiminin, Eyl\u00fcl 1881 de M\u0131s\u0131rl\u0131lara verdi\u011fi s\u00f6z gere\u011fi adalet ve \u015feriat kanunlar\u0131 \u00e7izgisinde kald\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece otoritesine destek vermeye kararl\u0131d\u0131r. Parti bu itaatini, tiranl\u0131\u011fa ve M\u0131s\u0131r\u2019a zillet miras\u0131 b\u0131rakan zalim y\u00f6netimlere bir daha geri d\u00f6nmeme kararl\u0131\u011f\u0131na ba\u011flamaktad\u0131r. Parti, H\u0131divlik makam\u0131ndan s\u00f6z verdi\u011fi \u00fczere \u015f\u00fbra ile y\u00f6netmek ve m\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7mak gibi b\u00fct\u00fcn s\u00f6zlerin tutulmas\u0131n\u0131 \u0131srarla istedi\u011fi gibi kendisinden d\u00fcr\u00fcstl\u00fck ve b\u00fct\u00fcn i\u015flerde iyi davranmas\u0131n\u0131 talep etmektedir. Parti, hem g\u00f6n\u00fclleriyle hem de bedenleriyle desteklerken kendisini, tiranl\u0131\u011fa, \u00fcmmetin haklar\u0131n\u0131 \u00e7i\u011fnemeye ve verdi\u011fi s\u00f6zleri tutmamaya te\u015fvik edenlere kulak vermemesi konusunda uyarmaktad\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n Bu ana ak\u0131m, yirminci y\u00fczy\u0131lda geli\u015fme g\u00f6stererek Bat\u0131 modelini ele\u015ftirme; kapitalist model ve Bat\u0131 egemenli\u011finden ba\u011f\u0131ms\u0131z ‘modernist’ tezleri sunma y\u00f6n\u00fcnde bir geli\u015fme kaydetti. Bu tezlere onlarca d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr katk\u0131da bulundu. Bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri ve eserlerinin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle s\u0131ralayabiliriz:<\/p>\n\n\n\n \u2022 Seyyid Kutub: (R\u00f6nesans\u0131n\/Uyan\u0131\u015f\u0131n Vazge\u00e7ilmez \u015eart\u0131 Olarak \u0130slam)<\/p>\n\n\n\n \u2022 Malik bin Nabi (R\u00f6nesans\u2019\u0131n Nesnel \u015eartlar\u0131)<\/p>\n\n\n\n \u2022 Muhammed Muhammed H\u00fcseyin: (Bat\u0131l\u0131la\u015ft\u0131rma ve Fikri M\u00fccadelenin Tarihi ve Ele\u015ftirisi),<\/p>\n\n\n\n \u2022 Muhammed Ebu el-K\u00e2s\u0131m Hac Hamad (Liberalizm ve Marksizm\u2019in Ele\u015ftirisi, \u0130kinci \u0130slam Evrenselli\u011finin Savunusu, Kur’an’da Bilgi Metodolojisi);<\/p>\n\n\n\n \u2022 Abdulvahhab el-Mesiri (Siyonizm\u2019in Tahlili\/Analizi, Materyalist D\u00fc\u015f\u00fcnce ve Laikli\u011fin Ele\u015ftirisi ve Yeni \u0130slami S\u00f6yleminin Ortaya Konmas\u0131);<\/p>\n\n\n\n \u2022 Ayr\u0131ca Washington’daki Uluslararas\u0131 \u0130slam D\u00fc\u015f\u00fcncesi Enstit\u00fcs\u00fcn ekol\u00fcnden; \u0130smail el-Faruqi, Abdu\u2019l-Hamid Ebu S\u00fcleyman, Taha Cabir el-Alvani, Mona Abu\u2019l Fadl, Cemal Berzenci, Hi\u015fam et-Talib\u2019in eserleri: (Bilginin \u0130slamile\u015fmesi ve Sosyal Bilimler Programlar\u0131n\u0131n \u0130slamile\u015ftirilmesi, \u0130ki Okumay\u0131 Birle\u015ftirme, Kur\u2019an Metodolojisi, M\u00fcsl\u00fcman Akl\u0131n Problemleri).<\/p>\n\n\n\n \u2022 Adil H\u00fcseyin (Ekonomik, geli\u015fimsel ve de\u011fi\u015fim d\u00fc\u015f\u00fcncesi);<\/p>\n\n\n\n \u2022 M\u00fcnir \u015eefik (\u0130slam\u2019dan Kaynakl\u0131 Devrim Teorisi);<\/p>\n\n\n\n \u2022 Muhammed \u0130kbal (Dini D\u00fc\u015f\u00fcncede Yenilik);<\/p>\n\n\n\n \u2022 Ali \u015eeriati (din sosyolojisi, Bat\u0131 D\u00fc\u015f\u00fcncesinin Ele\u015ftirisi);<\/p>\n\n\n\n \u2022 Hamid Rabi\u2019 (\u0130slami Siyasi D\u00fc\u015f\u00fcnce);<\/p>\n\n\n\n \u2022 Muhammed Abdullah Draz, Abd\u00fc\u2019l-Halim Mahmud ve R\u00fc\u015fdi Fekkar (Din, Vahiy ve Felsefe \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131);<\/p>\n\n\n\n \u2022 Aliya \u0130zzetbegovi\u00e7 (Materyalist D\u00fc\u015f\u00fcnce Ele\u015ftirisi ve \u0130slam\u2019\u0131 \u0130nsani Boyutuyla Sunmak).<\/p>\n\n\n\n Sayd\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda Bat\u0131 ile temas veya Bat\u0131n\u0131n akademik, entelekt\u00fcel, politik ya da ideolojik olarak meydan okuyu\u015funa maruz kalma ba\u011flam\u0131nda geli\u015fmi\u015f onlarca d\u00fc\u015f\u00fcnce projesi vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Kanaatimce, Seyyid Kutup, se\u00e7kin ki\u015fisel ve entelekt\u00fcel deneyiminin yan\u0131 s\u0131ra, geleneksel Arap-\u0130slam e\u011fitimi almas\u0131 nedeniyle belki de yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin en \u00f6nde gelenlerindendi. Seyyid Kutup \u00fcnl\u00fc bir edebiyat ele\u015ftirmeni ve \u00fcst d\u00fczey modern bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr idi.<\/p>\n\n\n\n Modern ve ideolojik teoriler olu\u015fturma ara\u00e7lar\u0131na; \u0130fade, i\u015faret, sembol ve mazmun zengini bir ifade g\u00fcc\u00fcne sahipti.<\/p>\n\n\n\n Seyyid Kutup, otuzlu y\u0131llarda k\u0131sa bir liberalizm deneyiminden sonra hem Kapitalizm hem Kom\u00fcnizm modellerinin do\u011fu ve insanl\u0131k i\u00e7in tehlikesini erken ke\u015ffetti. Bu vesile ile “\u0130slam Ve Kapitalizm Aras\u0131ndaki Sava\u015f” adl\u0131 eserini kaleme alarak kapitalizmin zulm\u00fcne ve onun zay\u0131f ve se\u00e7kinleri kom\u00fcnizme do\u011fru itmedeki rol\u00fcne dikkat \u00e7ekti. \u201d\u0130slam’da Sosyal Adalet\u201di toplumsal problemlere bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak g\u00f6rd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n K\u0131rkl\u0131 y\u0131llarda, aralar\u0131nda 23 Temmuz 1952 hareketinin subaylar\u0131n\u0131n da bulundu\u011fu M\u0131s\u0131r ulusal hareketinin gen\u00e7lerini konular\u0131 ve s\u00f6ylemleri etraf\u0131nda toplayan fikri bir hareketin liderli\u011fini yap\u0131. Hatta bu hareketten \u00f6nce de entelekt\u00fcel bir ilham kayna\u011f\u0131 oldu. Onun bir\u00e7ok fikri, M\u0131s\u0131r ulusal hareketi program\u0131na girebilmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n Onun Bat\u0131 medeniyeti hakk\u0131ndaki fikirleri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, \u00f6zellikle de “\u0130slam\u00ee Tasavvurun \u00d6zellik ve Dinamikleri” adl\u0131 eserinde netle\u015fmi\u015fti. O, \u0130slam’\u0131 medeniyet i\u00e7in bir \u00f6n \u015fart olarak kabul ederek, dini kamusal alandan uzakla\u015ft\u0131rmay\u0131 reddediyor ve din ile ya\u015fam aras\u0131ndaki “talihsiz kopuklu\u011fu” ele\u015ftiriyor ve \u015f\u00f6yle diyordu:<\/p>\n\n\n\n “Bu Avrupa medeniyetinden ne kadar nefret ediyor, Hor ve hakir g\u00f6r\u00fcyorum, onun taraf\u0131ndan aldat\u0131lan ve tehlikelere s\u00fcr\u00fcklenen insanl\u0131\u011fa ac\u0131yorum. Bir par\u0131lt\u0131, g\u00fcr\u00fclt\u00fc ve kaba bir maddi metadan ibarettir. Bu g\u00fcr\u00fclt\u00fc i\u00e7inde ruh bo\u011fuluyor, vicdan donukla\u015f\u0131yor; hayvani i\u00e7g\u00fcd\u00fcler ve d\u00fcrt\u00fcler serazat, sarho\u015f ve k\u0131rm\u0131z\u0131 \u0131\u015f\u0131klarla tahrik olan \u0130spanyol bo\u011falar\u0131 gibi sa\u011fa-sola yalpal\u0131yor. Ruha mutluluk, g\u00f6nle huzur vermeyen, kalbi doyurmayan, hatta en az\u0131ndan insanl\u0131\u011f\u0131n can s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131, kayg\u0131s\u0131n\u0131 ve endi\u015fesini gidermeyen alet, makine ve icatlar\u0131n ne de\u011feri var ki!?”<\/p>\n\n\n\n Hadara (uygarl\u0131k) ile medeniyet ikilisi\/ikilemi<\/strong><\/p>\n\n\n\n B\u00fct\u00fcn bu s\u00f6ylenenlere ra\u011fmen Seyyid Kutup ve bu y\u00f6nde d\u00fc\u015f\u00fcnen entelekt\u00fceller \u201dAvrupa medeniyeti\u201d ile \u201dAvrupa uygarl\u0131\u011f\u0131\u201dn\u0131n farkl\u0131 kavramlar oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131. Onlara g\u00f6re Medeniyet, tabii bilimler, \u00e7e\u015fitli sanayi dallar\u0131, \u00fcretim, bulu\u015flar; e\u011fitim, ekonomi, y\u00f6netim ve halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 alan\u0131nda ilerleme; ba\u015fta kad\u0131nlar olmak \u00fczere dezavantajl\u0131 sosyal gruplar\u0131n geli\u015fmesi; yoksulluk, cehalet ve geri kalm\u0131\u015fl\u0131k ile m\u00fccadele; manevi kuvvetin yan\u0131nda maddi g\u00fc\u00e7 vas\u0131talar\u0131n\u0131 kullanmakla ilgilidir. Bunlara g\u00f6re, Avrupa\u2019n\u0131n d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn dinamikleri olan modernist felsefe, materyalist d\u00fc\u015f\u00fcnce, pragmatist ahlak, peygamberli\u011fi bir kenara atma veya hor g\u00f6rme, maneviyattan y\u00fcz \u00e7evirme, zevkleri tatmin konusunda a\u015f\u0131r\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fck, \u015fiddet ve zay\u0131f milletler \u00fczerinde bask\u0131 kurmak gibi handikaplara d\u00fc\u015fmeden Avrupa medeniyetinden istifade edilebilir.<\/p>\n\n\n\n Bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin baz\u0131lar\u0131 \u2019Avrupa medeniyeti (\u0627\u0644\u0645\u062f\u0646\u064a\u0629) fenomenlerinin \u2019Avrupa uygarl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n (\u0627\u0644\u062d\u0636\u0627\u0631\u0629) temel felsefi teorileri, alg\u0131lar\u0131 ve d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden ar\u0131nd\u0131r\u0131l\u0131p ayr\u0131labilece\u011fini zannetmi\u015ftir. Ancak \u00e7a\u011fda\u015f ku\u015fak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri, Avrupa uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fclleri veya alt yap\u0131s\u0131nda sakl\u0131 bulunan teorileri ile Avrupa medeniyeti ve bu medeniyetin k\u00fclt\u00fcrel ve bilimsel\u201d \u00fcr\u00fcnleri aras\u0131nda bu t\u00fcr bir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n imk\u00e2ns\u0131z oldu\u011funu fark etmi\u015f ve d\u00fcnyaya egemen olan Avrupa evrenselli\u011findeki itikad\u00ee ve ahlaki sapma \u00f6rneklerini tespit etmi\u015flerdir. Bunlar Avrupa medeniyetinde \u00e7e\u015fitli \u015firk, bat\u0131nilik, hulul, benli\u011fi referans alma ve referans ak\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131\/esnekli\u011fi gibi sivil hayat\u0131n, sosyolojinin ve uygarl\u0131\u011f\u0131n bozulmas\u0131na yol a\u00e7an hususlara parmak basm\u0131\u015f; s\u00f6m\u00fcrme, k\u00f6lele\u015ftirme, \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k, istismar, tekelcilik, \u00f6tekini yok etme gibi hususlar\u0131 fark etmi\u015f ve Avrupa tecr\u00fcbesinin, k\u00f6kleri itibariyle d\u00fcnyan\u0131n \u00e7e\u015fitli yerlerindeki emperyalist yerle\u015fimci projeleriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011funu tespit etmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor gibi, bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin her birisinin tecr\u00fcbesi di\u011ferlerinden farkl\u0131 bir \u00e7izgide cereyan etmi\u015ftir. \u00d6yle ki hi\u00e7 birinin deneyimini, di\u011ferlerini kapsayacak \u015fekilde genellemek m\u00fcmk\u00fcn olmuyor. Nitekim bunlardan kimileri tamam\u0131yla Bat\u0131 kimli\u011fine b\u00fcr\u00fcnecek kadar ileri seviyede Bat\u0131\u2019ya ve Bat\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcne kar\u015f\u0131 hayranl\u0131k besleyerek d\u00fc\u015f\u00fcnce yolculu\u011funa ba\u015flam\u0131\u015f, di\u011fer bir k\u0131sm\u0131 ise Bat\u0131\u2019da ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 akademik tecr\u00fcbesine kar\u015f\u0131 son derece dikkatli davranarak Bat\u0131 ile ilgili bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 sundu\u011fu forma ula\u015f\u0131ncaya kadar ad\u0131m ad\u0131m ilerlemi\u015ftir. Di\u011fer baz\u0131lar\u0131 ise Do\u011fudaki bir tak\u0131m hareket ve siyasi partiler taraf\u0131ndan benimsenen d\u0131\u015f kaynakl\u0131 ideolojiler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Bat\u0131 ile al\u0131\u015fveri\u015f yapm\u0131\u015f ve bu yolla eksik ve \u00e7eli\u015fkilerini ke\u015ffetme imk\u00e2n\u0131 bulmu\u015f, do\u011fas\u0131 itibariyle farkl\u0131 belki de \u00e7eli\u015fen tarihsel ve k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flamlar aras\u0131nda sosyal modeller ve deneyimlerin transferinin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ilkesinden hareketle M\u00fcsl\u00fcman bir toplumda etkin olacak sosyal-siyasi modeli ke\u015ffetmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Fakat bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin bir\u00e7o\u011fu, erken bir d\u00f6nemde hayranl\u0131k ve kimliksel teslimiyet ruh haletinden s\u0131yr\u0131larak psikolojik ve k\u00fclt\u00fcrel dengelerini tekrar kurmu\u015f, \u00f6rne\u011fin hikmet temelli insanl\u0131k ortak alanlar\u0131nda bulu\u015fman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu fikrine ula\u015fm\u0131\u015f, her hangi bir yenileme veya al\u0131nt\u0131 yapma giri\u015fimi esnas\u0131nda dikkate almalar\u0131 gereken halklar\u0131n\u0131n ve k\u00fclt\u00fcrlerinin \u00f6zelliklerini ke\u015ffetmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n Bu entelekt\u00fcel projelerin baz\u0131lar\u0131 aras\u0131nda kesi\u015fimler veya ortak alanlar oldu\u011fu muhakkak; \u00e7\u00fcnk\u00fc birden fazla d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn ve ara\u015ft\u0131rma kurumunun \u00fcmmeti ilgilendiren ayn\u0131 konular\u0131 ve meydan okuyu\u015flar\u0131 ele almas\u0131 neticesinde ilgi alanlar\u0131n\u0131n ve vard\u0131klar\u0131 i\u00e7tihatlar\u0131n\u0131n kesi\u015fmesi, hatta ayn\u0131 sonu\u00e7lara ve kanaatlere varmas\u0131 do\u011fald\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Entelekt\u00fcel ve Reformist \u00c7abalar\u0131n Haritas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n 19. y\u00fczy\u0131ldan yak\u0131n zamana kadar M\u00fcsl\u00fcman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler ile Bat\u0131 aras\u0131ndaki etkile\u015fimin ba\u015flamas\u0131ndan bug\u00fcne kadar, entelekt\u00fcel \u00e7abalar\u0131 farkl\u0131 alanlara da\u011f\u0131lm\u0131\u015f ve onlar\u0131n ele ald\u0131klar\u0131 konular bir\u00e7ok \u00f6nemli alan\u0131 kapsam\u0131\u015ft\u0131r. Hatta onar\u0131n \u00e7apalar\u0131 modernle\u015ftirme ve s\u00fcregelen zorluklar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00fcmmeti aya\u011fa kald\u0131rma s\u00fcrecini ge\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in gerekli olan alanlar\u0131n (hepsi olmasa da) \u00e7o\u011funu kapsamaktayd\u0131.<\/p>\n\n\n\n Bu ba\u011flamda, bu \u00e7abalar\u0131 \u00e7e\u015fitli eksen, \u00e7izgi veya alanlar halinde s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n \u0130dare, Yasama ve Y\u00f6netim Reformu<\/strong><\/p>\n\n\n\n Islahat\u00e7\u0131lar en ba\u015f\u0131ndan beri, devlet i\u015fleri, idarenin modernle\u015ftirilmesi, y\u00f6netim reformu ve Bat\u0131n\u0131n uygulad\u0131\u011f\u0131 anayasalar, yasalar, parlamentolar, \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler, sistemler, reformlar, kurumlar, adaletin in\u015fas\u0131, be\u015fer\u00ee ve ekonomik kaynaklar\u0131n iyile\u015ftirilmesi, kamu maliyesinin kontrol\u00fc ve ordunun modernizasyonu, gibi hususlarla ilgilenmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n Bunlar, Tanzimat \u00e7a\u011f\u0131ndan beri uygulamaya konmu\u015f ve bunun etraf\u0131nda kullan\u0131labilen veya \u00fczerine in\u015fa edilebilen olgun bir tecr\u00fcbe, uygulama ve literat\u00fcr birikmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Fikri ve Akademik \u00dcretim<\/strong><\/p>\n\n\n\n M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnya, \u0130ki as\u0131r boyunca misyonerlik, Oryantalizm ve entelekt\u00fcel istilas\u0131n\u0131n sert dalgas\u0131na maruz kald\u0131. Bu dalga tevhit anlat\u0131s\u0131n\u0131n temellerini ve ana kabullerini baltalamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f ve her t\u00fcrl\u00fc kutsal\u0131 ve \u00fcmmetin inanma konusunda ittifak ettikleri her \u015fey etraf\u0131nda \u015f\u00fcphe uyand\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ulema ve m\u00fctefekkirler bu dalgan\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda pozisyon alarak ” \u0130slami Savunma Hareketi” ad\u0131yla bilinen bir kar\u015f\u0131 hareket ba\u015flatm\u0131\u015f ve \u00fcmmete tekrar kendisini toparlama ve kendine g\u00fcvenmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bunu, \u0130slami ve Arap\u00e7a ilimlerinin m\u00fcfredat\u0131n\u0131 modern ve akademik bir yakla\u015f\u0131mla yeniden kuran entelekt\u00fcel projeler takip etmi\u015f ve M\u00fcsl\u00fcman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, Bat\u0131 tecr\u00fcbesini ve s\u00f6m\u00fcrge olgusunu ara\u015ft\u0131rma ve \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye \u00f6nemli katk\u0131lar sunmu\u015ftur. B\u00f6ylece sosyal ve be\u015fer\u00ee bilimlerde d\u00fcnyan\u0131n kat etti\u011fi geli\u015fmelere ayak uyduracak \u015fekilde ve bu alanlarda y\u00fcksek seviyede bir e\u011fitim sistemini in\u015fa etmeye yetecek miktarda entelekt\u00fcel ve yenilik\u00e7i bir \u00fcretim birikmi\u015ftir. Ancak ne yaz\u0131k ki bu \u00fcretimin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc e\u011fitim m\u00fcfredat\u0131na girememi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Bilim ve teknolojinin transferi<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00d6zellikle tabii ilimler ve teknikleri, m\u00fchendislik ve end\u00fcstri dallar\u0131, ara\u015ft\u0131rma- geli\u015ftirme tekniklerini \u00f6\u011frenmeleri i\u00e7in talebeler iki as\u0131rdan beri sanayile\u015fmi\u015f Bat\u0131 \u00fclkelerine, g\u00f6nderildi ve halen g\u00f6nderiliyor. M\u00fcsl\u00fcman akademisyenler \u00e7e\u015fitli disiplinlerde en y\u00fcksek dereceleri ald\u0131lar. \u00dcmmetin elinde en y\u00fcksek teknolojileri kavrayabilecek ve geli\u015ftirebilecek kapasitede bilim adamlar\u0131 ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar olu\u015ftu. Fakat bu potansiyel fiiliyata ge\u00e7emedi. Zira bilimsel ve teknik ilerleme “zihinsel” bir s\u00fcre\u00e7 de\u011fil “tarihsel” bir s\u00fcre\u00e7tir. Yani ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011fa, \u00f6zg\u00fcrce karar verebilmeye, milli iradeye, tecr\u00fcbe birikimine, ham madde teminine, \u00fcmmet pazarlar\u0131n\u0131n \u00fcretti\u011fi mallara kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131k olmas\u0131na ve rekabet edebilmesi i\u00e7in ithal \u00fcretimlerden korunmas\u0131na ihtiya\u00e7 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n M\u00fccadele ve Kurtulu\u015f Deneyimleri<\/strong><\/p>\n\n\n\n Entelekt\u00fcel projeler, \u00fcmmetin, \u00f6z kimlik bilincinin geli\u015fmesi, Avrupa\u2019n\u0131n s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fc ve direkt h\u00e2kimiyetine kar\u015f\u0131 milli kurtulu\u015f m\u00fccadelesine giri\u015fmesi i\u00e7in gerekli olan olgunlu\u011fun olu\u015fmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmu\u015ftur. Ge\u00e7en y\u00fczy\u0131l\u0131n yetmi\u015fli y\u0131llar\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131ndan itibaren, son s\u00f6m\u00fcrge g\u00fc\u00e7 ve y\u00f6netimleri Arap \u00fclkelerinin b\u00fct\u00fcn\u00fcnden (elbette Filistin hari\u00e7) \u00e7\u0131km\u0131\u015f oldu. Fakat onlar\u0131n stratejik, siyasi ve ekonomik h\u00e2kimiyetleri hep devam etti. Hatta son k\u0131rk y\u0131lda daha da artt\u0131. S\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netiminin arkas\u0131ndan gelen y\u00f6netici se\u00e7kinler, bu ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha da sa\u011flamla\u015ft\u0131rmak ve korumak i\u00e7in el ele verdiler. Bu se\u00e7kinler geli\u015fime ve tam kurtulu\u015fun \u00f6n\u00fcnde a\u015f\u0131lmaz bir engel haline geldi.<\/p>\n\n\n\n Sonu\u00e7 olarak<\/strong><\/p>\n\n\n\n Denebilir ki: \u015eayet \u0130slam d\u00fcnyas\u0131, tam ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k, irade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc elde edip ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k boyunduru\u011fundan kurtulabilseydi, ortaya konan \u0131slah \u00e7abalar\u0131 ve fikri projeler, modernle\u015fme ve ilerleme s\u00fcrecini tamamlamas\u0131 i\u00e7in gerekli olan \u015fartlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc tamamlam\u0131\u015f, entelekt\u00fcel ve pratik uyan\u0131\u015f farkl\u0131 y\u00f6nleriyle birlikte temin edilmi\u015f olacakt\u0131. Fakat \u015fimdiye kadar bunun ger\u00e7ekle\u015fmesini engelleyen bir tak\u0131m engeller olmu\u015ftur. Bunlar:<\/p>\n\n\n\n – Bat\u0131\u2019n\u0131n \u0130slam d\u00fcnyas\u0131na n\u00fcfuz ve s\u0131zma hareketinin devam etmesi ve emperyalizmin \u0130slam \u00e2leminin kararlar\u0131na, gelece\u011fine ve y\u00f6neten se\u00e7kinlerine tamam\u0131yla h\u00e2kim olmas\u0131.<\/p>\n\n\n\n – Y\u00f6netici se\u00e7kinlerin yozla\u015fmas\u0131, b\u00fcy\u00fck emperyalist devletlere teslim olmas\u0131 ve \u00fcmmetin ve halklar\u0131n\u0131n aleyhine ba\u015fkalaryla i\u015fbirli\u011fi yapmas\u0131.<\/p>\n\n\n\n – G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki toplumsal hareketlerin, \u00f6zellikle de \u0130slami hareketlerin; \u00fcmmeti, Bat\u0131n\u0131n ve yozla\u015fm\u0131\u015f se\u00e7kinlerin egemenli\u011finden kurtulmas\u0131 i\u00e7in gerekli olan de\u011fi\u015fim ve tarihsel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlere te\u015fvik etme ve bilin\u00e7lendirme konusundaki ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131. \u00d6nceki reformist ve entelekt\u00fcel \u00e7abalar\u0131n g\u00f6rmezden gelinip istifade edilmemesi, fikrin ve i\u00e7tihad\u0131n (fikri \u00e7abalar\u0131n) kurutulmas\u0131, az\u0131nl\u0131k bir grubun kitlelerle ilgili kararlar\u0131 tek ba\u015f\u0131na vermesi, y\u00f6netici ve ayd\u0131n kadrolar\u0131n \u00fcmmetin genel kitlesinden kopuk olmas\u0131 bu ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n sebeplerinden sadece bir k\u0131sm\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Dr. Mazin en-Neccar<\/p>\n\n\n\n Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ve siyasi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr<\/p>\n Ge\u00e7ti\u011fimiz son iki y\u00fczy\u0131lda Arap ve M\u00fcsl\u00fcman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin Bat\u0131 ile olan deneyimlerini ve Bat\u0131\u2019n\u0131n k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte y\u00fckseli\u015fi ba\u011flam\u0131nda \u00fcretti\u011fi modern felsefe, evrensel vizyon ve Avrupa medeniyetine kar\u015f\u0131 tutumlar\u0131n\u0131 ele al\u0131rken bu deneyim, fikir ve tutumlar\u0131n sergilendi\u011fi tarihsel ba\u011flam\u0131 dikkate almadan incelemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. K\u0131saca, son iki y\u00fczy\u0131l, Avrupa s\u00f6m\u00fcrgecili\u011finin, bu s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fe kar\u015f\u0131 durma ve ondan …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1679,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"pmpro_default_level":"","footnotes":""},"categories":[159],"tags":[],"class_list":["post-1678","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-yayinlar","pmpro-has-access"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ruyaa.cc\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1678","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ruyaa.cc\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ruyaa.cc\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ruyaa.cc\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ruyaa.cc\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1678"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ruyaa.cc\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1678\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1681,"href":"https:\/\/ruyaa.cc\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1678\/revisions\/1681"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ruyaa.cc\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1679"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ruyaa.cc\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1678"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ruyaa.cc\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1678"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ruyaa.cc\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1678"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}