<\/p>\n\n\n\n
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Emirlik: Kurulu\u015f ve Siyasi-entelekt\u00fcel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm boyutlar\u0131<\/strong>:<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n Arap ve M\u00fcsl\u00fcman \u00fclkeler, on dokuzuncu y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131 ve yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda, \u00f6nemli politik de\u011fi\u015fimlere sahne oldu. Bu de\u011fi\u015fimler, sonraki d\u00f6nemlerde siyasi haritan\u0131n \u015fekillenmesinde b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde etkili oldu. Osmanl\u0131 devletinin b\u00fcnyesindeki a\u015f\u0131nmalar ve onun par\u00e7alar\u0131n\u0131 i\u015fgal etmek maksad\u0131yla yap\u0131lan ha\u00e7l\u0131 seferleri bu s\u00fcr\u00e7te ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Keza Bat\u0131\u2019n\u0131n bu d\u00f6nemde \u00e7a\u011fda\u015f ulus-devlet modelini yayg\u0131nla\u015ft\u0131rma \u00e7abas\u0131 da uygarl\u0131k ve medeniyet ile ilgili tecr\u00fcbesini payla\u015fmaktan daha ziyade, d\u00fcnya siyasi haritas\u0131 \u00fczerindeki hegemonya kurma konusunda kendisiyle ile rekabet edecek bir \u0130slam medeniyet modelinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek i\u00e7indi. Nitekim bu ba\u011flamda Fransa ve \u0130spanya, Bat\u0131 Arap b\u00f6lgesine (Kuzey Afrika), Britanya ise Arap Yar\u0131madas\u0131’n\u0131n g\u00fcneyi ve sular\u0131na, ba\u015fka seferlerinde de M\u0131s\u0131r’a do\u011fru harekete ge\u00e7tiler.<\/p>\n\n\n\n \u00dcmmetin tarihindeki bu d\u00f6nemde, ba\u015f\u0131na gelen belan\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermek i\u00e7in Mustafa K\u00e2mil\u2019in 1902’de el-Liva gazetesinde \u201c\u0130slam ve \u0130ngiltere\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda s\u00f6yledi\u011fi bu c\u00fcmleleri hat\u0131rlatmam\u0131z yeterli olacakt\u0131r:<\/p>\n\n\n\n \u201cAcaba akl\u0131 ba\u015f\u0131nda herhangi bir kimse,<\/p>\n\n\n\n M\u0131s\u0131r’\u0131 hile ile i\u015fgal eden, Sudan\u2019\u0131 talan eden, Arap ulusunu Halifenin kar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015fkald\u0131rmaya te\u015fvik eden, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 ayr\u0131l\u0131k ve tefrikaya \u00e7a\u011f\u0131ran, fesat tohumlar\u0131n\u0131 sa\u00e7an, y\u00fcreklerindeki yi\u011fitlik duygular\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrmek i\u00e7in \u00fclkelerine ecnebi \u00e7etelerini yerle\u015ftiren \u0130ngilizlerin, g\u00fcn\u00fcn birinde Osmanl\u0131 devletine, \u0130slam\u2019a ve M\u00fcsl\u00fcmanlara dost olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcm\u00fc? Genel manada Devletler, \u00d6zellikle de \u0130ngilizler, bir imtiyaz talep etmeden, bir madeni \u00e7\u0131karma yar\u0131\u015f\u0131 olmadan, bir aday\u0131 ele ge\u00e7irmeyi hedeflemeden veya bir plaj kiralamay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeden T\u00fcrkiye’nin dostlu\u011funu aramazlar.”[1]<\/a> \u0130\u015fte Bat\u0131’n\u0131n, hedeflerine ula\u015fmas\u0131 i\u00e7in uygulad\u0131\u011f\u0131 aldatmaca burada kendisini g\u00f6stermektedir. Bunlar\u0131n aras\u0131nda, \u0130ngiliz versiyonu veya ABD versiyonu gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcm ve resim farkl\u0131\u011f\u0131 olabilir. Ancak bu, \u00f6z\u00fc itibariyle \u0130slam ve M\u00fcsl\u00fcmanlar \u00fczerinde h\u00fck\u00fcmranl\u0131k, n\u00fcfuz ve geni\u015fleme \u00e7er\u00e7evesinin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmaz.<\/p>\n\n\n\n \u015eu da bir ger\u00e7ektir ki o d\u00f6nemde -Dr Mohammed H\u00fcseyin’in de s\u00f6yledi\u011fi gibi- Arap ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n psikolojisi genel manada Orta \u00c7a\u011f’daki Ha\u00e7l\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n hemen hemen bir uzant\u0131s\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc verecek derecede dini bir renk ta\u015f\u0131yordu. Nitekim Avrupa \u00fclkelerinin M\u00fcsl\u00fcman halklar \u00fczerindeki bariz emelleri, bu halklar\u0131n Osmanl\u0131 hilafetinin bayra\u011f\u0131 etraf\u0131nda toplanmas\u0131nda etkili olmu\u015ftur.[2]<\/a><\/p>\n\n\n\n Bu d\u00f6nemde ve ikinci Suudi emirli\u011finin 1891’de y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonra, Suudi ailesi, Abdurrahman ve o\u011flu Abd\u00fclaziz vas\u0131tas\u0131yla tekrar y\u00f6netimi ele ge\u00e7irmeye gayret sarf etti; ba\u015flang\u0131\u00e7ta Necd topraklar\u0131n\u0131n tekrar Suudi y\u00f6netimine al\u0131nmas\u0131 \u00fczerinde duruldu. A\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, \u00e7e\u015fitli seviyelerdeki siyasi hareketlenmelerin ana sebebi, Osmanl\u0131 modelinin maruz kald\u0131\u011f\u0131 zay\u0131flama ve b\u00f6lgedeki yeni siyasi akt\u00f6rlerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131d\u0131r. Bu durum, Suudi emirliklerinin tekrar geri getirilmesindeki siyasi hedefe ula\u015fmak i\u00e7in politik atmosferi de\u011ferlendirmeye te\u015fvik etti. Suud ailesinin bu konudaki ana destek\u00e7ileri, rahmetli iki \u00f6nder Muhammed bin Suud ile Muhammed bin Abdulvahhab aras\u0131ndaki tarihi anla\u015fma gere\u011fi, Necid\u2019li Selefi davet \u00e2limleriydi. Abd\u00fclaziz’in, Riyad \u015fehrini tekrar ele ge\u00e7irdikten sonra yapt\u0131\u011f\u0131 en \u00f6nemli i\u015f Hail\u2019deki Re\u015fid ailesinin ve Hicaz\u2019daki \u015eerif H\u00fcseyin ailesinin emirli\u011fini ortadan kald\u0131rmas\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 devletinin zay\u0131flamas\u0131 sonra da Turanc\u0131 hareketin eliyle y\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131n yan\u0131s\u0131ra Abd\u00fclaziz\u2019in T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 \u0130ngilizlerle ittifak kumas\u0131 onun, hedeflerini ger\u00e7ekle\u015ftirmesine yard\u0131mc\u0131 olmu\u015ftu. Nitekim 1915’te \u0130ngilizlerle Kat\u00eef Antla\u015fmas\u0131’n\u0131 imzalad\u0131.<\/p>\n\n\n\n Bu antla\u015fmaya g\u00f6re \u0130ngilizler Abd\u00fclaziz\u2019in Necd ve ba\u011fl\u0131 b\u00f6lgelerdeki hakimiyetini tan\u0131yacak, buna mukabil Abd\u00fclaziz de T\u00fcrklerin saf\u0131na ge\u00e7meyecek, T\u00fcrklerin m\u00fcttefiki olan \u0130bn\u00fcrre\u015fid ile sava\u015facak ve \u0130ngilizlerin yar\u0131madadaki m\u00fcttefiklerine dokumayacakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n ‘Abd\u00fclaziz’in amac\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131k\u00e7a krall\u0131k ve Sultanl\u0131k oldu\u011fu, s\u0131r de\u011fil. Nitekim Kral Abd\u00fclaziz\u2019in yak\u0131n dostlar\u0131ndan biri olan \u015eeyh Haf\u0131z Vehbe \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemi\u015f:<\/p>\n\n\n\n “Prens Abd\u00fclaziz, Riyad’\u0131n fethinden sonra, \u0130bn\u00fcrre\u015fid\u2019in Krall\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u0131k\u0131p, atalar\u0131n\u0131n ve ecdad\u0131n\u0131n krall\u0131\u011f\u0131n\u0131 geri alman\u0131n pe\u015fine d\u00fc\u015ft\u00fc. Yirmi y\u0131ldan fazla bir s\u00fcre boyunca Necd ileri gelenleri ve T\u00fcrk rakiplerine kar\u015f\u0131 direni\u015f ve m\u00fccadele verdi.”[3]<\/a> Burada Kral Abd\u00fclaziz\u2019in \u00e7izgisindeki siyasi hedefi net olarak g\u00f6r\u00fcnmektedir. Nitekim en b\u00fcy\u00fck hedefi yar\u0131madadaki otoritesini tekrar elde edip ve sa\u011flamla\u015ft\u0131rmakt\u0131. Bu bir anda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir \u00e7izgi de\u011fildi. Bilakis daha \u00f6nce bu durumu haz\u0131rlayan fakt\u00f6rler olmu\u015ftur. Buna e\u015f zamanl\u0131 olarak da \u015eeyh Muhammed bin Abd\u00fclvehhap da dinin ikamesi i\u00e7in temel bir zaruret olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc devleti kurmak istiyordu. Amac\u0131 din i\u00e7in devlet idi, devlet i\u00e7in din de\u011fildi. Ancak onun bu hedefleri hicri 1158 de Necid\u2019de devletin kurulmas\u0131ndan sonra duraksam\u0131\u015f oldu.[4]<\/a> \u0130\u015fte Kral Abd\u00fclaziz\u2019in Suudi emirli\u011fini kurarken yapt\u0131\u011f\u0131 faaliyet bu \u015fekilde \u00e7er\u00e7evelenebilir. Fakat bu ba\u011flamda \u015f\u00f6yle bir soru akla gelmektedir: Kral Abd\u00fclaziz, politik hareketinin yol a\u00e7aca\u011f\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n fark\u0131nda m\u0131yd\u0131? Ve bunun Osmanl\u0131 \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi, zay\u0131f bir model olsa dahi M\u00fcsl\u00fcman \u00fcmmetin birli\u011fini korumay\u0131 emreden \u015fer\u2019i temel kurallarla ne kadar ba\u011fda\u015fmaktayd\u0131? Yoksa onun siyasi h\u0131rs\u0131 ve politik \u00e7\u0131karlar\u0131 bu kurala a\u011f\u0131r m\u0131 bas\u0131yordu? Hi\u00e7 \u015f\u00fcphe yok ki, bu sorunun do\u011fru cevab\u0131n\u0131 almak i\u00e7in elimizde o d\u00f6neme \u0131\u015f\u0131k tutacak olaylar ve belgelerin olmas\u0131 gerekmektedir. Vak\u0131a ortada bir k\u0131s\u0131m tarihi kay\u0131tlarda ge\u00e7en ve bir\u00e7ok y\u00f6nden problemler bar\u0131nd\u0131ran tarihi olaylar vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, 20 Kas\u0131m 1916’da Kuveyt’te yap\u0131lan toplant\u0131da Abd\u00fclaziz bin Suud, yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir:<\/p>\n\n\n\n “T\u00fcrkler, ba\u015fka halklara k\u00f6t\u00fc muamele edip adil davranmad\u0131lar. Bundan dolay\u0131 da kendilerini di\u011fer M\u00fcsl\u00fcmanlardan tamamen tecrit ettiler. Onlar, her zaman Araplar\u0131 zay\u0131flatma ve par\u00e7alamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, \u0130ngilizler Araplar\u0131 toplamaya ve onlar\u0131n kalk\u0131nmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar.”[5]<\/a> \u0130\u015fte onun bu s\u00f6z\u00fcn\u00fcn i\u00e7eri\u011fi a\u00e7\u0131klamaya ihtiya\u00e7 b\u0131rakmamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bununla birlikte, bu eylemin neticelerine bakarak, \u00fcmmetin maruz kald\u0131\u011f\u0131 trajedinin boyutunu kavrayabiliriz. Nitekim Bat\u0131n\u0131n, K\u00f6rfez y\u00f6neticilerine ve di\u011ferlerine, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’na ba\u015fkald\u0131rmak i\u00e7in uygulad\u0131\u011f\u0131 siyasal aldatmacan\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc nedeniyle, Uluslararas\u0131 oyun, M\u00fcsl\u00fcman zihniyetinin de\u011fi\u015fmesi ve siyasi haritaya yans\u0131mas\u0131nda \u00f6nemli derecede etkili olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n Bu ba\u011flamda, Bernard Lewis \u015f\u00f6yle diyor: “Arap \u00fclkelerindeki bat\u0131l\u0131la\u015fma, b\u00f6l\u00fcnme ve par\u00e7alanmalar\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bu siyasi par\u00e7alanmaya toplumsal ve k\u00fclt\u00fcrel par\u00e7alanma e\u015flik etmi\u015ftir. Ger\u00e7ekten de b\u00f6lgenin Bat\u0131’ya ilhak\u0131, ancak s\u00f6k\u00fcl\u00fcp par\u00e7alanmas\u0131yla m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc. \u015eayet d\u00fcnyadaki herhangi bir politikac\u0131dan Arap b\u00f6lgesini Bat\u0131’ya ilhak etmesi istenseydi, Bat\u0131’n\u0131n se\u00e7ti\u011fi y\u00f6ntemden ba\u015fkas\u0131n\u0131 se\u00e7emezdi. Bat\u0131’n\u0131n bu kavgan\u0131n fitilini ate\u015flemedeki rol\u00fcn\u00fc ihtimal d\u0131\u015f\u0131 g\u00f6ren bir kimse ya aldat\u0131c\u0131 ya da aldat\u0131lm\u0131\u015f bir ki\u015fidir”.[6]<\/a><\/p>\n\n\n\n Burada ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, bu ve benzeri tarihi d\u00f6nemlere de\u011finirken, Bat\u0131’n\u0131n \u00dcmmete kar\u015f\u0131 davran\u0131\u015f\u0131 ile ilgili tarihsel haf\u0131zay\u0131 tazelemeleri gerekmektedir. Zira Bat\u0131, \u00dcmmeti b\u00f6l\u00fcp par\u00e7alamak i\u00e7in t\u00fcrl\u00fc aldatmalara ba\u015fvururken, \u0130nsanlar\u0131 bir arada tutan \u00dcmmet kavram\u0131n\u0131 etkisiz hale getirme ve yok etmeye azami gayret sarf etmi\u015f ve Ulus Devlet kavram\u0131n\u0131 buna alternatif olarak sunmu\u015ftur. Bu kavram \u00dcmmetin par\u00e7alanmas\u0131 ve b\u00f6l\u00fcnmesinin iyice yerle\u015fmesi konusunda yard\u0131mc\u0131 fakt\u00f6r g\u00f6revi yapmaktad\u0131r. Zira bu sadece co\u011frafi ba\u011flamda bir \u00e7o\u011fulculukla s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmay\u0131p \u00fcmmetin \u0130slami ba\u011flam\u0131na ters d\u00fc\u015fen ve fikir ambalaj\u0131nda sunulan farkl\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 ve ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 artt\u0131ran modelleri de beraberinde getirmektedir. [7]<\/a><\/p>\n\n\n\n SELEF\u0130 S\u00d6YLEM VE SUUD A\u0130LES\u0130: VE TEMELLER\u0130 YERLE\u015eT\u0130RME A\u015eAMALARI:<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n Kral Abd\u00fclaziz, Hicaz’\u0131 ele ge\u00e7irip \u015eerif\u2019leri oradan kovmak suretiyle co\u011frafi boyutundan sonra dini sembolizmi de ele ge\u00e7irmeyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. Abd\u00fclaziz ve o\u011fullar\u0131, egemenliklerini peki\u015ftirme konusunda b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde din\u00ee sembol\u00fc kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Nitekim Allame \u0130bn Haldun\u2019un da ifade etti\u011fi gibi Arap Yar\u0131m Adas\u0131ndaki Araplar \u201cYa n\u00fcb\u00fcvvet veya velayet veyahut da umumi olarak dinden gelen b\u00fcy\u00fck bir tesir gibi dini bir renk olmadan saltanat\u0131 elde edemezler. Zira Araplar Sahip olduklar\u0131 vah\u015filik karakteri sebebiyle, milletler aras\u0131nda yekdi\u011ferine en zor boyun e\u011fen bir millettir. Bunun sebebi de kat\u0131l\u0131klar\u0131, kibirleri, sonu gelmeyen arzu sahibi olmalar\u0131 ve y\u00f6netme konusunda rekabet etmeleridir. Ortada din olunca i\u00e7eriden gelen bir motivasyon kayna\u011f\u0131 olur, kibir ve rekabet bertaraf olur. Aralar\u0131nda kendilerini Allah\u2019\u0131n emirlerine uymaya sevk eden ve k\u00f6t\u00fc huylar\u0131n\u0131 giderip iyi huylara y\u00f6nlendiren ve hakk\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in birlikteliklerini sa\u011flayan bir Peygamber veya veli bulunursa ittifaklar\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015f olur b\u00f6ylece galebe \u00e7almalar\u0131 ve saltanat\u0131 elde etmeleri ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f olur.\u201d<\/p>\n\n\n\n \u015eayet Suudi y\u00f6netimini sarsan bir k\u0131s\u0131m tarihi d\u00f6nemlerinde, din ulemas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde yan\u0131nda durup desteklemesini dikkate alacak olursak, ibn Haldun\u2019un, tezini destekleyen bir tabloyla kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f olur ve y\u00f6netimlerin, otoritelerini sa\u011flamla\u015ft\u0131rmak ve siyas\u0131 pozisyonlar\u0131n\u0131n sars\u0131nt\u0131ya u\u011framas\u0131n\u0131 engelleme y\u00f6ntemleri konusunda fikir edinmi\u015f oluruz.<\/p>\n\n\n\n Bu ba\u011flamdaki en \u00f6nemli \u00f6rnekleri \u015f\u00f6yle s\u0131ralayabiliriz:<\/p>\n\n\n\n Bir: \u0130brahim Pa\u015fa\u2019n\u0131n askerleri, Birinci Suudi devletinin son d\u00f6nemlerinde Necid b\u00f6lgesine sald\u0131r\u0131p Selefi d\u00fc\u015f\u00fcncesinin ve takip\u00e7ilerinin k\u00f6k\u00fcn\u00fc kaz\u0131maya kalk\u0131\u015f\u0131nca, Necid b\u00f6lgesinde ya\u015fayan bedevi ve yerle\u015fik halk, bu askerleri destekledi ve m\u00fccadelelerinde ba\u015far\u0131l\u0131 olmalar\u0131 i\u00e7in yanlar\u0131nda oldular. Bu esnada \u015eeyh S\u00fcleyman bin Abdullah bin Abdulvahhab “\u0627\u0644\u062f\u0644\u0627\u0626\u0644 \u0641\u064a \u062d\u0643\u0645 \u0645\u0648\u0627\u0644\u0627\u0629 \u0623\u0647\u0644 \u0627\u0644\u0625\u0634\u0631\u0627\u0643” (\u015firk ehlini Desteklemenin H\u00fck\u00fcmleri) ad\u0131nda bir kitap\u00e7\u0131k yay\u0131mlad\u0131. Ayni minvalde T\u00fcrk askerleri hicri 1253 senesinde Necid b\u00f6lgesine sald\u0131r\u0131nca bir tak\u0131m insanlar kendilerini destekledi ve Necid b\u00f6lgesinin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc ele ge\u00e7irdiler. Bu arada \u015eeyh Hamed bin Atik “\u0633\u0628\u064a\u0644 \u0627\u0644\u0646\u062c\u0627\u0629 \u0648\u0627\u0644\u0641\u0643\u0627\u0643 \u0645\u0646 \u0645\u0648\u0627\u0644\u0627\u0629 \u0627\u0644\u0645\u0631\u062a\u062f\u064a\u0646 \u0648\u0623\u0647\u0644 \u0627\u0644\u0625\u0634\u0631\u0627\u0643”\u060c (M\u00fcrted ve \u015eirk ehlinin yolundan kurtulman\u0131n yollar\u0131) ad\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir kitap\u00e7\u0131k kaleme ald\u0131. \u0130\u015fte bu iki kitap\u00e7\u0131k o zamanda dini h\u00fck\u00fcmlerin a\u00e7\u0131klanmas\u0131 yoluyla y\u00f6netimin ayakta kalmas\u0131na sebep olmu\u015ftur. Dahas\u0131 bu t\u00fcr dini fetvalar Suudi ailesinin i\u00e7inde \u00e7\u0131kan fitnelerin bertaraf olmas\u0131nda da belirgin bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim hicri 1282 y\u0131l\u0131nda Faysal bin Turki vefat edip o\u011flu Abdullah y\u00f6netimi devral\u0131nca Abdullah ile karde\u015fi Suud aras\u0131nda ihtilaf \u00e7\u0131kt\u0131. Buna ba\u011fl\u0131 olarak sava\u015flar ve b\u00fcy\u00fck fitneler meydana geldi. Bu arada \u015eeyh Abdullatif bin Abdurrahman bin Hasan elinden geldi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde bunlar\u0131 bar\u0131\u015ft\u0131rma, birliklerini sa\u011flama, kan d\u00f6k\u00fclmesini engelleme ve fitneyi bertaraf etme konusunda bariz bir rol oynad\u0131. Bu onun bu ama\u00e7la kaleme ald\u0131\u011f\u0131 risalesinde net bir \u015fekilde g\u00f6r\u00fclmektedir.[8]<\/a><\/p>\n\n\n\n \u0130ki: \u0130hvan-u Men Ataalllah (\u0625\u062e\u0648\u0627\u0646 \u0645\u0646 \u0623\u0637\u0627\u0639 \u0627\u0644\u0644\u0647) ad\u0131ndaki cemaat ile kral Abd\u00fclaziz aras\u0131nda \u00e7\u0131kan kriz; \u015e\u00fcphesiz Kral Abd\u00fclaziz, otoritesini peki\u015ftirmek, yar\u0131mada kabilelerini birle\u015ftirmek ve her taraf\u0131nda g\u00fcvenli\u011fi sa\u011flamak i\u00e7in girdi\u011fi sava\u015flarda bu dini ve askeri g\u00fc\u00e7ten istifade etmi\u015ftir. Bu Hareket de rol\u00fcn\u00fc verimli, d\u00fcr\u00fcst ve samimi bir \u015fekilde oynam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak ne zaman ki bu cemaat \u00e7a\u011f\u0131n gerektirdi\u011fi de\u011fi\u015fimlere ayak uyduramay\u0131p Kral Abd\u00fclaziz\u2019in, yeni d\u00f6nemin gere\u011fi olarak, ger\u00e7ekle\u015ftirmek istedi\u011fi \u00e7a\u011fda\u015f medeniyetin ara\u00e7 ve tekniklerinden istifade etme \u00e7abalar\u0131na ayak uyduramay\u0131nca, Kral Abd\u00fclaziz ile aralar\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fma \u00e7\u0131kt\u0131 ve 1929 y\u0131l\u0131nda Sebele\u2019de \u00e7\u0131kan sava\u015fta bu hareket yenildi ve tamamen yok edildi.<\/p>\n\n\n\n \u0130\u015fte din ulemas\u0131n\u0131n bu hareket kar\u015f\u0131s\u0131nda Abd\u00fcl Aziz’i desteklemede \u00f6nemli bir rol\u00fc vard\u0131. Bu durum, hareketin me\u015fruiyetini sorgulamak i\u00e7in 1919’daki Riyad Konferans\u0131’na kat\u0131ld\u0131klar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Nitekim bu konferansta k\u0131demli Ulema komisyonu, bu hareketin a\u015f\u0131r\u0131 bir hareket oldu\u011fu ve yanl\u0131\u015f yolda olduklar\u0131na dair bir de fetva yay\u0131nlad\u0131.[9]<\/a><\/p>\n\n\n\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc: Miladi 1979\u2019da Hicri 1400 Muharrem ay\u0131n\u0131n 1\u2019inde Mekke\u2019nin hareminde cereyan eden olaylar: Bu olaylar, C\u00fchayman el-Uteybi taraf\u0131ndan kurulan Selefi grubu sonunu getirmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n \u015e\u00fcphesiz, bu olay, \u00fclkedeki Selefi d\u00fc\u015f\u00fcncede b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fimlere yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim bundan dolay\u0131 Selefi s\u00f6ylem, Suudi h\u00fck\u00fcmetini destekleyen resmi s\u00f6ylem ile y\u00f6netime muhalefet eden Selefi s\u00f6ylem \u015feklinde ikiye b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu olay\u0131n ayr\u0131nt\u0131lar\u0131na bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n, uleman\u0131n kraliyet ailesini desteklemede b\u00fcy\u00fck rolleri oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Bu tav\u0131r, \u015eeyh Abd\u00fclaziz Bin Baz’\u0131n ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndaki K\u0131demli Ulema Heyeti’nin resmi bildirisinde net olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim bu Heyet yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 bildiride cemaatin Devlet ba\u015fkan\u0131na kar\u015f\u0131 ba\u015fkald\u0131r\u0131da bulundu\u011funu ifade ederek diyor ki:<\/p>\n\n\n\n “Hicri 1400 y\u0131l\u0131 Safer ay\u0131n\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda, Riyad kentinde ger\u00e7ekle\u015fen on be\u015finci oturumunda, K\u0131demli \u00c2limler Konseyi g\u00fcndemine ald\u0131\u011f\u0131 hususlar\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fme ba\u011flam\u0131nda, \u015fu kanaate varm\u0131\u015ft\u0131r: Sap\u0131k ve sald\u0131rgan bir grup taraf\u0131ndan Mescid-i Haram\u2019a d\u00fczenlenen sald\u0131r\u0131 hakk\u0131nda bir a\u00e7\u0131klama yapma g\u00f6revinin oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Allah bu sald\u0131r\u0131y\u0131 bertaraf etmeye k\u00e2fi gelmi\u015f ve Allah\u2019\u0131n faz\u0131l ve keremiyle yok edilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Bu vesileyle \u00dcst D\u00fczey ulema Konseyi, bu sald\u0131rganlar\u0131n \u00e7irkin eylemini ve hain sald\u0131rganl\u0131\u011f\u0131n\u0131 k\u0131n\u0131yor ve bu davran\u0131\u015flar\u0131yla bir\u00e7ok cinayeti i\u015flediklerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n Bu cinayetlerin en \u00f6nemlisi: M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n imam\u0131na ve Ulu\u2019l emre kar\u015f\u0131 ayaklanmalar\u0131d\u0131r. M\u00fcsl\u00fcmanlar bu durumda imamlar\u0131n\u0131n saf\u0131nda yer almakta ve y\u00f6netiminin alt\u0131nda istikrar, dayan\u0131\u015fma, uyum ve s\u00f6zbirli\u011fi etmi\u015f durumdalar. Bir\u00e7ok d\u00fcnya milletleri onlar\u0131n bu durumunu k\u0131skanmaktad\u0131rlar. Bu cinayeti i\u015fleyenler M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n imam\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kma ve verdikleri bey\u2019at\u0131n sorumluluklar\u0131n\u0131 hi\u00e7e saym\u0131\u015flar ve bu konuda Kitap ve S\u00fcnnet metinlerinin getirdi\u011fi m\u00fceyyideleri g\u00f6rmezden gelmi\u015flerdir.[10]<\/a> <\/p>\n\n\n\n C\u00fcheyman olay\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 en dikkat \u00e7ekici husus, egemen otoritenin, dini ak\u0131m\u0131n baz\u0131 bile\u015fenlerinin devlet \u015femsiyesinin d\u0131\u015f\u0131na ge\u00e7ti\u011fini fark etmesidir.<\/p>\n\n\n\n \u015e\u00fcphesiz bu durum, gerek iki erk aras\u0131ndaki ili\u015fki bak\u0131m\u0131ndan gerekse siyasi sistemi toplumsal taban\u0131 ile uyumu bak\u0131m\u0131ndan tehlikeli bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc i\u015faretlemektedir. Nitekim bu durum, dini s\u00f6ylemin temsilcilerinin kriz kar\u015f\u0131s\u0131nda harekete ge\u00e7mesini gerektirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n \u00dclkenin siyasi \u00e7izgisi:<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130ki veya daha fazla s\u00f6ylemle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya:<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n Ara\u015ft\u0131rmam\u0131z\u0131n bu ara ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 Suudi Arabistan\u2019\u0131n \u00f6zellikle 1991’deki ilk K\u00f6rfez Sava\u015f\u0131 olaylar\u0131ndan sonra, yap\u0131s\u0131ndaki sorunu, entelekt\u00fcel ve politik boyutlar\u0131yla, g\u00fcndeme getirmektedir.<\/p>\n\n\n\n Birinci K\u00f6rfez sava\u015f\u0131n\u0131, Selefi s\u00f6ylemdeki entelekt\u00fcel de\u011fi\u015fimin ve egemen sistemle ili\u015fkisinin de\u011fi\u015fmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan tarihsel bir belirleyici olarak nitelememizin nedeni, bu olay\u0131n, egemen rejimin siyasi pozisyonlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda Selefi s\u00f6ylemin referans yap\u0131s\u0131n\u0131 sarsan bir olay olmas\u0131d\u0131r. Bu olay, \u00fclkede art\u0131k Necid kaynakl\u0131 d\u00f6\u015f\u00fcnce \u00e7er\u00e7evesinden daha geni\u015f bir perspektiften al\u0131nan fikirlerin bir entelekt\u00fcel yans\u0131mas\u0131d\u0131r. Bu olayla ilgili problemin kayna\u011f\u0131, gerek yabanc\u0131 g\u00fc\u00e7lerin Arap yar\u0131madas\u0131na konu\u015fland\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekse di\u011fer siyasi eylemlerinde karar yap\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n politik davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 analiz etme ve yorumlamadaki okuma farkl\u0131l\u0131klar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u0130\u015fte bu noktada Suudi Arabistan i\u00e7inde selefi mantalitenin yeniden \u015fekillenmesine yol a\u00e7an \u00f6nc\u00fcllerden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak olay\u0131n \u00fczerinde durmak sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmaz. Nitekim \u00fclkede egemen olan Necid davet \u00f6nderlerinin temsil etti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcnce sisteminin \u00e7er\u00e7evesi d\u0131\u015f\u0131nda \u00fcretilen entelekt\u00fcel tezler ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu. Bu tezlerin ilim talebelerinin bir\u00e7o\u011fu \u00fczerinde belirgin bir etkisi oluyor ve hem i\u00e7eride hem de d\u0131\u015far\u0131daki boyutlar\u0131yla bir toplumsal bilincin olu\u015fmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 oluyordu. Her ne kadar bu bilin\u00e7 bu kesimlerde de \u00fclkede egemen olan sistemin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmalar\u0131na yol a\u00e7acak seviyede olmasa bile, ancak bu, dini \u00e7evrenin bir k\u0131s\u0131m bile\u015fenlerini geleneksel ba\u011flam\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmas\u0131na b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yard\u0131mc\u0131 olmu\u015f ve bunlar\u0131, olaylar\u0131 ba\u015fka boyutlar\u0131 ile de kapsaml\u0131 okumaya y\u00f6nlendirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Bu ba\u011flamda \u00f6zellikle M\u00fcsl\u00fcman Karde\u015fler cemaatinin belli ba\u015fl\u0131 \u00f6nderleri ve entelekt\u00fcel tezleri yoluyla Suudi entelekt\u00fcel yap\u0131s\u0131 \u00fczerinde b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 etkiye i\u015faret etmeliyiz. Nitekim bu cemaatin Suudi toplumunun t\u00fcm bile\u015fenleri \u00fczerinde di\u011fer her hangi cemaatlerden daha fazlad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ku\u015fkusuz \u00fclkenin \u00f6zellikle de e\u011fitim sisteminde ya\u015fanan geli\u015fmeler, ba\u015fta M\u0131s\u0131r ve Suriye olmak \u00fczere de\u011fi\u015fik arap \u00fclkelerinde b\u00fcy\u00fck ilim ve fikir adamlar\u0131n\u0131 \u00e7ekmeye yard\u0131mc\u0131 olmu\u015ftur. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda: Muhammed Kutup, Menna\u2019 el-Kattan, Seyid Sab\u0131k, Muhammed el-Gazali, Ali el-Tantavi, Abd\u00fcl-Fettah Ebu \u011eudde ve Abd\u00fcrrahman Hasan Habenneke v.b. sayabiliriz.<\/p>\n\n\n\n \u0130lim insanlar\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerden olu\u015fan bu zatlar \u00fcniversitelerin ve enstit\u00fclerin e\u011fitim metotlar\u0131n\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7irmede b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yard\u0131mc\u0131 oldu, bu da ilim talebelerine, \u00fclkede hakim olan Necitli d\u00fc\u015f\u00fcnce kal\u0131plar\u0131yla ula\u015famayacaklar\u0131 farkl\u0131 entelekt\u00fcel ve ilmi ufuklara a\u00e7\u0131lma imkan\u0131 do\u011furdu.[11]<\/a><\/p>\n\n\n\n Bu yap\u0131n\u0131n i\u00e7inden bir tak\u0131m gen\u00e7 ilim adamlar\u0131n\u0131n adlar\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131. Bunlar kullanabildikleri davet ve ilim platformlar\u0131n\u0131 kullanarak geleneksel dini-\u015fer\u2019\u00ee \u00e7er\u00e7evenin d\u0131\u015f\u0131ndaki ba\u011flamlarda Suudi toplumu i\u00e7in bir fark\u0131ndal\u0131k haritas\u0131 \u00e7izmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Bu yeni tip ilim adamlar\u0131 grubuna g\u00f6re, siyasal otorite ile geleneksel din alimleri aras\u0131ndaki ili\u015fki, bu yeni bilim adamlar\u0131n\u0131n nezdinde kabul edilmeyen pek \u00e7ok politikan\u0131n ge\u00e7mesine yol a\u00e7an menfaat ili\u015fkisidir. Bu ili\u015fki s\u00fcreci -bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n dedi\u011fi gibi- bu \u015feyhlerin son tahlilde devlet ayg\u0131t\u0131 i\u00e7inde entegrasyonuna ve erimesine g\u00f6t\u00fcren bir s\u00fcre\u00e7tir. Bu ili\u015fki bi\u00e7imi ise baz\u0131 toplum gruplar\u0131n\u0131n, \u00f6zellikle de yeni bilim elitlerinin g\u00f6z\u00fcnde sars\u0131labilir bir ili\u015fkidir.[12]<\/a> Bunun etkileri 1991’de K\u00f6rfez olaylar\u0131ndan sonra ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim iki konuda Otorite alimleri ile gen\u00e7 alimler aras\u0131ndaki din\u00ee ihtilaf ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n\n\n\n Birincisi: Yabanc\u0131 kuvvetlerin deste\u011fini alma ile ilgili fetva ile ilgili dini g\u00f6r\u00fc\u015fler.<\/p>\n\n\n\n \u0130kincisi: Suudi Arabistan\u2019da reform talepleri kar\u015f\u0131s\u0131nda tak\u0131n\u0131lan tav\u0131rlarda oldu. Nitekim bu talepler (\u0645\u0630\u0643\u0631\u0629 \u0627\u0644\u0646\u0635\u064a\u062d\u0629) “Nasihat notlar\u0131” ad\u0131yla yay\u0131nlanan bildirideki taleplerde daha da ete-kemi\u011fe b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr.[13]<\/a><\/p>\n\n\n\n Bu \u00e7er\u00e7evede ifade edilebilecek en \u00f6nemli husus: bu selefi model -ba\u015fkalar\u0131n\u0131n bunlara yak\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 vas\u0131f ve adlardan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak- Suudi Arabistan toplumu i\u00e7indeki gen\u00e7lerin ilgisini \u00e7ekmeyi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u015farm\u0131\u015f, \u015fiddet i\u00e7ermeyen bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l muhalefet d\u00fc\u015f\u00fcncesinin temellerini atabilmi\u015ftir. Bu tip insanlar\u0131n elinde ak\u0131l ve duygular\u0131 etkileme ara\u00e7lar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 ve d\u00fcnyan\u0131n farkl\u0131 b\u00f6lgelerindeki \u0130slam alimlerinin ilim ve davet metotlar\u0131n\u0131n meyvelerinden yararlanmas\u0131 i\u015flerini kolayla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu etki mahalli \u00e7er\u00e7eve ile s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmayarak \u00fclke d\u0131\u015f\u0131na da ta\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu da onlar\u0131n etkisinin zaman ve mek\u00e2n i\u00e7inde s\u00fcrmesine yol a\u00e7m\u0131\u015f ve halen de devam etmektedir.<\/p>\n\n\n\n \u015eayet egemen y\u00f6netim taraf\u0131ndan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde bir kar\u015f\u0131 koyma ile engellenmeseydi bu ak\u0131m insanlar\u0131 kendi taraf\u0131na \u00e7ekme konusunda ciddi bir varl\u0131k g\u00f6sterecekti. Belki de Allah\u2019\u0131n bu konuda da bir plan\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu olaylar\u0131n etkisi, Selefi ve M\u00fcsl\u00fcman Karde\u015fler’den etkilenen bu \u00f6\u011frenci z\u00fcmresi ile s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmad\u0131. ayn\u0131 zamanda iki Selefi ak\u0131m\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 -ama tersi y\u00f6nde- tetikledi<\/p>\n\n\n\n Birinci Ak\u0131m: gerek fikir gerekse metot bak\u0131m\u0131ndan b\u00fct\u00fcn bile\u015fenleriyle resmi selefi \u015femsiyenin alt\u0131na girmi\u015fti. Ancak K\u00f6rfez olaylar\u0131 s\u0131ras\u0131nda bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l muhalefet fikirlerinin ve reform taleplerinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131ndan sonra, bu ak\u0131m mevcut y\u00f6neticilerin savunucusu olarak ortaya \u00e7\u0131kmakla toplumsal yap\u0131y\u0131 koruma \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulundu\u011fu zehab\u0131na kap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu ak\u0131m<\/p>\n\n\n\n \u015eeyh Muhammed Eman el-Cami’ye nispetle “el-Camiyye” hareketi ad\u0131yla veya Rabi\u2019 bin Hadi El-Medhali’ye nisbeten “el-Medhali” hareketi olarak bilinmektedir.<\/p>\n\n\n\n Bu e\u011filim, M\u00fcsl\u00fcman Karde\u015fler ve onun d\u00fc\u015f\u00fcncesinden etkilenen gen\u00e7 bilim adamlar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesinin yay\u0131lmas\u0131na neden olabilecek entelekt\u00fcel ve metodolojik etkileri k\u0131rmak i\u00e7in g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ger\u00e7ekten de entelekt\u00fcel bir \u015fiddete ba\u015fvurularak bu ama\u00e7 do\u011frultusunda \u00e7ok miktarda kitap ve reddiyeler yaz\u0131ld\u0131. Bunun yan\u0131nda 20. Asr\u0131n 90 y\u0131llar\u0131nda bu gen\u00e7 alimlerin ileri gelenlerinin geni\u015f bir \u015fekilde tutuklanmas\u0131 da eklenince bu gen\u00e7lerin sistemik etkileri daha da minimize edildi.<\/p>\n\n\n\n \u0130kinci selefi Ak\u0131m ise: <\/strong><\/p>\n\n\n\n Yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk on y\u0131l\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde sahada yer alan Cihadist Selefi ak\u0131md\u0131r. Bu ak\u0131m Sovyetler Birli\u011fi’ni Afganistan’dan \u00e7\u0131kard\u0131ktan sonra oradan d\u00f6nen gen\u00e7ler taraf\u0131ndan temsil edildi.<\/p>\n\n\n\n Bu e\u011filim asl\u0131nda t\u00fcm bile\u015fenlerinde Selefi hareketinin \u00e7ocuklar\u0131yd\u0131. Hatta -farkl\u0131 ama\u00e7larla da olsa- siyasi ve dini yetkililer taraf\u0131ndan desteklendi.<\/p>\n\n\n\n Ancak daha sonra siyasi otoritenin bu gruba uygulad\u0131\u011f\u0131 \u015fiddet onlar\u0131 \u015fiddete ba\u015fvurmaya zorlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bundan dolay\u0131 da bu ak\u0131m dini metinleri yorumlamada ve prati\u011fe uygulamada a\u015f\u0131r\u0131ya gitmi\u015ftir. Keza onlar\u0131n bu tutumlar\u0131 yerel bazda selefi hareketle de s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmayarak \u0130slam alemindeki b\u00fct\u00fcn versiyonlar\u0131na da yans\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Hatta bu tutumun etkileri selefi hareketi a\u015farak di\u011fer \u0130slami ak\u0131mlar\u0131 da etkilemi\u015ftir. 11 Eyl\u00fcl 1991 olaylar\u0131 Bat\u0131\u2019n\u0131n, ba\u015fta Suudi selefi ak\u0131m\u0131 olmak \u00fczere, \u0130slami hareketlere bak\u0131\u015f\u0131nda yeni bir evrenin temellerini attm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Nitekim selefi ak\u0131mlara olan menfi bak\u0131\u015f sadece \u015fiddete ba\u015fvuran kesimlerle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmay\u0131p, b\u00fct\u00fcn bile\u015fenlerini kapsam\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n \u0131l\u0131ml\u0131 olmas\u0131 ve \u015fiddetten uzak durmas\u0131 bile bunlar\u0131 ter\u00f6rist ve optimist yaftas\u0131 yemekten kurtarmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 gerek Suudi Arabistan\u2019da gerekse d\u0131\u015f\u0131nda bir\u00e7ok dini ve hay\u0131r faaliyetinin iptal edilmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u0130\u015f bu seviyede de durmam\u0131\u015f ve Arap Bahar\u0131\u2019na kar\u015f\u0131, devrimler meydana gelmi\u015ftir. Bu hamleyi yapanlar\u0131n ve yapt\u0131ranlar\u0131n maksad\u0131 ise de\u011fi\u015fimi ve zulme kar\u015f\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve kurtulu\u015fu isteyen her kesime kar\u015f\u0131 ister selefi ister ba\u015fkas\u0131 olsun mutlaka m\u00fccadele edip bast\u0131rmakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n Ba\u015fka bir ba\u011flamda, Suudi Arabistan \u0130slami \u00e7er\u00e7evenin d\u0131\u015f\u0131nda farkl\u0131 bir s\u00f6ylemle ortaya \u00e7\u0131kan ve d\u0131\u015fardan gelen liberal ak\u0131m\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na tan\u0131kl\u0131k etti.<\/p>\n\n\n\n Bu e\u011filimin payda\u015f\u0131, Osmanl\u0131 devletinin son d\u00f6nemlerinde ve yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve Osmanl\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131nda da etkili olmu\u015ftu.<\/p>\n\n\n\n Suudi Arabistan ba\u011flam\u0131nda liberal ses ise, Ebu\u2019l-Kas\u0131m Hac Hamed\u2019in dedi\u011fi gibi, ge\u00e7en y\u00fczy\u0131l\u0131n ellili ve altm\u0131\u015fl\u0131 y\u0131llar\u0131nda iki defa ortaya \u00e7\u0131kan hareketlere dayanmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu iki hareketin birbiriyle ili\u015fkisi yoktu. Ancak hedef ve gaye bak\u0131m\u0131ndan bir noktada bulu\u015fmaktayd\u0131lar. Nitekim ikisi de \u00fclkede siyasi ve anayasal reform talep etmekteydi. Bunlar\u0131n ilki Prens Talal bin Abdul Aziz taraf\u0131ndan y\u00f6netilen, 1958 y\u0131l\u0131nda \u00d6zg\u00fcr Prensler Hareketi olarak biliniyordu\u2026<\/p>\n\n\n\n \u0130kincisi ise: \u201cGen\u00e7 Necid Tpolulu\u011fu\u201d dur. Bu topluluk yirminci asr\u0131n altm\u0131\u015fl\u0131 y\u0131llar\u0131nda \u00fclke d\u0131\u015f\u0131nda bulunan suudlu entelekt\u00fceller taraf\u0131ndan kurulmu\u015ftur.[14]<\/a> Ancak liberal hareketin \u015fahit oldu\u011fu de\u011fi\u015fim 1990\u2019daki ilk K\u00f6rfez krizi sonras\u0131nda oldu. Kriz bu trend i\u00e7in bir zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n Nitekim Gen\u00e7 alimler ile h\u00fck\u00fcmet ars\u0131nda \u00e7\u0131kan ihtilaf ve yabanc\u0131 g\u00fc\u00e7lerin yar\u0131madada bulunmas\u0131ndan sonra liberal ak\u0131m b\u00fct\u00fcn imkan ve ara\u00e7lar\u0131n\u0131 genel dengeleri sarsmak ve kendi liberal projesini 1990 y\u0131l\u0131nda (\u0627\u0644\u0639\u0631\u064a\u0636\u0629 \u0627\u0644\u0645\u062f\u0646\u064a\u0629) \u201dsivil dilek\u00e7e\u201d ad\u0131yla haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 taslakla \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. <\/p>\n\n\n\n Bu taslak siyasal, anayasal ve toplumsal alanda bir dizi reform taleplerini i\u00e7ermekteydi.[15]<\/a> Daha sonra 2001’de 11 Eyl\u00fcl olaylar\u0131, t\u00fcm d\u00fcnyay\u0131 saran de\u011fi\u015fikliklere yol a\u00e7an yeni bir ba\u015flang\u0131\u00e7 \u200b\u200bnoktas\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n\n\n\n Bu a\u015famada \u0130slam, kendisine muar\u0131z k\u00fclt\u00fcrel ve entelekt\u00fcel i\u00e7 g\u00fc\u00e7lerin ku\u015fatma ve bask\u0131s\u0131na maruz kalma s\u00fcrecine girdi. \u0130\u015fte liberal ak\u0131m s\u00f6z konusu olaylardan azami \u00f6l\u00e7\u00fcde istifade etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Hatta bu i\u015fin ustalar\u0131 bu olaylar\u0131n liberal projenin realize olma yolunda h\u0131z kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve gelecek d\u00f6nemin bu projeye do\u011fru ge\u00e7i\u015fin ya\u015fanaca\u011f\u0131 d\u00f6nem olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler<\/p>\n\n\n\n Bu ba\u011flamda, T\u00fcrki el-Hamed\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesine g\u00f6re \u015fu an ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00f6nem art\u0131k geride kalm\u0131\u015f d\u00f6nem ile, gelmekte olan yeni bir d\u00f6nem aras\u0131 zorunlu bir ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemidir.[16]<\/a><\/p>\n\n\n\n T\u00fcrk-i Hamed ve benzerlerinin m\u00fcjdeledi\u011fi \u015feyin zaman\u0131 gelmi\u015ftir Nitekim Kral Salman ve o\u011flu Muhammed’in yeni siyasi y\u00f6nelimleri, liberallerin hedefleriyle uyu\u015fmaktad\u0131r. Zira Selman ve o\u011flunun yeni d\u00f6nemde en \u00f6nemli icraatlar\u0131 \u00fclkenin muhafazak\u00e2r bir toplumdan daha a\u00e7\u0131k bir topluma do\u011fru belirgin bir radikal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc i\u015faretleyen bir dizi kararlar\u0131 almalar\u0131yd\u0131. Bunun i\u00e7in bir \u00e7ok delil g\u00f6sterilebilir. En \u00f6nemlileri:<\/p>\n\n\n\n Bir: Tezah\u00fcrlerine ve dini s\u0131n\u0131rlara uymas\u0131na bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n, Suudilerin gelir kaynaklar\u0131n\u0131 \u00e7e\u015fitlendirmek ve onlar\u0131n d\u0131\u015f turizme yapt\u0131\u011f\u0131 harcamalar\u0131n\u0131 i\u00e7 pazara y\u00f6nlendirmek maksad\u0131yla kurulan \u201cE\u011flence kurumu\u201d.<\/p>\n\n\n\n \u0130ki: K\u0131z\u0131ldeniz turizm tesisinin kurulmas\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u00dc\u00e7: kad\u0131nlara y\u00f6nelik k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n hafifletilmesi,[17]<\/a><\/p>\n\n\n\n D\u00f6rt: Arap d\u00fcnyas\u0131nda \u0130slami ak\u0131mlara kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede ABD politikalar\u0131 ve y\u00f6neli\u015fleri ile mutlak uyum. Trump’\u0131n Riyad ziyareti K\u00f6rfez ve b\u00f6lge ba\u011flam\u0131nda tehlikeli bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131yd\u0131. Nitekim hemen soras\u0131nda Katar ile K\u00f6rfez krizi patlak verdi.<\/p>\n\n\n\n Be\u015f: Resmi \u00e7er\u00e7eve d\u0131\u015f\u0131ndaki alim, \u015feyh \u200b\u200bve ayd\u0131nlara uzanan b\u00fcy\u00fck tutuklama dalgas\u0131. Hatta bu dalga bundan hemen sonra da yolsuzlukla m\u00fccadele ad\u0131 alt\u0131nda prenslerin, eski bakanlar\u0131n ve i\u015f adamlar\u0131n\u0131n tutuklanmas\u0131yla devam etti. Nitekim bir\u00e7ok kimse, \u0130bn Selman’\u0131n b\u00fct\u00fcn otoriteyi elinde toplamak i\u00e7in, her t\u00fcrl\u00fc i\u00e7 muhalefeti ortadan kald\u0131r\u0131lmay\u0131 istedi\u011fini g\u00f6r\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n Kulland\u0131\u011f\u0131 ara\u00e7lardan ve verdi\u011fi g\u00f6r\u00fcnt\u00fcden de anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, Liberal ak\u0131m\u0131n yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 en tehlikeli husus, kendisine Suudi toplumu i\u00e7inde yeni bir halk zemini olu\u015fturmakt\u0131r. Bununla da y\u00f6netimdeki iktidarla beraber, krall\u0131\u011f\u0131n yeni y\u00f6nelimlerini destekleme ve sa\u011flamla\u015ft\u0131rma halleri d\u0131\u015f\u0131na dini s\u00f6ylemin etkilerini her iki zeminde de a\u015fabilece\u011fi yeni bir d\u00f6nemin temellerini atmay\u0131 hedeflemektedir.<\/p>\n\n\n\n Son olarak:<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n Suudi Arabistan\u2019\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 siyasi geli\u015fmeler, b\u00f6lgesel ve uluslararas\u0131 boyutun etkileri ve Uluslararas\u0131 akt\u00f6rlerin dayatmalar\u0131, \u00fclkenin, g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde de olsa, \u00fczerinde in\u015fa edildi\u011fi temeller ve pratikte uzun zaman takip etti\u011fi \u00e7izgisinden farkl\u0131 bir yola y\u00f6nlendirmektedir. <\/p>\n\n\n\n Kurulu\u015f a\u015famas\u0131nda birinci emirlik \u015eeyh Muhammed bin Abd\u00fclvahhab\u2019\u0131n dini faaliyetlerini Himaye alt\u0131na alabilecek ve dini hedeflerini ger\u00e7ekle\u015ftirmesini teminat alt\u0131na alabilecek bir siyas\u0131 \u015femsiye olma temelleri \u00fczerinde in\u015fa edilmi\u015fken, \u0130kinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc emirliklerin farkl\u0131 boyutlar\u0131 vard\u0131. Bu defa as\u0131l maksat Suudilerin otoritesini yerle\u015ftirmek ve dini bir \u015femsiye ile sa\u011flamla\u015ft\u0131rmakt\u0131. B\u00fct\u00fcn bu a\u015famalarda selefi s\u00f6ylemle temsil edilen dini s\u00f6ylem, din kisvesi alt\u0131nda siyasi otoriteye destek vermi\u015f ve hem i\u00e7eride hem d\u0131\u015far\u0131da i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc krizlerde daima desteklemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Ancak bizzat Selefi s\u00f6ylemin siyasi otorite taraf\u0131ndan hedef al\u0131nmas\u0131, ku\u015fkusuz Suudi siyaset sahnesinde bu s\u00f6ylemi ya tamamen ortadan kald\u0131racak veya \u00e2t\u0131l b\u0131rakabilecek b\u00fcy\u00fck bir d\u00fcnm\u00fc\u015f\u00fcm say\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Son olarak Ara\u015ft\u0131rmam\u0131z Suudi Arabistan\u2019daki siyasi sahnenin-zann\u0131m\u0131zca- daha iyi ve do\u011fru bir \u015fekilde ele al\u0131nmas\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde bir dizi konu ve sorunlar\u0131 g\u00fcndeme getirmektedir. Buradan ama\u00e7lanan husus pozisyonu iyi kavrama ve sa\u011flam bir \u015fekilde tan\u0131mlaman\u0131n \u00f6nemine dikkat \u00e7ekmektir. Hedefimiz ara\u015ft\u0131rman\u0131n i\u00e7erdi\u011fi uyar\u0131 ve bilin\u00e7lendirme mesajlar\u0131n\u0131 \u00fcmmete ve \u00f6zellikle de \u00fcmmetin Suudi b\u00f6lgesindeki par\u00e7as\u0131na iletmektir.<\/p>\n\n\n\n Bu hususlar:<\/p>\n\n\n\n 1- Suudi Arabistan\u2019daki siyasal sahne, mevcut etkin ki\u015filikleriyle, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde siyasi bir istibdad\u0131n (tiranl\u0131k) karakterlerini yans\u0131tmaktad\u0131r. Abdurrahman el-Kevakibi yakla\u015f\u0131k bir as\u0131r evvel istibdat olgusunu tan\u0131mlarken hakikat s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim Suudi Arabistan\u2019\u0131n mevcut durumu onun kitab\u0131nda bahsetti\u011fi modellerin bariz \u00f6rneklerinden biridir. Bunu ispatlamak i\u00e7in isterseniz ifadelerini burada payla\u015fal\u0131m. El-Kevakibi \u015f\u00f6yle diyor:<\/p>\n\n\n\n “\u0130stibdad\u0131n \u015eeytan’\u0131n \u015ferrinden Allah\u2019a s\u0131\u011f\u0131nmay\u0131 gerektiren en k\u00f6t\u00fc a\u015famas\u0131, taht\u0131n varisi, ordunun komutan\u0131 ve dini otoriteyi elinde tutan mutlak bireyin otoritesidir.[18]<\/a><\/p>\n\n\n\n El-Kevakibi\u2019nin bu ifadelerini, hatta b\u00fct\u00fcn kitab\u0131n\u0131 okudu\u011funuzda -Dr Seyf Abdulfettah\u2019\u0131n ifadesiyle- onun g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Arap y\u00f6neticileri hakk\u0131nda konu\u015ftu\u011fu hissine kap\u0131l\u0131rs\u0131n\u0131z.<\/p>\n\n\n\n \u201cM\u00fcstebit (tiran), Hak ve h\u00fcrriyet d\u00fc\u015fman\u0131d\u0131r. Kar\u015f\u0131s\u0131nda sa\u011flam bir engelle kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015far. \u0130nsanlar\u0131n i\u015flerine onlar\u0131n iradesiyle de\u011fil de kendi iradesiyle m\u00fcdahale eder. Onlara kanun ve kurallara g\u00f6re de\u011fil de kendi heveslerine g\u00f6re davran\u0131r. Milyonlar\u0131n a\u011fz\u0131n\u0131 topuklar\u0131yla t\u0131kar ve onlar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fckten bahsetmesini ve talepte bulunmas\u0131n\u0131 engeller\u201d.[19]<\/a><\/p>\n\n\n\n Tiranl\u0131k, sonu\u00e7lar\u0131 itibariyle insanlar\u0131n potansiyellerini \u00e2t\u0131l b\u0131rak\u0131r, motivasyon ve ideallerini katleder ve \u00fclkeyi evlatlar\u0131n\u0131n hizmetlerinden mahrum eder. Dolay\u0131s\u0131yla y\u00f6netici ve y\u00f6netilenler aras\u0131nda yabanc\u0131la\u015fma yayg\u0131nla\u015f\u0131r. Bunu da tasfiyeler bask\u0131lar ve s\u0131n\u0131rlamalar takip eder. En iyimser ihtimalle de vatandan ayr\u0131lmalar olur.[20]<\/a> Bundan dolay\u0131 da istibdat zamanlar\u0131nda insanlara seyahat yasaklar\u0131 getirilir. Yasakl\u0131 listeleri \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r ve tiran\u0131n hedeflerine hizmet edenler d\u0131\u015f\u0131nda her t\u00fcrl\u00fc faaliyet yasaklan\u0131r. <\/p>\n\n\n\n 2- Suudi Arabistan\u2019\u0131n evlatlar\u0131n\u0131n, mevcut durum kar\u015f\u0131s\u0131nda evvela durumun fark\u0131nda olup ilk \u015foku atlatmalar\u0131 ve maruz kald\u0131klar\u0131 fitnenin zorluklar\u0131na kar\u015f\u0131 sabretmeleri gerekmektedir. Nitekim bu durumu ya\u015fayanlar\u0131n, ona, \u015fiddet ortam\u0131nda kar\u015f\u0131 koymaya g\u00fc\u00e7leri yetmez. Yap\u0131lmas\u0131 gereken \u015fey M\u00fcsl\u00fcman ve istikamet \u00e7izgisinde olan entelekt\u00fcel se\u00e7kinlerin imkanlar\u0131 nispetinde bilin\u00e7lendirme ara\u00e7lar\u0131n\u0131 kullanmalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu ba\u011flamda kullanabilecekleri ara\u00e7lar:<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n – Farkl\u0131 boyutlar\u0131yla entelekt\u00fcel ve metodolojik bilin\u00e7lendirme dinamiklerine ba\u011fl\u0131 kalarak, Metodoloji ve onun sa\u011flam de\u011ferleri ile pratik hayata olan yans\u0131malar\u0131 aras\u0131nda ay\u0131r\u0131m yapmak zorunludur. Zira Allah taraf\u0131ndan korunan bir vahiy olan din ile do\u011fru-yanl\u0131\u015f aras\u0131 ve pratik hayattan etkilenerek dini anlamaya \u00e7abalayan be\u015fer\u00ee okumalar\u0131 birbirinden ay\u0131rmak laz\u0131md\u0131r. \u0130\u015fet bu vizyonla, \u00fcmmetin akl\u0131na bir \u015fekilde egemen olan “Ben, size yaln\u0131zca g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc (kendi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc) g\u00f6steriyorum ve ben sizi do\u011fru yoldan da ba\u015fkas\u0131na y\u00f6neltmiyorum.”[21]<\/a> s\u00f6zleriyle form\u00fcle edilen ruhbanca d\u00fc\u015f\u00fcnceyi, politik ve dini \u00e7er\u00e7eveleriyle ortadan kald\u0131rabiliriz.<\/p>\n\n\n\n – \u015eeyh Muhammed bin Abdulvahhab\u2019\u0131n ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 harekette temsil edilen Selefi tecr\u00fcbeyi ve siyasi boyutun \u00fc\u00e7 a\u015famas\u0131na yans\u0131malar\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z bir de\u011ferlendirme \u00e7er\u00e7evesinde, fikirlerin pratik hayatla birle\u015fmesi durumunda isabetlilik derecesini \u00f6l\u00e7me noktas\u0131 \u00fczerinde durmaktad\u0131r. Bu ba\u011flamda, zamansal etkenlerin selefi davet d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00fczerindeki etkilerinin izlenmesinin \u00f6nemine dikkat \u00e7ekmenin yan\u0131nda bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin, \u00e7a\u011fda\u015f pozisyon \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda dinamikleri ve bile\u015fenlerinin analizi yap\u0131lmaktad\u0131r. Ancak bu yolla bir yandan \u0130slami d\u00fc\u015f\u00fcnceye egemen olan tarihsel tekrarlama metodolojisinin \u00dcstesinden gelebilece\u011fiz. Di\u011fer yandan da Necid ekol\u00fcne bir\u00e7ok tarihsel a\u015famalar\u0131nda h\u00e2kim olan sim\u00fclasyon Metodolojisini a\u015fabiliriz. Keza bu y\u00f6ntem siyasi ve dini s\u00f6ylem ba\u011flam\u0131nda kendisini s\u00f6z s\u00f6yleme ve eylemde bulunma hakk\u0131na sahip g\u00f6ren b\u00fct\u00fcn \u201chale\u201dlerin etkisini ortadan kald\u0131racakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n – S\u00fcnni \u00e7er\u00e7eve i\u00e7indeki d\u00fc\u015f\u00fcnce okullar\u0131 aras\u0131nda bulunan entelekt\u00fcel ve metodolojik ge\u00e7i\u015fkenlik de\u011ferlendirmelidir. Yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndan beri \u00fclke bu ge\u00e7i\u015fkenli\u011fi ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Bu ge\u00e7i\u015fkenlik Selefi d\u00fc\u015f\u00fcncenin \u00e7e\u015fitli olgulara kar\u015f\u0131 esneklik ve geni\u015flik fakt\u00f6rleriyle a\u015f\u0131lanmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmu\u015ftur. Bu da, d\u00fc\u015f\u00fcncenin b\u00fct\u00fcn meyvelerini \u015feriat\u0131n kurallar\u0131 ve ilkelerini \u00e7i\u011fnemeden, zaman\u0131n\u0131n gerekleriyle \u00e7er\u00e7evelendirmeyi gerektirmektedir.<\/p>\n\n\n\n 3- Selefi s\u00f6ylemin sahiplerinin, geni\u015f toplumsal \u00e7er\u00e7evede, otoritenin zulm\u00fcyle m\u00fccadele etmeleri, -Kevakibi\u2019nin ifadesi ile- onun, bask\u0131 ara\u00e7lar\u0131n\u0131 ve d\u00fczenli ordular\u0131 kullanarak, toplumun bile\u015fenlerine keyfi muamelede bulunmas\u0131na kar\u015f\u0131 koyabilmeleri i\u00e7in, \u0130slami d\u00fc\u015f\u00fcncenin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015f olsalar bile, Suudi toplumunda etkili olan b\u00fct\u00fcn fikir \u00e7evreleriyle, toplumsal b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc koruduklar\u0131 s\u00fcrece, yak\u0131nla\u015fmal\u0131 kucakla\u015fmal\u0131 ve onlarla aras\u0131nda k\u00f6pr\u00fcler kurmal\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n [1]<\/a> Bak\u0131n\u0131z: Dr. Hatem el-Matiri, Ab\u00eed Blia A\u011flal (Kelep\u00e7esiz K\u00f6leler) s. 79. Bu kitap, \u201cEl-Hurriyye ve Ezmet\u2019ul-Huviyye Fi\u2019l-Halic ve2l-cezireti\u2019l-Arabyye\u201d (\u00d6zg\u00fcrl\u00fck ve K\u00f6rfez ve Arap Yar\u0131madas\u0131nda Kimlik Krizi) adl\u0131 kitab\u0131n muhtasar\u0131n\u0131n elektronik versiyonudur,<\/p>\n\n\n\n [2]<\/a> Dr. Muhammed Muhammed H\u00fcseyin, (\u0627\u0644\u0627\u062a\u062c\u0627\u0647\u0627\u062a \u0627\u0644\u0648\u0637\u0646\u064a\u0629 \u0641\u064a \u0627\u0644\u0623\u062f\u0628 \u0627\u0644\u0645\u0639\u0627\u0635\u0631) \u00c7a\u011fda\u015f Edebiyatta Milli E\u011filimler, Kahire, Mektebetul Adab, tarih yok, cilt: 1 sayfa: 2.<\/p>\n\n\n\n [3]<\/a> Haf\u0131z Vehbe, Ceziret\u00fcl Arab fil Karnil \u0130\u015frin (Yirminci Y\u00fczy\u0131lda Arap Yar\u0131madas\u0131), Daru\u2019l-Afakil Arabiyyeh, 3 bask\u0131, Hicri 1375, s. 318.<\/p>\n\n\n\n [4]<\/a> Hatem el-Mutairi, el-H\u00fcrriyye ev et-Tufan (\u00d6zg\u00fcrl\u00fck veya tsunami), Elektronik versiyonu, s. 252.<\/p>\n\n\n\n [5]<\/a> Haf\u0131z Vehbe, a.g. e. s 251.<\/p>\n\n\n\n [6]<\/a> Dr. Seyfeddin Abdul Fettah, \u0130\u00e7 siyasi zorluklara atfen \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel g\u00fc\u00e7l\u00fckler, Merkezu\u2019l Hadare Li\u2019d-Dirasat\u2019is-Siyasiye taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan bir ara\u015ft\u0131rma, s. 16; Muhammed Said Ramazan Al-Buti, el-Cihadu fil \u0130slam Keyfe Nefhemuhu ve Keyfe Numarisuhu (\u0130slam’da Cihad: Nas\u0131l anlamal\u0131? Ve nas\u0131l uygulamal\u0131y\u0131z?), Dima\u015fk, Dar el-Fikr, 1. bask\u0131, Hicri 1414\/ 1993, s 174 Bernard Lewis\u2019in: (Orta do\u011fu ve bat\u0131) kitab\u0131ndan naklen.<\/p>\n\n\n\n [7]<\/a> Dr. Seyfeddin Abdul Fettah, el-Me\u015fruul \u0130slami Litte\u011feyy\u00fcr: Sire ve Mesire (\u0130slam Medeniyeti De\u011fi\u015fim Projesi), Kahire, Dar el-Be\u015fir, 2014, s. 34.<\/p>\n\n\n\n [8]<\/a> Dr. Abdul Aziz bin Muhammed Al Abdullatif, selefi Bilim adamlar\u0131n\u0131n Necid b\u00f6gesinde \u00e7\u0131kan olaylara y\u00f6nelik \u00e7abalar\u0131, El-Bayan Dergisi, Rebiulevvel 1422\/ Haziran 2001, say\u0131: 163, s.8<\/p>\n\n\n\n [9]<\/a> Kral Abd\u00fclaziz Al Suud d\u00f6neminde \u201c\u0130hvan\u201d hareketi (1910 – 1930), Prens Khalid bin Sultan bin Abdul Aziz\u2019in y\u00f6netti\u011fi \u201dMukatil Minessahra\u201d Ansiklopedisinin Web sitesinde yay\u0131nlanan bir ara\u015ft\u0131rma yaz\u0131s\u0131. https:\/\/goo.gl\/5pXFrk.<\/p>\n\n\n\n [10]<\/a> Hadis\u2019ulmescidil-Haram Ve Emr\u2019l-Mehdi El-MUntazar, el-Buhus\u2019ul-\u0130slamiyye dergisi, Riyad, Bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar ve Fetva Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131, Muharrem\/Cumadassani 1400H, c:5, s: 309.<\/p>\n\n\n\n [11]<\/a> Stephan Lacroix, Uyan\u0131\u015f Zaman\u0131: Suudi Arabistan’da \u00c7a\u011fda\u015f \u0130slami Hareketler, terc\u00fcme: Abd\u00fcl-Hak Zemuri, Beyrut, Arap Ara\u015ft\u0131rma ve Yay\u0131nc\u0131l\u0131k \u015eirketi, 1, 2012, s.<\/p>\n\n\n\n [12]<\/a> Muhammed Bin Sunitan, (\u0627\u0644\u0646\u062e\u0628 \u0627\u0644\u0633\u0639\u0648\u062f\u064a\u0629 \u062f\u0631\u0627\u0633\u0629 \u0641\u064a \u0627\u0644\u062a\u062d\u0648\u0644\u0627\u062a \u0648\u0627\u0644\u0625\u062e\u0641\u0627\u0642\u0627\u062a) Suudi Elitler: D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ve Ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar hakk\u0131nda bir \u00c7al\u0131\u015fma, Beyrut, Arap Birli\u011fi Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Merkezi, 2. Bask\u0131, 2005, s. 111<\/p>\n\n\n\n [13]<\/a> Bkz: Ahmed Adnan, ( \u0627\u0644\u0633\u064e\u0651\u062c\u064a\u0646 32\u060c \u0623\u062d\u0644\u0627\u0645\u064f \u0645\u062d\u0645\u062f \u0633\u0639\u064a\u062f \u0637\u064a\u0628 \u0648\u0647\u0632\u0627\u0626\u0645\u064f\u0647) 3. Mahkum, Muhammed Said Tayyib\u2019in hayalleri ve yenilgileri, Kazablanka \/ Beyrut, Arap K\u00fclt\u00fcr Merkezi, 1, 2011, s. 265<\/p>\n\n\n\n [14]<\/a> Muhammed Abu el-kas\u0131m Hac Hamed, Suudi Arabistan Krall\u0131\u011f\u0131’nda Siyasi \u00c7at\u0131\u015fmalar\u0131n \u015fekil, \u0130\u00e7erik ve geli\u015fimi, 1923 -2003, ikinci b\u00f6l\u00fcm, kendi Facebook sayfas\u0131nda yay\u0131nlanan ara\u015ft\u0131rma: https:\/\/goo.gl\/uJegK2K.<\/p>\n\n\n\n [15]<\/a> Ahmed Adnan, age s. 255.<\/p>\n\n\n\n [16]<\/a> Velid Bin Salih el-Rumeyzan, Suudi Arabistan ve K\u00f6rfezde Liberalizm Tan\u0131mlay\u0131c\u0131 ve ele\u015ftrel Bir Ara\u015ft\u0131rma, Beyrut, Revafid Matbaac\u0131l\u0131k, 1. bask\u0131. 1430 h \/ 2009m, s. 87.<\/p>\n\n\n\n [17]<\/a> Laikli\u011fe Do\u011fru Suudi Arabistan: \u0130bn Salman Emri bil-ma’ruf ve’n-Nehy-i ani’l M\u00fcnker\u2019e \u00e7ullaniyor, Nun Post: https:\/\/goo.gl\/McSwUS, 24\/9\/2017.<\/p>\n\n\n\n [18]<\/a> Abd\u00fcrrahman el-Kevakibi, Tabaiu\u2019l-\u0130stibdad Ve Mesariu\u2019l-\u0130sti\u2019bad, Beyrut, Dar\u2019un-Nefais, 3. Bask\u0131, 1427H\/2006 M, s. 38.<\/p>\n\n\n\n [19]<\/a> Dr. Seyf Abdulfettah\u2019\u0131n, el-Kevakibi\u2019nin Tabaiul-istibdad adl\u0131 kitab\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6ns\u00f6zden. Kahire, Dar\u2019ul-Be\u015fir Lissekafeti ve\u2019l-Ulum, s.9.<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n