Savaş çıkacak mı? İranlı reformist seçkinlerin değerlendirmelerine bir bakış

Eski İranlı diplomat Kuruş Ahmedi'nin "Savaş çıkacak mı, çıkmayacak mı?" başlıklı makalesi, ABD ile İran arasında bir savaşın önlenebilir olduğunu savunmaktadır. Ahmedi, Tahran ve Washington arasındaki mevcut anlaşmazlıkların, özellikle de "yedi günlük planın" uygulanma sırası ve nükleer müzakerelerin başlama zamanlaması konusundaki farklılıkların, yıkıcı bir savaşı haklı çıkaracak büyüklükte olmadığını belirtmektedir. Yazar, ABD Başkanı Donald Trump'ın önünde diplomatik çözüm, deniz ablukası ve ekonomik baskının sürdürülmesi veya yeni bir savaş başlatılması olmak üzere üç senaryo bulunduğunu ileri sürmektedir.
Trump'ın seçim kampanyasıyla meşgul olması ve çatışmanın askerî, ekonomik ve siyasi maliyetleri göz önüne alındığında, Ahmedi yakın vadede savaş çıkmayacağı ihtimalini daha güçlü görmektedir. Makale, İran içinde savaşın maliyeti ve müzakerenin yararı üzerine süregelen tartışmanın bir yönünü ortaya koymakta ve bu görüşün reformist bir gazeteden ılımlı muhafazakâr bir siteye taşınmasının önemini vurgulamaktadır. Ahmedi, savaşın önlenebilir olduğu görüşünü, iki ülkenin tutumları arasındaki mesafenin yeni bir savaşı haklı kılacak kadar büyük olmaması ve anlaşmazlığın sadece usule ilişkin hususlarla sınırlı kalmasıyla desteklemektedir.
Ancak makalenin değerlendirmesinde, Trump'ın çelişkili açıklamaları ve seçim meşguliyeti gibi argümanların geçici olduğu ve seçim sonrası dönemin gerçek bir sınav olacağı belirtilmektedir. Ayrıca, anlaşmazlığın sadece usule ilişkin bir ayrıntı değil, güç dengelerine ilişkin bir hesaplaşma olduğu ve bu nedenle "savaşa değmeyeceği" hükmünün tartışmaya açık olduğu ifade edilmektedir. Makale, savaşın İran'a telafisi güç insani ve ekonomik kayıplar yükleyebileceği öngörüsünü ortaya koyarak, müzakere çağrısının sadece diplomatik tutumlarla değil, savaşın toplum ve ekonomi üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesiyle de bağlantılı olduğuna işaret etmektedir.
Son olarak, ABD ara seçim sonuçlarının Demokratların çoğunluğu kazanmasıyla sonuçlanması, Trump'ın İran'a karşı askerî tırmanma kararını zayıflatabilecek önemli bir siyasi değişken olarak değerlendirilmektedir.
Yönetici Özeti
Bu rapor, eski İranlı diplomat Kuruş Ahmedi’nin reformist “Şark” gazetesinde yayımlanan ve ılımlı muhafazakâr çizgideki “Asr-e Iran” sitesinde yeniden yayımlanan Savaş çıkacak mı, çıkmayacak mı? 1 başlıklı makalesini ele almaktadır.
Yazar, ABD ile savaşın önlenebilir olduğu görüşündedir; zira kendi değerlendirmesine göre Tahran ile Washington’un tutumları arasındaki mesafe yeni bir savaşın çıkmasını haklı kılmamaktadır. Bu görüşünü, İslamabad Mutabakat Muhtırası’nda yer alan “yedi günlük plan”ın uygulanma sırası ve nükleer müzakerelerin başlama zamanlaması konusundaki anlaşmazlık olarak nitelendirdiği hususa dayandırmaktadır.
Ahmedi, ABD Başkanı Donald Trump’ın önünde üç senaryo bulunduğunu ileri sürmektedir: diplomatik çözüm, deniz ablukasının ve ekonomik baskının sürdürülmesi ya da yeni bir savaş başlatılması.
Yazar, Trump’ın seçim kampanyasıyla meşgul olmasına ve çatışmanın askerî, ekonomik ve siyasi maliyetine ilişkin hesaplara dayanarak yakın vadede savaş çıkmayacağı ihtimalini daha güçlü görmektedir.
Metin, diplomasiyi öne çıkarma eğiliminde olan ve mevcut anlaşmazlığı müzakere yoluyla çözülebilir bir mesele olarak okuyan bir yaklaşımı yansıtmaktadır; ancak yazarın görüşünü ifade eden siyasi bir değerlendirme olmaktan öteye geçmemekte olup tek başına savaşın uzak bir ihtimal olduğunu ya da iki taraf arasındaki anlaşmazlıkların yalnızca usule ilişkin hususlarla sınırlı olduğunu kanıtlamaya yetmemektedir.
Metin aynı zamanda İran içinde savaşın maliyeti ve müzakerenin yararı konusunda süren tartışmanın bir yönünü ortaya koymakta; tartışmanın yalnızca çatışma ihtimali etrafında değil, İran ile ABD’nin her iki tarafın çıkarlarını gözeten bir uzlaşıya varma kapasitesi etrafında da döndüğünü göstermektedir. Bu okumanın önemi, “Şark”tan aktarılarak Asr-e Iran sitesinde yayımlanmış olmasından kaynaklanmaktadır; bu durum söz konusu görüşün reformist bir gazeteden ılımlı muhafazakâr çizgideki bir siteye taşınmasını izleme imkânı sunmaktadır.
Çevrilen Metin
Savaş çıkacak mı, çıkmayacak mı?
Kuruş Ahmedi, eski İranlı diplomat, «Şark» gazetesi
Savaş çıkacak mı, çıkmayacak mı? Çıkarsa ne zaman ve hangi boyutlarda? Bu, son 17 ay boyunca ekonomik aktörler de dahil olmak üzere her İranlının zihnini aralıksız meşgul eden, sıkça tekrarlanan ve genel bir askıda kalmışlık ve belirsizlik hâline yol açan bir sorudur.
Medya mühendisliğinin bir savaş aracı, belirsizlik yaratmanın da bir müzakere silahı olduğu dikkate alındığında, bu sorulara şu cevaplar verilebilir:
1- Soru şudur: Trump, İran’a yönelik yeni ve kapsamlı bir saldırı başlatma kararını verdi mi, vermedi mi? Trump aralıksız söylev ve durmaksızın çelişkili açıklamalar yapan biri olduğundan, ilke olarak onun sözleri ölçüt alınamaz. Onu destekleyen kanıt ve karineler bulunmadıkça söylediği hemen her şey değersizdir.
Sözlerinde çelişkili olmasının yanı sıra çekinmeden yalan söylediği de sabittir. “Washington Post” gazetesi, Trump’ın başkanlığının ilk dört yılında ondan çıkan «30 bin 573 yanlış ya da yanıltıcı iddiayı» belgelemiştir. Buna rağmen geçen hafta söylediği cümle, diğer göstergelerin ışığında ciddiye alınabilir.
Şöyle demişti: «İslam Cumhuriyeti’nin işini bitirebiliriz ya da onun yavaş yavaş aşınmasına izin verebiliriz.» Bu cümle, diplomasinin sürdürülmesine ilişkin diğer sözleriyle birlikte, bu satırların yazarının da geçtiğimiz haftalarda dikkat çektiği üç senaryonun onun zihnini meşgul ettiğinin kanıtı sayılabilir.
Birinci senaryo meselenin diplomatik yollarla çözülmesi, ikinci senaryo İran’ın direnme gücünü tüketmek amacıyla deniz ablukasının ve artan ekonomik baskının sürdürülmesi, üçüncü senaryo ise yeni bir saldırı savaşına başvurulmasıdır. Bu cümle ve Trump’ın diğer bazı cümleleri, onun henüz nihai kararını vermediği anlamına gelebilir.
Nihai kararın verilmemiş olmasının bölgede kuvvet yığınağı ve askerî yeniden konuşlanma ile çelişmediği kesindir. Bu tür adımlar genellikle nihai karar anında gerekli tüm araçların hazır olması amacıyla atılır. Altı yıla uzanan dönemine ilişkin haber raporları, onun üç kez savaş kararı aldığını, ardından son anda bundan vazgeçtiğini aktarmaktadır.
2- Savaş yolunun seçilmesi hâlinde, bir sonraki önemli soru zamanlamadır. Bu konudaki spekülasyonlar son iki üç hafta içinde doruğa ulaşmıştı. Hatta bazıları, ABD’nin Türkiye Büyükelçisi’nin sözlerine ilişkin belirli bir yoruma dayanarak geçen cumartesi ve pazar gününü saldırının başlangıç tarihi olarak görmüştü. Netanyahu’nun İsrail seçimleri arifesindeki saçmalıkları da ölçüt olamaz; çünkü hitap ettiği kesim, İran’da «rejim değişikliği» talep eden aşırı sağcı seçmenlerdir.
O, herkesten daha iyi bilmektedir ki bir hükümeti uzaktan ve hava gücüyle devirmek mümkün değildir. Bunun kanıtı, Gazze’de işlediği geniş çaplı suçlara rağmen Hamas’ın orada hâlâ iktidarı elinde tutmasıdır. Buna ek olarak, Netanyahu’nun Trump’ın izni olmadan askerî bir harekete girişmesi düşünülemez.
Trump’ın kendisi de bu günlerde kader belirleyici bir seçim kampanyasına gömülmüş durumdadır ve bu durum ona kesinlikle kader belirleyici başka bir işle uğraşma fırsatı bırakmayacaktır. Önümüzdeki pazartesiye kadar her gün seçim kampanyası ve farklı ABD eyaletlerine yaptığı seyahatlerle meşguldür. Bu şartlarda, İran’a ilişkin bir gelişmenin ancak seçim programlarını iptal edip Beyaz Saray’a dönmesi hâlinde muhtemel olduğu söylenebilir.
3- Savaş ve başlama zamanı hakkındaki karamsar tahminler ve soğuk analizlerden oluşan devasa bir selin ortasında, bu satırların yazarı belki de ilke, mantık ve akıl açısından savaşın önlenebileceğini düşünen az sayıdaki kişiden biridir. Neden? Çünkü iki ülkenin tutumları arasındaki mevcut mesafe, yıkıcı yeni bir savaşı haklı kılacak büyüklükte değildir.
İran “yedi günlük planını” açıklamış, ABD de bu planın maddelerini kabul ettiğini söylemiştir; bunların hepsi İslamabad Mutabakat Muhtırası’nda yer almaktadır.
Anlaşmazlığın bu şartların uygulanma sırası ve sıralaması ile çalışma yöntemiyle sınırlı olduğu görülmektedir. İran, ABD’nin önce yedi günlük planın maddelerini uygulamasını ve nükleer meselelere ilişkin müzakerelerin yedinci günde başlamasını talep etmektedir. ABD’nin önerisi ise nükleer konu da dahil olmak üzere tüm konulardaki müzakerelerin ilk günden başlamasıdır.
Bu ölçüdeki bir anlaşmazlık, iki büyük ülke arasında yıkıcı yeni bir savaşa ve bölgesel bir savaşa zemin oluşturmaya değmez.
Hangi tavize karşılık hangi tavizin verileceği meselesinin önemli olduğu doğrudur; ancak söz konusu olan tüm unsurlarıyla kapsamlı ve son derece zararlı bir savaş olduğunda, binlerce askerin ve sivilin değerli hayatı tehlikedeyken ve böyle bir savaşın yıllar sonra bile ve yaptırımlar altında telafisi kolay olmayabilecek kayıplara yol açma ihtimali varken, mevcut anlaşmazlıkların ilke, mantık ve akıl açısından savaştan kaçınmayı imkânsız kılacak kadar büyük ya da prestije bağlı görünmemesi gerekmez mi?
Ayrıca okuyun: İsrail’de seçim skandalı: Sahte İranlı hesaplar Netanyahu’yu destekledi | İran örneği: Savaş tehlikesine dair uyarılar ile sivil hazırlık arasındaki uçurum
Ruya Merkezi’nin Değerlendirmesi
Makale, savaşın kaçınılmazlığını uzak gören ve çatışmanın yüksek maliyetinin ABD ile İran’ı müzakereyi sürdürmeye teşvik edeceğine bel bağlayan bir görüş ortaya koymaktadır. Yazar, kendi değerlendirmesine göre mevcut anlaşmazlıkların yeni bir savaşa geçişi haklı kılmadığı ve önerilen mutabakatın maddelerinin uygulanma sırasına ilişkin görüş ayrılığının çözümsüz olmak zorunda olmadığı varsayımından hareket etmektedir.
Bu yaklaşım, İran’daki tartışmada savaştan kaçınmanın müzakere yoluyla mümkün olduğunu ve tırmanmanın Tahran ile Washington arasındaki anlaşmazlığın tek sonucu olmadığını savunan bir eğilimi ortaya koymaktadır.
Metinde üç temel düşünce öne çıkmaktadır: Trump’ın savaş konusundaki nihai kararını henüz vermemiş olduğu, çatışmanın zamanlamasının ABD iç siyasetine ilişkin hesaplarla bağlantılı olduğu ve yazara göre iki taraf arasındaki anlaşmazlığın savaşı zorunlu kılacak bir düzeye ulaşmadığı. Bu düşünceler, kesinleşmiş gerçekler olarak değil, siyasi değerlendirmeler olarak tartışılmayı hak etmektedir.
Zira Ahmedi, yakın vadede savaş çıkmayacağı ihtimalini güçlendirmek için Trump’ın çelişkili açıklamalarına, seçim kampanyasıyla meşguliyetine ve ABD onayı olmadan İsrail’in askerî bir harekât gerçekleştirmesinin zor olduğu yönündeki görüşüne dayanmaktadır.
Ancak kamuoyuna yapılan açıklamalar, karar alma kurumları içinde yürütülen tüm hesapları mutlaka ortaya koymaz. Askerî yığınak, hasım üzerindeki baskıyı artırmanın ve müzakere şartlarını iyileştirmenin bir aracı olabileceği gibi, başka şartlarda askerî bir harekâta hazırlık da olabilir.
Ayrıca Trump’ın seçim kampanyasıyla meşgul olduğuna ilişkin argüman, kampanyanın ve bu ayın 3 Kasım’ında yapılan ABD ara seçimlerinin sona ermesiyle biten belirli bir zaman dilimine bağlıdır; bu da onu bir kural değil, geçici bir argüman hâline getirmektedir. Bu gerekçeyle yakın vadede savaşı uzak görmek, seçim sonrası dönemin gerçek sınav anı olduğu anlamına gelir; zira o dönemde seçim meşguliyetinin getirdiği kısıtlar ortadan kalkacak ve seçim sonuçları ile bunların yönetimin iç siyasetteki konumuna etkisi belli olduktan sonra ABD yönetiminin hesapları netleşecektir. Bu nedenle seçimlerden önce tırmanmanın yaşanmaması, tırmanmama yönünde nihai bir kararın kanıtı olarak okunmamalı ve seçim sonrasına ilişkin göstergeler izlenmelidir.
Benzer şekilde, anlaşmazlıkların savaşı haklı kılmadığı görüşü, kararın nasıl olması gerektiğine ilişkin bir değerlendirmeyi yansıtmakta, ancak tarafların bu değerlendirmeye göre hareket edeceğini kanıtlamamaktadır. Devletler, çıkarlarına hizmet ettiğini ya da stratejik hedeflere ulaştırdığını düşündüklerinde yüksek maliyetli kararlar alabilirler; yanlış hesaplama veya güvenceler ve caydırıcılık kapasitesi konusundaki algıların çatışması da risklerin farkında olunmasına rağmen tırmanmaya yol açabilir.
Anlaşmazlığı «yedi günlük plan» maddelerinin uygulanma sırası ve nükleer müzakerelerin ne zaman başlayacağı meselesiyle sınırlı olarak nitelendirmek yeterli değildir. İran’ın, Washington’un nükleer müzakereler başlamadan önce planın maddelerini uygulaması yönündeki talebi ile Washington’un tüm konuların ilk günden itibaren ele alınması yönündeki talebi, yalnızca usule ilişkin bir ayrıntıyı değil, güç dengelerine ilişkin bir hesabı ve müzakerenin kendisinden elde edilmek istenen sonuca dair farklı bir tasavvuru yansıtmaktadır. Bu nedenle anlaşmazlığın «savaşa değmeyeceği» hükmü tartışmaya açıktır.
Savaşı uzak bir ihtimal olarak görmek, müzakere söyleminin sürmesinin ötesine geçen göstergeler gerektirmektedir; örneğin ihtilaflı konularda açık mutabakatların varlığı ya da tırmanma adımlarında fiilî bir geri adım.
Bu temelde, Ahmedi’nin savaşın önlenebilir olduğu yönündeki değerlendirmesi bir ihtimal olarak kalmakla birlikte pratik bir sınavdan geçmeyi gerektirmektedir: Taraflar uzlaşıyı engelleyen şartlardan geri adım atacak mı? Yükümlülüklerin yerine getirilmesi için kabul edilebilir güvenceler var mı? Sahadaki hareketler tırmanmanın azaltılmasına yönelik bir eğilimi mi, yoksa baskının sürdürülmesini mi yansıtıyor?
Makalenin önemi, savaşın İran’a telafisi güç insani ve ekonomik kayıplar yükleyebileceğini öngören bir okuma ortaya koymasında yatmaktadır; özellikle de yaptırımlar ortamında. Bu durum, İran’daki tartışmada maliyet hesaplarının varlığına ve müzakere çağrısının yalnızca diplomatik tutumlarla değil, savaşın toplum ve ekonomi üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesiyle de bağlantılı olduğuna işaret etmektedir.
Yazar, savaşa ilişkin belirsizlik hâlinin yaklaşık on yedi ay sürdüğüne ve ekonomik aktörler de dahil olmak üzere İranlıları etkilediğine dikkat çekmektedir. Bu okumaya göre tehdidin etkileri yalnızca çatışma ihtimaliyle sınırlı kalmayıp gündelik hayata ve ekonomik planlamaya da uzanmaktadır; zira süregelen kaygılar bireyleri ve kurumları kararlarını ertelemeye ve yatırımlarını azaltmaya itebilir.
Geriye kalan husus şudur: Makale üç senaryo ortaya koymuş olsa da ilgisini savaş ve müzakere ikiliğine yöneltmekte, İran’ın gücünü tüketmek amacıyla deniz ablukasının ve ekonomik baskının sürdürülmesi senaryosu ise geri planda kalmaktadır. Bu senaryo daha az önemli değildir; çünkü sürmesi, askerî ya da siyasi bir sonuca varılmaksızın İran’ın iç kesimine ekonomik ve toplumsal bir maliyet yükleyebilir ve bölgeyi denizcilik, enerji piyasaları ve yatırım kararlarını etkileyen bir belirsizlik içinde tutabilir; bunlar yazarın da ekonomik hayatın askıya alınmasından söz ederken işaret ettiği etkilerdir.
Bu sonuçlar ABD kurumları içindeki güç dengelerinde bir değişimi temsil etmekte ve Trump yönetimini daha güçlü bir meclis muhalefetiyle karşı karşıya bırakmaktadır; bu da Trump’ın İran’a karşı askerî tırmanma kararını zayıflatabilir.
Arap çıkarlarına gelince, çatışmanın genişlemesi, denizcilik ve ticaretin aksaması ya da savaşan devletlerin sınırlarını aşabilecek ekonomik ve güvenlik baskıları yoluyla Arap bölgesi tırmanmanın risklerinin bir kısmını üstlenmektedir.
Arap çıkarı, savaşı önlemek ya da taraflardan birine yönelik bir tutumu savunmakla sınırlı değildir; Körfez’de ve Kızıldeniz’de enerji ve denizcilik güvenliği üzerindeki somut etkilerle ve piyasalardaki dalgalanmadan kaynaklanan ekonomik baskıların boyutuyla da ilgilidir. Bu çıkar, Arap tutumunun taraflardan herhangi birinin hesaplarına bağlanmamasını ve Arap ülkelerinin çatışmanın yansımaları için birer saha ya da Washington ile Tahran arasındaki müzakerelerde birer koz hâline gelmemesini gerektirmektedir.
Demokratların hem Temsilciler Meclisi’nde hem de Senato’da çoğunluğu kazanmasıyla sonuçlanan ABD ara seçim sonuçlarının ortaya çıkması, Washington ile Tahran arasındaki çatışma ihtimalinin değerlendirilmesine dahil edilmesi gereken önemli bir siyasi değişkendir. Zira İran ile savaş, petrol ve akaryakıt fiyatlarındaki artış ve bunun ABD’li seçmene getirdiği geçim yükleri ortamında Cumhuriyetçilerin seçimlerde gerilemesine katkıda bulunan etkenlerden biriydi; bu da Trump’ın tırmanmayı sürdürme kapasitesini sınırlayabilir.
- Asr-e Iran sitesi: https://www.asriran.com/fa/news/1201781/جنگ-می-شود-یا-نمی-شود ↩︎






