İran ve ekonomik baskılar: Savaşı sürdürmenin sınırları üzerine bir iç tartışma

Eski İranlı diplomat Kuruş Ahmedi ile İmam Sadık Üniversitesi öğretim üyesi Ruhulemin Saidi arasındaki münazara, İran'ın savaşın ekonomiye maliyeti, ABD ile imzalanan mutabakat muhtırası, müzakerelerin sınırları, caydırıcılık araçları ve Washington ile ilişkilerin geleceği üzerine derin bir iç tartışmayı gözler önüne sermektedir. Ahmedi, ekonominin toparlanması ve gelecek nesillerin yıpranmadan korunması gerektiğini savunurken, Saidi stratejik çatışma hesaplarından ve Hürmüz Boğazı gibi baskı kozlarından vazgeçilmemesi gerektiğini vurgulamaktadır. Tartışma, mutabakat muhtırasının hukuki eleştirilerini, güvencelerin ve uygulama mekanizmalarının yetersizliğine dair şüpheleri ve savaşın siyasi sonuçlarına ilişkin endişeleri bir araya getirmektedir.
Ayrıca, askerî gücün tek başına, onu destekleyecek bir ekonomi olmadan kalıcı güvenliği garanti etmediği ve İran'ın çıkarlarının Rusya ve Çin'in hesaplarıyla her zaman örtüşmediği farkındalığını da ortaya koymaktadır. Ahmedi, savaşın sürmesinin İran ekonomisi ve toplumunun geleceği üzerindeki olumsuz etkilerine dikkat çekerek, ülkenin ekonomik sistemine toparlanma fırsatı tanınmazsa krizin sonraki nesillere uzayabileceği uyarısında bulunmaktadır. Mutabakat muhtırasının hukuki bağlayıcılığı ve uygulama mekanizmalarının eksikliği, Ahmedi'nin eleştirilerinin temelini oluştururken, Trump'ın anlaşmayı kabul etmesinin nedenleri ve ABD ile İsrail hedeflerinin farklılığı da tartışmanın önemli bir boyutunu oluşturmaktadır.
Ahmedi, İsrail'in İran'ı zayıflatma hedeflerine karşın ABD'nin büyük bir devletin çöküşünün risklerine karşı temkinli olduğunu belirtmektedir. Hürmüz Boğazı'nın stratejik önemi konusunda Saidi, boğazın bir baskı kozu olduğunu savunurken, Ahmedi boğaza kalıcı bir caydırıcı olarak bel bağlamanın sınırlarını ve bunun uluslararası ticarete etkilerini vurgulamaktadır. Ahmedi, Rusya ve Çin'in İran'a verdiği desteğin sınırlı olduğunu ve bu ülkelerin kendi çıkarları doğrultusunda hareket ettiğini örneklerle açıklamaktadır.
Tartışma, İran'ın caydırıcılık sisteminin (bölgesel nüfuz, nükleer program, füzeler) saldırıları önlemede yetersiz kaldığını ve bu araçların yeniden değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Ahmedi, kalıcı caydırıcılığın ekonomik bir tabana ve etkili bir diplomasiye dayanması gerektiğini savunurken, Saidi ise çatışmanın sadece ekonomik maliyetlerle değerlendirilemeyeceğini, daha geniş stratejik hesapların göz önünde bulundurulması gerektiğini belirtmektedir. Münazara, savaşın maliyeti ve ülkenin ekonomik ve toplumsal kapasitesi arasındaki ilişkinin İran içinde açık bir tartışma konusu haline geldiğini göstermektedir.
Sonuç olarak, Ahmedi'nin uyarıları, savaşın iç maliyetini ortaya koymada önemli olsa da, savaşı sona erdirmek için bütünlüklü bir mekanizma sunmamaktadır.
Yönetici Özeti
Eski İranlı diplomat ve dış politika araştırmacısı Kuruş Ahmedi ile İmam Sadık Üniversitesi öğretim üyesi Ruhulemin Saidi’yi bir araya getiren münazara, savaşın ekonomiye maliyetinin ötesine geçerek ABD ile imzalanan mutabakat muhtırasının değerlendirilmesine, müzakereye bel bağlamanın sınırlarına, İran’ın caydırıcılık araçlarına ve Washington ile ilişkilerin geleceğine uzanan bir iç tartışmayı ortaya koymaktadır.
Tartışma, önceliklerin sıralanmasında bir farklılık olduğunu göstermektedir: Ahmedi’nin yaklaşımı ekonomi ve toplum üzerindeki baskının hafifletilmesi, yeniden imar ve gelecek kuşaklara uzanacak bir yıpranmadan kaçınılması gereğine odaklanırken, Saidi stratejik çatışma hesaplarından ve başta Hürmüz Boğazı olmak üzere baskı kozlarından vazgeçilmemesi gereğinden hareket etmektedir. İkisinin değerlendirmeleri, Trump’ın güdülerinin yorumlanması ve ABD hedeflerinin Netanyahu hükümetinin hedeflerinden ne ölçüde farklı olduğu konusunda da ayrışmaktadır.
Münazaranın önemi, mutabakat muhtırasına yönelik hukuki bir eleştiriyi, güvencelerin ve uygulama mekanizmalarının yeterliliğine dair kuşkuları ve savaşın varacağı noktaya ilişkin siyasi bir tartışmayı bir araya getirmesinde yatmaktadır. Münazara ayrıca askerî gücün tek başına, onu destekleyebilecek bir ekonomiye dayanmadıkça kalıcı güvenliği garanti etmediği ve İran’ın çıkarlarının Rusya ile Çin’in hesaplarıyla ya da büyük güçlerin öncelikleriyle mutlaka örtüşmediği yönünde bir farkındalığı da ortaya koymaktadır.
Savaşın sürmesinin İran’da ekonomiye ve kuşakların geleceğine maliyetine ilişkin uyarılar1
Kuruş Ahmedi ile Ruhulemin Saidi arasındaki münazara, savaşın sürmesinin İran ekonomisi, gündelik hayat ve toplumun geleceği üzerindeki yansımaları konusunda gerçekleşmiştir.
Dış politika ve uluslararası ilişkiler konularına ilgisiyle tanınan İranlı diplomat ve araştırmacı Ahmedi, bu münazarada ekonomiye toparlanma fırsatı tanınması gereğine odaklanan bir yaklaşım benimsemekte ve savaşın toplumsal ve geçimle ilgili yansımalarını çatışmanın seyrine ilişkin değerlendirmesinin merkezine koymaktadır. Saidi ise İran’daki muhafazakârların düşünsel çevresi ve ideolojik kurumlarla bağlantılı bir akademik kurum olan İmam Sadık Üniversitesi‘nde öğretim üyesidir; bu da iki isim arasındaki tartışmayı savaş döneminde İran’ın önceliklerinin okunmasına ilişkin daha geniş bir ayrışmanın içine yerleştirmektedir.
Mutabakat muhtırasının sorunları ve hukuki güvenceler
Münazara önce, Washington’un ondan çekildiğini ilan etmesinden önceki İran-ABD mutabakat muhtırasının niteliğini ele almıştır. Ahmedi, belgenin niteliğinin ve bağlayıcılık derecesinin belirlenmesine ilişkin hukuki sorunlar doğurduğunu düşünmektedir. Ona göre tek başına adlandırma, belgenin yalnızca siyasi bir mutabakat mı yoksa hukuki bir yükümlülük mü olduğunu belirlemez; bu, içeriğine ve kullanılan ifadelere bağlıdır.
Taahhüt ve yükümlülük bildiren terimlerin tekrarlandığına işaret etmekle birlikte, bu ifadelerin varlığının yükümlülüklerin uygulanmasına ilişkin açık kuralların yokluğunu telafi etmediğine dikkat çekmiştir.
Ahmedi, kendi okumasına göre belgenin her bir tarafın taahhütlerini yerine getirip getirmediğini doğrulamaya yönelik yeterli mekanizmalar, anlaşmazlıkların çözümü için belirli bir yol ya da uyuşmazlık durumunda müzakere için açık bir süre içermediği üzerinde durmuştur.
Ayrıca bazı muğlak ifadelerin her bir tarafın maddeleri farklı biçimde yorumlamasına imkân verdiğini düşünmektedir. Muğlaklık zaman zaman tıkanmış bir siyasi mutabakatın geçirilmesine yardımcı olabilir; ancak ateşkes, yaptırımlar ve seyrüsefer serbestisi gibi hassas konular söz konusu olduğunda bir anlaşmazlık kaynağına dönüşür.
Dolayısıyla itirazı hukuki terimlerle sınırlı olmayıp, çıkarlar ayrıştığında mutabakatı taşıması beklenen temelin kırılganlığını da kapsamaktadır.
Ahmedi bu boşlukları, iki ekipte, özellikle de dış politika ve ulusal güvenlikle ilgili profesyonel ve bürokratik kurumların rolünün gerilediği ve Trump’ın, Ahmedi’nin hukuki ve diplomatik uzmanlığın yeterli bir ikamesi olarak görmediği yakın çevre ve özel temsilcilerden oluşan bir halkaya dayandığı ABD tarafında, uzmanlaşmış müzakere deneyiminin zayıf olduğu yönündeki görüşüne bağlamıştır.
Bazı ifadelerin Tahran’ın lehine görünebileceğini kabul etmekle birlikte, İran tarafında uzman hukuki danışmanlığın ne ölçüde var olduğu konusunda da çekincelerini dile getirmiştir.
Trump’ın hesapları ve ABD ile İsrail hedeflerinin ayrışması
Tartışma belgenin yapısından Trump’ın onu kabul etmesinin nedenlerinin yorumlanmasına geçmiştir. Ahmedi, ani saldırıların, liderlerin suikast yoluyla öldürülmesinin ve şok yaratılmasının İran rejiminin hızla çökmesine yol açacağına dair beklentiler oluşturulduktan sonra, ABD Başkanı’nın temel hedeflerine ulaşamayan bir savaştan bir çıkış yoluyla karşı karşıya kaldığını öngören bir senaryo ortaya koymuştur.
Bu yoruma göre Netanyahu hükümeti ve destekçileri İran’ın çökme ihtimalini abartmış, uzun bir savaşla ya da İran devletinin dağılmasının yansımalarıyla başa çıkmak için açık bir ABD planı da bulunmamıştır.
Ahmedi, Washington’un hedeflerinin Netanyahu hükümetinin hedefleriyle mutlaka örtüşmediğini vurgulamıştır. Ona göre İsrail liderliği İran’ı daha geniş ölçüde zayıflatmayı ve belki de onu dağılmaya itmeyi amaçlayabilirken, ABD gücü büyük bir devletin çökmesinin risklerine ve bunun Körfez’de, Irak’ta, Kafkasya’da ve Güney Asya’da tetikleyebileceği krizlere karşı temkinli davranmaktadır.
Geniş çaplı askerî yıkımın tek başına hasmın siyasi ve örgütsel gücünü yıkmayı garanti etmediğine örnek olarak Gazze’de yaşananları göstermiştir.
Bu yaklaşım, Trump’ın açık uçlu bir savaşı sürdürmek yerine hedeflerine ulaştığını ilan etmesine ya da yüzünü kurtarmasına ve başka dosyalara geçmesine imkân tanıyacak bir mutabakata ihtiyaç duymuş olabileceği sonucuna varmıştır.
Bununla birlikte tartışma, mutabakatın askerî kapasitelerin yeniden düzenlenmesinden sonra çatışmanın yeniden başlamasını engellemeyen geçici bir tedbir olabileceğini varsayan daha karamsar senaryoyu da dışlamamıştır.
Bu ihtimalde sükûnet dönemi, enerji fiyatlarını düşürmek ve siyasi ve ekonomik baskıları kontrol altına almak için kullanılabilir, ardından taraflar çatışmaya geri dönebilir.
Bu nedenle anlaşmazlık yalnızca Trump’ın niyetleri üzerine değil, mutabakat muhtırasının anlaşmazlıkların çözümü için fiilî bir yol mu açtığı, yoksa iki tarafa yeni bir raunttan önce kısa bir mola mı verdiği üzerineydi. Ahmedi, savaşın sürmesine ve bunun ekonomiye etkisine ilişkin temel bir kaygıdan hareket etmektedir.
Ona göre sorun, askerî operasyonların sona ermesiyle aşılabilecek anlık bir maliyetle sınırlı değildir; İran’ın ekonomik sistemine bir miktar toparlanma kapasitesini yeniden kazanabileceği bir süre tanınmazsa sorun etkileri sonraki kuşaklara uzanan bir krize dönüşebilir. Bu nedenle İran’ın ekonomisine bir «mühlet» tanıması ve onun durumunu düzeltmek için gerçek bir çaba göstermesi gerektiği üzerinde durmakta, bunun yapılmamasının kuşaklar arası ağır bir soruna yol açabileceği uyarısında bulunmaktadır.
Hürmüz Boğazı münazaradaki en belirgin anlaşmazlık noktalarından biriydi. Saidi, İran’ın boğaz aracılığıyla enerji ve ticaret akışını etkileme kapasitesini gösteren stratejik bir baskı kozuna sahip olduğunu ve somut bir karşılık almadan bundan vazgeçmenin sonraki herhangi bir müzakerede konumunu zayıflatabileceğini düşünmektedir.
Bu tasavvura göre seyrüseferi aksatma ya da etkileme kapasitesi yalnızca askerî bir araç değil, önceki caydırıcılık araçları saldırıları önlemekte başarısız olduktan sonra diğer taraflara İran’ın hesaplarını dayatmanın bir yoluydu.
Ancak Ahmedi de boğaza kalıcı bir caydırıcı olarak bel bağlamanın sınırlarını ortaya koymuştur. Seyrüsefer serbestisinin hukuki ve uluslararası değerlendirmelere tabi olduğuna ve boğazın kapatılmasının etkisinin yalnızca ABD ya da işgal ile sınırlı kalmayıp Çin, Rusya ve komşu ülkeler de dahil olmak üzere çıkarları deniz ticaretine bağlı ülkelere ve şirketlere de uzandığına dikkat çekmiştir.
Ayrıca ABD yaptırımları, İran’ın diğer ülkelerle ilişkilerinden yararlanma kapasitesini etkilemektedir; İran’ın yaptırımlardan zarar görmesi, bu ülkelerin boğazı bir çatışma kozu olarak kullanma konusunda mutlaka onunla birlikte hareket edeceği anlamına gelmez.
Bu nedenle boğazın coğrafi önemi ile onu kalıcı bir siyasi güvenceye dönüştürmenin zorluğu arasında bir paradoks ortaya çıkmıştır. Ahmedi bu uyarıyı soyut ekonomik bir biçimde sunmamakta, doğrudan İranlıların, özellikle de çocukların ve ergenlerin geçim ve beslenme düzeyiyle ilişkilendirmekte, et ve bazı gıda ürünlerinin tüketim düzeylerini örnek göstermektedir. Ahmedi rakamları, nüfusun, özellikle de genç kesimlerin gündelik hayatını etkileyen değişimlerin bir göstergesi olarak kullanmaktadır. Ona göre mesele yalnızca gıda satın alma gücünün düşmesi ya da tüketim kalıbının değişmesi değil, bu koşulların sürmesinin bu ortamda büyüyen çocuklar ve ergenler üzerinde doğurabileceği uzun vadeli etkilerdir. Bu nedenle şu anda büyüyenlerin zihinsel ve bedensel sorunlar yaşayabileceği uyarısında bulunmakta ve bu kesimin geleceğini savaşın sürmesine ilişkin kaygısının en önemli nedenlerinden biri hâline getirmektedir.
Rusya, Çin ve dış desteğin sınırları
Münazaranın bir başka bölümünde Ahmedi, İran’ın Rusya ve Çin ile ilişkilerinin değerlendirilmesine geçmekte, bu iki ülkenin İran’a fiilî destek sunmaya ne ölçüde hazır olduğuna dair eleştirel bir okuma sunmak için savaş sırasında yaşananları örnek göstermektedir. Rusya’nın İran’a «Suhoy» savaş uçakları vermediğini, Çinlilerin ise ona hiçbir şey sunmadığını söylemekte ve bunu iki ülkenin işgal devletiyle mükemmel ilişkilerine bağlamaktadır. Böylece tartışma, savaşın iç ekonomiye maliyetinden, İran’ın baskılarla mücadelede dayandığı dış ilişkiler ağının ne ölçüde etkili olduğu sorusuna geçmektedir.
Ahmedi bu bağlamda, Vladimir Putin’e atfettiği ve On İki Gün Savaşı sırasında, kendi anlatımına göre işgal devleti hakkında «İsrail, içindeki göçmenler nedeniyle bir tür Rusya’dır» dediği bir tutuma dayanmaktadır. Bu açıklamanın savaşın ortasında, İsrail’in İran’a saldırdığı bir dönemde yapıldığına işaret etmektedir. Ahmedi bu olayı, Moskova’nın tutumlarını belirleyen hesapların niteliğini ve Rusya’nın çatışma koşullarında güvenilebilecek bir müttefik olarak görülüp görülemeyeceğini sorgulama bağlamında kullanmaktadır.
Çin’e ilişkin olarak tartışma, onun İran’ın ayakta kalmasına ve çökmemesine yönelik stratejik isteği ile çatışmanın maliyetini üstlenmeye ya da tamamen Tahran’ın yanında yer almaya hazır olması arasında ayrım yapmıştır. Çin seyrüsefer ve ticaretin istikrarına dayanmakta ve Körfez ülkeleriyle geniş ekonomik ilişkilere sahip bulunmaktadır; bu çıkarlar onu doğrudan bir çatışmaya girmek yerine tırmanmanın azaltılmasını tercih etmeye itebilir.
Ayrıca diyaloğu kolaylaştırma ya da tarafları ağırlama kapasitesi, bir çözümü dayatma ya da uygulanmasını garanti etme kapasitesine sahip olduğu anlamına gelmek zorunda değildir.
Dolayısıyla İran’ın Çin’in rolünden yararlanma ihtimali, Pekin’in hesaplarının Tahran ile ilişkisinden daha geniş olduğu gerçeğini ortadan kaldırmamaktadır. Böylece Ahmedi’nin yaklaşımı, savaşın sürmesine ilişkin değerlendirmesinde birbiriyle bağlantılı iki hattı bir araya getirmektedir: Birinci hat içeridedir ve mevcut zararlar kuşaklar boyu süren bir krize dönüşmeden önce ekonomiye bir fırsat verilmesi ve onun düzeltilmesi gereğiyle ilgilidir; ikinci hat ise dışarıdadır ve iki ülkeyi işgal devletine bağlayan ilişkiler ışığında İran’ın savaş koşullarında Rusya ve Çin’den elde edebileceklerinin sınırlarıyla ilgilidir.
Ahmedi bu iki hattı birbirinden ayrı iki mesele olarak sunmamaktadır; zira onun yaklaşımında dış desteğin boyutuna yönelik kuşku, İran ekonomisi üzerindeki baskının hafifletilmesi çağrısıyla eş zamanlı olarak yer almaktadır.
İran’ın caydırıcılığının tartışılması ve müzakere öncelikleri
Tartışma, İran’ın caydırıcılık sisteminin kendisinin gözden geçirilmesine de uzanmıştır. Ahmedi, Tahran’ın önceki yıllarda dayandığı bölgesel nüfuz, nükleer program, füzeler ve insansız hava araçları gibi caydırıcılık araçlarının saldırıların gerçekleşmesini önlemediğine, bunun da bu araçların savaş çıktıktan sonra yalnızca karşılık vermekle kalmayıp savaşı önleme kapasitesinin yeniden değerlendirilmesini gerektirdiğine işaret etmiştir. Buna karşılık İran’ın coğrafyasının genişliği ve Körfez ile Hürmüz Boğazı üzerindeki konumu ona göz ardı edilemeyecek güç unsurları kazandırmakta, ancak ABD ile askerî bir denge oluşturmamaktadır.
Ahmedi, İran’ın yalnızca yıpratma yoluyla Washington ile askerî denkliğe ulaşabileceği varsayımını reddetmiş; ekonomik ve askerî açığın değerlendirilmesinde gerçekçilik ve savaşın tekrarlanma ihtimalini sınırlayacak siyasi bir çözüm çağrısında bulunmuştur.
Bu bakış açısına göre kalıcı caydırıcılık yalnızca füzeler ya da coğrafi konum üzerine inşa edilemez; hava ve deniz kuvvetlerini finanse edebilecek ve savunma kapasitelerini geliştirebilecek ekonomik bir tabana ve neyin gerçekleştirilebileceğini, neyin mevcut imkânları aştığını belirleyen bir diplomasiye ihtiyaç duyar.
Öte yandan Saidi, İran rejiminin bakış açısını çatışmanın yalnızca ekonomik ve geçimle ilgili maliyetine dayanılarak değerlendirilemeyeceği, daha geniş mücadelenin ve bunun dayattığı siyasi ve stratejik hesapların bağlamına yerleştirilmesi gerektiği anlayışından hareketle savunmaktadır.
Ahmedi, mevcut durumun sürmesinin para birimi, fiyatlar ve geçim üzerindeki baskıları ağırlaştırdığına ve ülkenin altyapıyı onarmak ve askerî ve siyasi kurumlarının kapasitelerini yeniden inşa etmek için zamana ihtiyaç duyduğuna işaret etmiştir.
Bu açıdan sorunun yalnızca ABD’nin daha önce taahhütlerini ihlal edip etmediği değil, ihlale verilecek karşılığın mevcut koşullarda İran’ın çıkarına hizmet edip etmediği ya da toplumun maliyetine katlanamayacağı bir durumu uzatıp uzatmadığı olduğunu düşünmüştür.
Münazarada, ABD’nin önceki mutabakatları ihlal etmesinin müzakere yolunu reddetmek ya da Hürmüz Boğazı üzerinden baskıyı sürdürmek için yeterli bir neden sayılıp sayılmayacağı konusunda bir anlaşmazlık ortaya çıkmıştır. Daha katı tutumlu olan Saidi güvenceye bağlanmış bir karşılık elde etmeden stratejik bir kozdan vazgeçilmesine karşı uyarıda bulunurken, Ahmedi İran’ın yıpranmanın sürmesine katlanma lüksüne sahip olmadığı ve yeniden imara imkân tanıyacak ve halkın üzerindeki yükleri hafifletecek bir çözüm arayışına girmesi gerektiği üzerinde durmuştur. Bu tutum, ABD’nin vaatlerini ihlal etme geçmişinin inkârı değil, her durumun zamanlamasına, maliyetine ve ülkenin ulusal çıkarlarına göre değerlendirilmesi çağrısıydı.
Münazara, ekonomik performansın değerlendirilmesinin ötesine geçerek savaş zamanında önceliklerin sıralanmasına ilişkin bir anlaşmazlığa uzanan bir İran tartışmasıdır. Bir yandan Ahmedi, geçim baskılarını, gıda tüketimindeki düşüşü ve çocuklar ile ergenler üzerindeki olası etkileri argümanının merkezine koymakta ve savaşın sürmesinin doğrudan ekonomik kayıpları aşan toplumsal yükler bırakabileceği uyarısında bulunmaktadır. Öte yandan Saidi’nin katılımı, meseleye muhafazakâr yaklaşımın izlenmesine imkân tanımaktadır; ayrıca münazaranın ılımlı akıma yakın görülen «Entekhab» gazetesinde yayımlanması, tartışmaya mevcut yönelimlere yönelik ekonomik ve toplumsal eleştirilerin sunulabileceği bir alan açmaktadır. Metnin temel anlamı, savaşın maliyetinin ve çatışmanın gerekleri ile ülkenin ekonomik ve toplumsal kapasitesi arasındaki ilişkinin İran içinde açık bir tartışma konusu hâline geldiğini göstermesidir..
Söyleşinin sonunda tartışma, İran rejiminin kimliği ile devletin çıkarları arasındaki ilişkiye doğru genişlemiştir.
ABD ve İsrail düşmanlığının değiştirilmesi zor, siyasi kimliğin sabit bir parçası mı olduğu, yoksa ilkesel tutumlar ile çatışmanın taktik düzeyde yönetilmesi arasında ayrım yapmanın mümkün olup olmadığı sorusu gündeme getirilmiştir.
Ayrıca ulusal çıkarların ve halkın geçiminin kararda daha fazla yer bulan bir ölçüt hâline getirilmesi çağrısı öne çıkmış; bununla birlikte bir çözümün kimlikten vazgeçmek ya da İsrail ile normalleşmeyi kabul etmek anlamına gelmek zorunda olmadığı da kabul edilmiştir.
Ayrıca okuyun: İsrail’de seçim skandalı: Sahte İranlı hesaplar Netanyahu’yu destekledi | İran örneği: Savaş tehlikesine dair uyarılar ile sivil hazırlık arasındaki uçurum
Ruya Merkezi’nin Değerlendirmesi
Münazara, askerî kapasitenin savaşı sürdürmeye yetip yetmediğinin değerlendirilmesinin ötesine geçerek İran stratejisinin yararı, çatışmanın topluma maliyeti, müttefiklere güvenmenin sınırları ve ABD ile bir çözüme ulaşma imkânları hakkında daha derin sorular ortaya atan bir İran tartışmasını gözler önüne sermektedir.
Panelin niteliği de savaşın sürdürülmesine eleştirel bir bakış açısının sunulmasına alan açılmasının kısmen iç baskıları soğurmayı ve kamusal tartışma içinde halkın ekonomik ve toplumsal kaygılarını dile getiren birilerinin bulunduğunu göstermeyi amaçlayıp amaçlamadığı sorusunu gündeme getirmektedir.
Ancak münazara tek başına bunun propaganda amacı olduğunu kanıtlamaya yetmez; zira daha olası olan, bunun savaşın maliyeti ve getirisi konusundaki gerçek bir anlaşmazlığın ifadesi ya da İran kamuoyunun kabul edebileceklerinin sınırlarını yoklama girişimi olmasıdır.
Bu bağlamda Kuruş Ahmedi’nin ekonomik ve toplumsal koşulların kötüleşmesine ve bunun İranlıların yaşam düzeyine ve genç kuşakların sağlığına yansımasına ilişkin yaklaşımı öne çıkmaktadır.
Ne var ki uyarıları, savaşın sürmesinin iç maliyetini ortaya koymadaki önemine rağmen, tek başına savaşı sona erdirmek için açık bir mekanizma sunma düzeyine ulaşmamaktadır. Bir çıkış yolu aramak için güçlü gerekçeler ortaya koymakta, ancak çatışmanın nasıl durdurulacağını, anlaşmanın şartlarını ve gerekli güvenceleri ve saldırıların yeniden başlaması ihtimaliyle nasıl başa çıkılacağını açıklayan bütünlüklü bir uygulama yolu belirlememektedir. Dolayısıyla müdahalesinin değeri, sorunu çözmek için pratik bir plan sunmaktan çok, esas olarak çıkmazın ve maliyetin teşhisinde yatmaktadır.
Ayrıca savaşı sona erdirme kararı yalnızca Tahran’ın elinde değildir. İran müzakereye hazır olduğunu ilan edebilir ya da askerî ve siyasi hesaplarını değiştirebilir, ancak ABD ve işgal devleti kendi hedefleri ve hesaplarıyla uyumlu bir çözümü kabul etmedikçe savaşın durmasını garanti edemez.
Münazara ayrıca Rusya ve Çin’e bel bağlamanın sınırlarını da ortaya koymaktadır. Bu ülkelerle ilişkiler İran’a siyasi, ekonomik ve diplomatik işbirliği imkânları sunmakta ve bazı dosyalarda arabuluculuk ya da destek sağlayabilmekte, ancak İran saldırıya uğradığında onu korumak için müdahaleyi garanti eden bağlayıcı bir savunma ittifakının varlığı anlamına gelmek zorunda değildir.
Söyleşide dile getirilen eleştiriler, İran’ı desteklemek onların daha geniş çıkarlarıyla çeliştiğinde, Tahran’ın ortaklarından bekleyebilecekleri ile onların fiilen sunmaya hazır oldukları arasında bir açık bulunduğuna işaret etmektedir. Bu ülkelerle siyasi yakınlaşma, bunun doğrudan askerî korumaya dönüşmesini garanti etmeye yetmez.
Dolayısıyla münazarada ifade edildiği üzere İran’ın karşısındaki zorluk bu ortaklıkları sona erdirmek değil, bunların gerçekçi sınırlarını değerlendirmek ve güvenlik stratejisini açık taahhütlerle desteklenmeyen varsayımlar üzerine kurmamaktır.
Münazaranın gündeme getirdiği konulardan biri de İran rejiminin stratejik hedefleri ile toplumun bunların yüklerine katlanabilecek ekonomik ve toplumsal kapasitesi arasındaki orantıdır.
Füze ve nükleer kapasitelere sahip olmak, bölgesel bir ilişkiler ağı kurmak ve baskı uygulamak için coğrafi konumu kullanmak İran’a yönelik saldırıların gerçekleşmesini önlememiştir; caydırıcılık araçlarına sahip olmak da otomatik olarak güvenliğin sağlanması ya da müzakere şartlarının iyileştirilmesi anlamına gelmez.
Buna karşılık çatışmanın sürmesi kaynakları tüketmekte ve yaşam düzeyi üzerinde baskı oluşturmaktadır; bu durum yeni kuşakların beslenmesine, sağlığına ve önlerindeki fırsatlara da yansıyabilir. Burada temel soru ortaya çıkmaktadır: İran, maliyetlerine katlanma kapasitesi daha yüksek bir ekonomik ve toplumsal taban olmadan dış hedeflerini sürdürebilir mi? Münazara kesin bir cevap vermemekte, ancak stratejinin gerekleri ile dayandığı fiilî kaynaklar arasında bir açık bulunduğunu ortaya koymaktadır.
Tartışmada ortaya çıkan müzakere seçeneklerine gelince, bunlar diplomatik yola geri dönmek, anlaşma şartlarını iyileştirmek için elde edilen askerî performanstan ve baskı kozlarından yararlanmaya çalışmak ve dış güçlerin arabuluculuğundan faydalanmaktan oluşmaktadır. Ayrıca çözümü iç kamuoyuna kazanımlar sağlayan ya da daha büyük kayıpları önleyen bir sonuç olarak sunmaya dayanan bir eğilim de dile getirilmiştir; bu da karşılıksız geri adım atan taraf görüntüsü vermeden müzakereye geçişe imkân tanıyacaktır.
Çatışmanın yeniden başlama ihtimalini azaltacak bölgesel güvenlik düzenlemelerinin inşasına ilişkin daha geniş bir tasavvur da ortaya çıkmıştır. Ancak bu seçenekler bütünlüklü bir müzakere planı olarak değil, genel eğilimler biçiminde dile getirilmiştir; zira münazara önceliklerin sıralamasını, olası tavizleri, doğrulanabilir güvenceleri ya da herhangi bir tarafın yükümlülüklerini ihlal etmesiyle başa çıkma mekanizmalarını ayrıntılı olarak açıklamamıştır.
Ayrıca mutabakat muhtırasındaki hukuki güvencelerin ve uygulama mekanizmalarının zayıflığı, yükümlülüklerin doğrulanmasına ve ihlalin sonuçlarının belirlenmesine yönelik açık tedbirlere bağlanmadıkça sükûnetin geçici olabileceği kaygılarını doğurmaktadır.
Bu nedenle mesele baskı kozlarını mutlak biçimde elde tutmak ya da onlardan vazgeçmek değil, belirli bir karşılık olarak neyin koparılabileceğini ve bu kozların ek yıpranma kaynaklarına dönüşmesinin nasıl önlenebileceğini bilmektir.
Değerlendirmenin özeti şudur: Münazara, savaşın baskısı altında İran’ın güç araçlarının yararının gözden geçirildiğini yansıtmakta ve müzakere kozlarını korumak için baskıyı sürdürme önceliği ile topluma yüklenen maliyeti hafifletme ve diplomatik bir çıkış yolu arama önceliği arasındaki bir anlaşmazlığı ortaya koymaktadır; ancak tek başına rejimin stratejik bir değişime yöneldiğini kanıtlamamakta ve savaşı sona erdirmek için garantili bir mekanizma sunmamaktadır.
Buradan hareketle Arap dünyasından beklenen, ister askerî kazanımlar ister siyasi geri çekilme olsun, çatışmanın sonuçlarına duygusal tepki vermenin ötesine geçerek bunun halklara maliyetini ve çatışan tarafların gerçek hedefleri ve çıkarlarıyla ne ölçüde bağlantılı olduğunu anlamak; böylece ABD saldırganlığını reddeden, ancak zarar veren İran politikalarını meşrulaştırmayan ya da Tahran’ın bölgesel hedeflerini ümmetin çıkarlarının bir parçası hâline getirmeyen bir bilinci güçlendirmektir.



