Durum Değerlendirmesiİsrail’in iç durumuYayınlar

Aksa Tufanı’ndan sonra Çin-İsrail ilişkilerinin niteliği nedir?

📖
Makale Özeti — okumak ve dinlemek için tıklayın
Yang Meng'in Jerusalem Strategic Tribune (JST) dergisindeki "Yanılsamaların Sonu: Çin ve İsrail Birbirini Nasıl Yanlış Anladı" başlıklı çalışması, 7 Ekim olaylarının ardından…
⌄

Yang Meng'in Jerusalem Strategic Tribune (JST) dergisindeki "Yanılsamaların Sonu: Çin ve İsrail Birbirini Nasıl Yanlış Anladı" başlıklı çalışması, 7 Ekim olaylarının ardından Çin ile İsrail arasındaki ilişkilerin niteliğini ve bu uzaklaşmanın nedenlerini inceliyor. Çalışma, krizin sadece savaşın bir ürünü olmadığını, aksine her iki tarafın diğerini anlamasındaki birikmiş dengesizlikleri gün yüzüne çıkardığını savunuyor. Çin'in İsrail'e Filistin meselesi ve uluslararası ilişkiler odaklı siyasi ve ideolojik çerçeveler üzerinden baktığını, İsrail toplumunu ve güvenlik kaygılarını yeterince anlamadığını belirtiyor.

Buna karşılık İsrail'in de ekonomik ve teknolojik iş birliğinin istikrarlı bir ortaklık kurmaya yeteceğine aşırı derecede inanarak Pekin'in ideolojik ve siyasi mülahazalarını göz ardı ettiğini vurguluyor. 7 Ekim olaylarının "doğal ortaklık yanılsaması"na son verdiğini ve ekonomik ilişkilerin tek başına kimlik, siyaset ve güvenlikle bağlantılı anlaşmazlıkları aşmaya yetmediğini gösterdiğini açıklıyor. Çalışma, Çin'in Orta Doğu'ya ilişkin bilgisinin dengesiz olduğunu, Arap ülkelerine odaklanırken çağdaş İsrail toplumuna ilginin sınırlı kaldığını belirtiyor.

Ayrıca, Çin'deki Yahudi çalışmalarının genellikle dini, tarihi ve edebi yönlere odaklandığını, İsrail siyaseti ve güvenlik kaygılarının yeterince incelenmediğini ifade ediyor. Çin'in İsrail'e bakışının tarihsel ve kültürel algılardan etkilendiğini, ancak Yahudi başarılarına duyulan hayranlığın İsrail'in politikalarına siyasi desteğe dönüşmediğini belirtiyor. İsrail'in ise teknoloji, inovasyon ve altyapı alanlarındaki iş birliğinin siyasi yakınlaşmayı güçlendireceğine inandığını, ancak 7 Ekim olaylarının bu algının isabetsiz olduğunu ortaya koyduğunu vurguluyor.

Çalışma, krizin ekonomik diplomasinin sınırlarını da gösterdiğini ve savaşın iki ülke arasındaki ilişkileri yönlendiren pek çok algıya son veren bir kırılma anı olduğunu belirtiyor. Uluslararası sistemdeki dönüşümlerin ve ABD ile stratejik rekabetin Çin'in Filistin meselesine yaklaşımını etkilediğini, Pekin'in uluslararası hukuka saygı ve Filistin devletinin kurulması çağrısında bulunan geleneksel söylemine daha sıkı sarıldığını açıklıyor. Ruya Merkezi'nin değerlendirmesi ise çalışmanın Çin'in tutumunu yönlendiren ABD ile stratejik rekabet, Kuşak ve Yol Girişimi gibi daha geniş stratejik boyutları ve Pekin'in Tahran ile stratejik ilişkisini yeterince ele almadığını belirtiyor.

Ayrıca, ABD baskılarının ileri teknoloji ve stratejik yatırımlar alanlarında Çin ile İsrail arasındaki iş birliğinin sınırlarını çizmedeki etkisine de değinilmediğini ekliyor. Son olarak, Aksa Tufanı olaylarının Filistin meselesini bölgesel ve uluslararası gündemin üst sıralarına geri taşıdığını ve Çin'in bölgeye yönelik politikasını uluslararası konumu, Arap dünyasıyla çıkarları ve küresel rekabetteki hesaplarından hareketle şekillendirmeye devam edeceğini vurguluyor.

Bu rapor, Jerusalem Strategic Tribune (JST) dergisinde araştırmacı Yang Meng tarafından kaleme alınan «Yanılsamaların Sonu: Çin ve İsrail Birbirini Nasıl Yanlış Anladı» başlıklı çalışmanın içeriğini ele almaktadır. Çalışma, Aksa Tufanı olaylarından sonra Çin’in işgalle ilişkilerinin niteliğini incelemekte ve uzun yıllara dayanan ekonomik ve teknolojik iş birliğine rağmen savaşın ardından iki taraf arasında ortaya çıkan uzaklaşmanın nedenlerini açıklamaktadır.

Çalışma, krizin yalnızca savaşın ürünü olmadığını, aksine her iki tarafın diğerini anlamasındaki birikmiş dengesizlikleri gün yüzüne çıkardığını ileri sürmektedir. Çalışmaya göre Çin, İsrail’e ağırlıklı olarak Filistin meselesine ve uluslararası ilişkilere odaklanan siyasi ve ideolojik çerçeveler üzerinden bakmış, buna karşılık İsrail toplumunu ve onun güvenlik kaygılarını dengeli biçimde anlamayı başaramamıştır.

 Buna karşılık İsrail de ekonomik ve teknolojik iş birliğinin Çin ile istikrarlı bir ortaklık inşa etmeye yeteceğine aşırı derecede inanmış, ideolojik ve siyasi mülahazaların Pekin’in yönelimleri üzerindeki etkisini göz ardı etmiştir.

Çalışma ayrıca 7 Ekim olaylarının iki taraf arasındaki «doğal ortaklık yanılsaması» olarak nitelendirdiği şeye son verdiğini ve özellikle büyük güçler arasındaki rekabetin tırmandığı ve ideolojik mülahazaların uluslararası politikaları şekillendirmedeki ağırlığının arttığı bir ortamda, ekonomik ilişkilerin tek başına kimlik, siyaset ve güvenlikle bağlantılı anlaşmazlıkları aşmaya yetmediğini gösterdiğini açıklamaktadır.

Hazırlayan: Yang Meng – Jerusalem Strategic Tribune (JST)

Çalışma, İsrail’in 7 Ekim olaylarından sonra yakın tarihinin en tehlikeli güvenlik kriziyle karşı karşıya kaldığını, ancak İsraillilerin geniş kesimleri için en büyük şokun yalnızca saldırının kendisiyle sınırlı kalmadığını, ardından gelen uluslararası tepkilerin niteliğine de uzandığını belirtmektedir.

Araştırmacı, savaşın İsrail’in uluslararası toplumda geniş bir mutabakata sahip olduğuna inandığı bir dizi siyasi kabulün gerilediğini ortaya koyduğunu açıklamaktadır. Avrupa ve Amerikan üniversitelerinde, uluslararası kuruluşlarda ve pek çok fikrî ve siyasi alanda farklı tutumlar öne çıkmış, bu da çatışmaya bakış biçiminde bir değişimi yansıtmıştır.

Bu bağlamda çalışmanın yazarı, Çin’in tutumunun istisnai bir durum olmadığını, ancak savaştan sonra bir dizi uluslararası gücün İsrail’e bakışında meydana gelen dönüşümlerin niteliğini anlamak için açık bir örnek oluşturduğunu düşünmektedir.

Çalışma, son yirmi yıl boyunca iki tarafta da Çin-İsrail ilişkilerinin; ekonomik ve teknolojik iş birliğinin genişlemesi, üniversiteler ve araştırma kurumları arasındaki değişimin artması ve Çin’in inovasyon alanlarındaki İsrail deneyimine duyduğu ilgiyle beslenen doğal ve istikrarlı bir ortaklığa doğru ilerlediği inancının hâkim olduğuna dikkat çekmektedir.

Çalışmaya göre iki taraf da ekonomik çıkarların, teknolojik iş birliğinin ve halklar arası ilişkilerin mevcut siyasi anlaşmazlıkları aşabileceğini ve bu çıkarların ikili ilişkilerin sürmesi için kalıcı bir zemin sağlayacağını varsaymıştır.

Ancak araştırmacıya göre 7 Ekim olayları, bu vizyonun her iki taraftaki isabetsiz değerlendirmelere dayandığını ve geçmiş yıllarda inşa edilen güvenin her toplumun niteliğinin gerçek bir kavrayışına değil, krizin sınavına dayanamayan iyimser beklentilere dayandığını ortaya koymuştur.

Çalışmanın yazarı, Çin ile İsrail arasındaki yanlış anlamanın nedenlerinden birinin, uzun süre akademik ilgide belirgin bir dengesizlikle karakterize edilen Çin’in Orta Doğu’ya ilişkin bilgisinin niteliğinden kaynaklandığını düşünmektedir.

Araştırmacı, Çin akademik kurumlarının esas olarak Arap ülkelerinin, bölgesel politikaların, uluslararası ilişkilerin ve stratejik meselelerin incelenmesine odaklandığını, buna karşılık çağdaş İsrail toplumuna ilginin görece sınırlı kaldığını açıklamaktadır.

Ayrıca Yahudilerle ilgili Çin çalışmalarının büyük bir kısmı dinî, tarihî ve edebî yönlere ve Çin’deki Yahudi toplulukların tarihine yönelmiş; İsrail siyasetinin, toplum yapısının ve İsrail’de karar alma süreçlerini etkileyen güvenlik kaygılarının incelenmesine yeterli alan ayrılmamıştır.

Çalışma, bu dengesizliğin İsrail hakkında bilgi bulunmadığı anlamına gelmediğini, ancak bu bilginin Çin’in Orta Doğu çalışmaları içinde dengeli bir yer edinmediğini vurgulamaktadır; bu durum da İsrail-Filistin çatışmasının Çin akademik ve medya çevrelerinde yorumlanış biçimine yansımıştır.

Çalışma, Çin’in İsrail’e bakışının on yıllar boyunca bir dizi tarihî ve kültürel algıdan etkilendiğini açıklamaktadır: Yahudiler Çin bilincinde çalışkanlık ve ticaret, bilim ve eğitim alanlarında başarı gibi niteliklerle özdeşleşmiştir. Ancak araştırmacıya göre bu imaj, İsrail politikalarına yönelik tutuma mutlaka yansımamıştır; zira Yahudi başarılarına duyulan hayranlık ile İsrail’in Filistinlilerle çatışmasındaki siyasi davranışının değerlendirilmesi arasındaki ayrım varlığını sürdürmüştür.

Çalışmanın yazarı, iki yön arasındaki bu ayrımın Yahudilere yönelik kültürel sempatinin İsrail’e siyasi desteğe dönüşmeden kalmasına yol açtığını düşünmektedir. Bu durum 7 Ekim’den sonra savaşın patlak vermesiyle daha açık biçimde ortaya çıkmış; Çin kamuoyunun geniş kesimleri, İsrail’in askerî operasyonlarını meşrulaştırmak için öne sürdüğü güvenlik mülahazalarından çok çatışmanın insani ve siyasi boyutlarına odaklanmaya yönelmiştir.

Çalışma, Çin’deki kamusal tartışmanın İsrail-Filistin çatışmasını İsrail toplumunun tarihsel deneyiminden ya da onu yönlendiren güvenlik mülahazalarından hareketle değil; Arap milliyetçiliği, sömürgecilik karşıtlığı, büyük güçler arası rekabet ve «Küresel Güney» söylemi gibi tanıdık çerçeveler üzerinden yorumlama eğiliminde olduğunu açıklamaktadır.

Çalışma ayrıca Çin vatandaşlarının büyük çoğunluğunun Yahudilerle doğrudan temasının bulunmadığına, bu nedenle algılarının esas olarak kitaplar, medya, filmler ve dijital platformlar aracılığıyla şekillendiğine dikkat çekmektedir.

Araştırmacı, İsrail’deki siyasi ve ekonomik çevrelerin teknoloji, inovasyon, yatırım ve altyapı alanlarında iş birliğinin genişletilmesinin zamanla siyasi yakınlaşmayı güçlendireceğine ve ortak ekonomik çıkarların Filistin meselesiyle bağlantılı anlaşmazlıkların etkisini azaltmaya yeteceğine inandığına dikkat çekmektedir.

Ancak çalışmaya göre 7 Ekim olayları, bu algının isabetli olmadığını ortaya koymuştur; zira Çin çatışmaya yönelik geleneksel siyasi tutumlarını korumuş ve ekonomik çıkarların dış politikadaki sabitelerini değiştirmesine izin vermemiştir. Bu durum, yıllara dayanan ekonomik ve teknolojik iş birliğinin bir sonucu olarak Tel Aviv’e daha yakın bir tutum bekleyen İsrail kesimlerinde bir şok yaratmıştır.

Çalışmanın yazarı, krizin aynı zamanda tarihsel, kültürel ve siyasi arka planların karşılıklı olarak anlaşılmasıyla desteklenmeyen ekonomik diplomasinin sınırlarını da ortaya koyduğunu düşünmektedir; bu da savaşı, geçmiş on yıllarda iki ülke arasındaki ilişkileri yönlendiren pek çok algıya son veren bir kırılma anına dönüştürmüştür.

Çalışma, Çin-İsrail ilişkilerinin gelişimini uluslararası sistemin yaşadığı daha geniş dönüşümlerle ve uluslararası ittifakların yeniden şekillenmesiyle ilişkilendirmektedir; bunların hepsi Çin’in Gazze savaşına yaklaşımına yansıyan etkenlerdir.

Araştırmacı, bu değişkenlerin Pekin’i uluslararası hukuka saygı, Filistin devletinin kurulması ve askerî operasyonların genişletilmesinin reddedilmesi çağrısında bulunan geleneksel söylemine daha sıkı sarılır hâle getirdiğine dikkat çekmektedir; bu da olaylara ilişkin İsrail bakış açısıyla arasındaki uçurumu genişletmiştir.

Çalışmanın yazarı, bu dönüşümleri anlamanın Çin-İsrail ilişkilerinin niteliğini açıklamak için zorunlu hâle geldiğini düşünmektedir; çünkü anlaşmazlık artık geçici bir olayla bağlantılı değildir, aksine her iki tarafın uluslararası sistemi okuyuşundaki ve dış politika önceliklerindeki farklılığı yansıtmaktadır.

Ayrıca okuyun: Husiler Mısır’ı tehdit ediyor: Askerî müdahalenin riskleri ve bölgesel yansımaları | Çin: Proje ortaklığından kapasite ortaklığına

Çalışmanın Çin-İsrail ilişkilerinde meydana gelen dönüşümlerin niteliğine dair sunduğu analizin ve savaşın ekonomik ve teknolojik iş birliği düzeyindeki yansımalarını kayda geçirmesinin önemine rağmen, Çin’in tutumunu yönlendiren ve iki taraf arasındaki ilişkinin seyrini belirleyen daha geniş bazı stratejik boyutları yeterince ele almamıştır.

Çalışma, Çin’in Filistin meselesine ve işgalle ilişkilere yönelik tutumunun ABD ile stratejik rekabet hesaplarıyla da anlaşılabileceğini göz ardı etmiştir. Zira Filistin meselesi Pekin’e, Washington ile doğrudan bir çatışmaya girmeden, kriz yönetiminde Batı modelinden farklı bir vizyona sahip uluslararası bir güç olarak imajını güçlendirme ve bölge ülkeleri nezdindeki varlığını pekiştirme alanı sunmaktadır.

Çin son yıllarda kendisini çok kutupluluk çağrısında bulunan ve uluslararası meselelerdeki çifte standartları eleştiren bir taraf olarak sunmaya özen göstermiştir; bu da Filistin meselesine ilişkin tutumunu daha geniş bir siyasi söylemin parçası hâline getirmiştir. Çin, bölgeye enerji güvenliği, pazarlar, ticaret koridorları ve Kuşak ve Yol Girişimi’ni kapsayan geniş bir stratejik çıkarlar ağı içinde bakmaktadır ve Arap bölgesi Çin’in ekonomik ve jeopolitik genişleme vizyonunda önemli bir unsur oluşturmaktadır.

Çin’in tutumunu anlamak için önemli boyutlardan biri de —ki bu çalışmada yer almamaktadır— Pekin’in Tahran ile stratejik ilişkisidir. Çin-İran ortaklığı, Çin’in bölgesel hesaplarında etkili bir unsurdur: İki ülke arasında enerji, altyapı, yatırım ve güvenlik iş birliği alanlarını kapsayan 25 yıllık uzun vadeli iş birliği planı, Pekin’e etkili bir jeopolitik konuma sahip ve enerji ve bölgesel güvenlik denklemlerinde önemli bir geçit olan İran ile istikrarlı ilişkileri sürdürmede stratejik çıkarlar sağlamaktadır.

Çalışma ayrıca artan ABD baskılarının, özellikle ileri teknoloji ve stratejik yatırımlarla bağlantılı alanlarda işgal ile Çin arasındaki iş birliğinin sınırlarını çizmedeki etkisini ele almamıştır. Telekomünikasyon, yapay zekâ, çift kullanımlı teknolojiler ve dijital altyapı gibi sektörler ABD-Çin rekabetinin başlıca alanları hâline gelmiş; bu da İsrail’in hassas alanlarda Pekin ile ilişkilerini genişletme kapasitesine yansımıştır. Burada İsrail’in aldığı resmî önlemlere değinmek gerekir; bunların başında, doğrudan ABD baskısı altında yabancı yatırımları gözden geçirmek amacıyla yabancı yatırımları inceleme mekanizmalarının kurulması gelmektedir

Bu, özellikle ileri teknoloji, altyapı ve çift kullanımlı alanlar gibi stratejik hassasiyete sahip sektörlerdeki Çin yatırımlarını kapsamaktadır.

Zira ABD, Çin-İsrail iş birliğinin bazı biçimlerini ulusal güvenlik mülahazalarıyla bağlantılı görmekte; bu da söz konusu iş birliğini sınırlamak
ya da denetim altına almak için artan baskılar uygulanmasına yol açmıştır.

Buna göre, İsrail ile ABD arasındaki bu organik bağ göz önüne alındığında, Çin’in İsrail ile ilişkilerindeki iyileşmenin tavanı sınırlı kalacaktır; zira Pekin, işgalin bölgede ileri bir ABD üssü olduğunun farkındadır.

Çalışma, savaşın İsrail’in Çin ile ilişkilerini yönetmesinde ortaya çıkardığı bir dizi zayıf noktayı tespit etmiştir. Bunların ilki, ekonomik ve teknolojik iş birliğinin etkisinin abartılması ve çıkarların iç içe geçmesinin Çin’in İsrail’e yönelik siyasi tutumlarında bir dönüşüm yaratmaya yeteceği inancıdır. Bu durum, İsrail’in Çin içindeki fikrî ve siyasi ortamı daha derinden anlamaya yeterince ilgi göstermediğini ve Çin’in Filistin meselesine yönelik söyleminin niteliğinin ya da Arap dünyasının Pekin’in dış politikasındaki yerinin farkında olmadığını yansıtmaktadır. Veriler, Çin ile İsrail arasındaki ilişkinin, siyasi uzaklaşma sürerken ekonomik ve teknolojik alanlarla sınırlı kalmaya aday olduğunu düşündürmektedir; zira Pekin, ekonomik çıkarlarını Arap dünyasının meselelerine yönelik sabitelerini değiştirmeye bağlamaya hazır görünmemektedir.

Bu kriz, uluslararası sistemin artık ABD kutbunun hegemonyasına tabi olmadığını, Çin ve Rusya gibi, giderek artan sayıda uluslararası ve bölgesel dosyada etkili olmalarını sağlayan ekonomik, siyasi ve askerî araçlara sahip başka güçlerin yükseldiğini ortaya koymaktadır. Bu dönüşümler, Arap ülkelerinin Çin ile ortaklıklarını yalnızca enerji, yatırım, altyapı, teknoloji ve ticaret alanlarında değil, siyasi alanda da inşa etmede hareket alanının genişlediğine işaret etmektedir. Ortaklıkların çeşitlendirilmesi, etki merkezlerinin çoğaldığı ve tek bir uluslararası güçle sınırlı olmadığı bir uluslararası ortamda Arap ülkelerine daha geniş bir manevra alanı sağlamakta, bu ülkelere, isterlerse, önümüzdeki dönemde ittifaklarını çeşitlendirmek için daha geniş bir alan sunmaktadır.

Son olarak, şüphesiz Aksa Tufanı olayları, yıllarca süren marjinalleştirme ya da indirgeme girişimlerinin ardından Filistin meselesini bölgesel ve uluslararası gündemin en üst sırasına geri taşımıştır. Bu bağlamda Çin, bölgeye yönelik politikasını uluslararası konumuna ilişkin vizyonundan, Arap dünyasıyla olan çıkarlarından ve küresel rekabetteki hesaplarından hareketle şekillendirmeye devam edecektir; bu da 7 Ekim’in yansımalarının askerî çatışmanın sınırlarını aşarak uluslararası ilişkilerin niteliğini daha geniş biçimde etkilediğini teyit etmektedir.

Başa dön tuşu