Yemen: Gerçekliğin karmaşıklığı ile krizden çıkış yolu arasında… İç bölünme, bölgesel çekişme ve çözüm ufukları üzerine bir okuma

Yemen'deki son gelişmeler, çatışmanın sadece yeni bir aşaması olmaktan öte, bölgesel çekişmeler, güç dengelerindeki değişimler ve Körfez, Kızıldeniz ile Babülmendep güvenliği arasındaki artan bağlantılarla iç içe geçmiş karmaşık bir bölgesel düğüme dönüştüğünü gösteriyor. Ruya Araştırma ve Çalışmalar Merkezi, bu karmaşık gerçekliği anlamak ve çözüm yollarını tartışmak amacıyla "Yemen: Gerçekliğin karmaşıklığı ile krizden çıkış yolu arasında" başlıklı bir oturum düzenledi. Tartışma, Yemen'deki devlet krizinin kökenlerini, özellikle de kuzeydeki cumhuriyetin kuruluşundan bu yana bağımsız ve muktedir bir ulusal devletin inşa edilememesini ele aldı.
Suudi Arabistan'ın Kuzey Yemen'deki kabile yapısıyla kurduğu ilişkiler ve bunun devletin kurumsallaşmasını engellemesi önemli bir faktör olarak vurgulandı. Ali Abdullah Salih dönemindeki iktidar yönetiminin, güç merkezlerini dengelemeye dayanması ve ordunun çok sayıda yapı ve nüfuz merkezi arasında dağılması, devletin zayıflığına katkıda bulundu. Husilerin yükselişi, devletin bu zayıflığından ve rejim içindeki çatışmalardan yararlanarak örgütsel ve askeri kapasitelerini geliştirmeleriyle açıklandı.
2011 devrimi ve Körfez Girişimi sonrası dönemde de devletin yeniden inşası başarılamadı ve Salih'in ağları, Husilerin Sana'yı ele geçirmesine yardımcı oldu. Mevcut durumda, çatışmaların batı kıyısı bölgelerine kayması, iç krizi doğrudan bölgesel güvenliğe ve Kızıldeniz'e bağlıyor. Husiler ile karşıt güçler arasındaki güç dengesizliği dikkat çekici; Husiler daha tutarlı bir liderliğe sahipken, karşı cephe çok sayıda askeri yapı ve liderlikten muzdarip.
Kapsayıcı bir ulusal projenin yokluğu, Husilere karşı olan güçlerin devletin geleceği konusunda ortak bir vizyon ortaya koyamamasına neden oluyor. Çözüm, sadece askeri kapasiteyle ilgili değil, aynı zamanda devlet krizinin köklerine inerek Güney meselesi gibi yerel talepleri kapsayan siyasi ve anayasal bir çerçeveye ihtiyaç duyuyor. Devletin yeniden inşası, ekonomik, askeri ve güvenlik kurumlarının birleştirilmesini ve paralel yapıların finanse edilmesine son verilmesini gerektiriyor.
Tartışmada, İran'ın bölgedeki hükümet dışı güçlerle kurduğu ilişkiler ağı ve Husilere verdiği destek, hareketin yerel bir gruptan bölgesel denklemleri etkileyen bir güce dönüşmesinde etkili olduğu belirtildi. Suudi Arabistan ile Yemen arasındaki ilişkinin karşılıklı çıkarlara dayanması gerektiği ve bağımlılıktan kaçınılması gerektiği vurgulandı. ABD'nin İran üzerindeki baskılarının, Yemen'deki gelişmeleri de etkileyen daha geniş bir bölgesel stratejinin parçası olduğu ifade edildi.
Geleceğe yönelik senaryolar arasında topyekûn savaşın sürmesi, çatışmanın dondurulması ve çok aşamalı bir siyasi uzlaşı yer alıyor. Çözümün Yemenli olması gerektiği, ancak bölgesel aktörlerle de muhatap olmayı gerektirdiği vurgulandı. Toplumsal rolün önemi, özellikle resmi kurumların zayıflığı karşısında "aşağıdan yukarıya" bir yaklaşımın benimsenmesi gerektiği belirtildi.
Sonuç olarak, Yemen'in geleceği, sahadaki gelişmeler, tarafların müzakere kapasitesi ve bölgesel müdahalelerin niteliğinden etkilenen iç içe geçmiş senaryolara bağlı. Çözümün özü, dağınık gücü devlet kurumlarına dönüştürebilecek ulusal bir merkezin yokluğunda yatıyor. Devletin yukarıdan yeniden inşası ve toplumun aşağıdan yeniden inşası olmak üzere iki güzergâhın bir araya getirilmesi gerektiği ortak bir kanaat olarak ortaya çıktı.
Husiler, gelecekteki her türlü Yemen uzlaşısında ana taraflardan biri olmaya devam ediyor, ancak katılımları, devleti yeniden inşa eden ve kurumlarını birleştiren kademeli bir sürece bağlanmalı. Stratejik sonuç, kara istikrarı ile deniz güvenliğinin birbirinden ayrılmaz iki güzergâh olduğu; Yemen karada istikrara kavuşmadıkça deniz sürdürülebilir bir güvenliğe kavuşmayacak.
Giriş
Yemen sahnesindeki son gelişmeler, uzun süredir devam eden savaşta yeni bir raunttan ibaret görünmemekte; daha çok çatışmanın, sahadaki dönüşümlerin güç dengelerinin yeniden şekillenmesiyle, bölgesel çekişmelerle ve Yemen çatışmasının seyri ile Körfez, Kızıldeniz ve Babülmendep güvenliği arasındaki giderek artan bağla iç içe geçtiği daha karmaşık bir bölgesel düğüme dönüştüğünü ortaya koymaktadır; buna ek olarak, çatışmanın insani durum ve Yemen halkının çektiği acılar üzerinde doğrudan yansımaları bulunmaktadır.
Bu iç içe geçmiş gerçeklik karşısında, Yemen’deki son dönüşümleri yalnızca askeri boyutlarına indirgemeden, iç ve bölgesel bağlamları içinde okuma ihtiyacı belirginleşmektedir; zira hızla gelişen olaylar, güç dengelerinin geleceği, devlet krizi, Husiler ile İran arasındaki ilişkinin niteliği ve çatışmanın Körfez ile Kızıldeniz güvenliğine yansımalarına ilişkin soruları gündeme getirmektedir.
Bu doğrultuda Ruya Araştırma ve Çalışmalar Merkezi, Yemen’de yaşanan dönüşümlerin niteliğini, belirsiz ve hızla gelişen bir gerçekliği okuma konusunda bunun yüklediği sorumluluğu ele almak, çatışmanın seyrini ve olası sonuçlarını daha derinlemesine kavramak ve bu konuda yapılması gerekenleri istişare etmek amacıyla, ilim, düşünce ve siyaset alanlarından seçkin isimlerin katılımıyla bir tartışma oturumu düzenledi.
Geniş katılımlı tartışma oturumu şu başlığı taşıdı: Yemen: Gerçekliğin karmaşıklığı ile krizden çıkış yolu arasında… İç bölünme, bölgesel çekişme ve çözüm ufukları üzerine bir okuma
Tartışma üç ana eksen etrafında yürütüldü:
1- İçeriden Yemen: Çatışmanın dönüşümleri, güç dengeleri ve devlet krizi.
2- Bölgede Yemen: Husiler ve İran, Körfez ve Kızıldeniz güvenliği.
3– Yemen nereye? Senaryolar, uzlaşı fırsatları ve Arap aktörlerin sorumluluğu.
Birinci eksen: İçeriden Yemen… Çatışmanın dönüşümleri, güç dengeleri ve devlet krizi
Birinci tebliğ: Devlet krizinin kökleri ve çatışmanın dönüşümü
Birinci tebliğ, Yemen devlet krizinin tarihsel bir okumasından yola çıktı ve kuzeyde cumhuriyetin kurulmasından ve güneyin bağımsızlığından bu yana Yemen’in, dış etkilerden uzak biçimde kendi işlerini yönetebilecek bağımsız ve muktedir bir ulusal devletin inşasına imkân tanıyacak istikrarlı bir dönem yaşamadığını ileri sürdü.
Tebliğ özellikle Suudi Arabistan’ın Kuzey Yemen’deki rolüne, kabile yapısıyla kurulan ilişkilerin niteliğine ve bunun sonucunda süregelen Suudi sosyal, siyasi ve güvenlik nüfuzu kalıplarına odaklandı; bu okumaya göre söz konusu kalıplar, devletin tam anlamıyla kurumsallaşmaya geçişini engelledi.
Bu bağlamda tebliğ, devlet inşasının zayıflığı ile siyasi ve askeri sistem içindeki çok sayıda güç merkezinin varlığını sürdürmesi arasında bağ kurdu.
26 Eylül Devrimi’nin ardından imamet yönetiminin devrilmesi, önceki rejimle bağlantılı tüm yapıları sona erdirmedi; aksine sosyal, siyasi ve askeri nüfuz kalıpları devlet inşası sürecinde etkili olmaya devam etti.
Zamanla ordu ve güvenlik kurumları, tamamen birleşik ulusal kurumlara dönüşmek yerine siyasi ve kişisel dengelere göre yeniden şekillendirilmeye açık kaldı.
Tebliğ, Ali Abdullah Salih yönetimi dönemini bu sürecin ana duraklarından biri olarak ele aldı ve iktidarın yönetiminin, gerek askeri kurum içinde gerekse kabileler ile siyasi ve dini güçler arasında, güç merkezlerini birbirleriyle dengelemeye büyük ölçüde dayandığını değerlendirdi.
1990’daki Yemen birliğinin ardından bu yönetim tarzı, istikrarlı siyasi ve kurumsal kurallar çerçevesinde anlaşmazlıkları kapsayabilecek devlet kurumları inşa etmek yerine, nüfuz merkezleri arasındaki rekabet alanının genişlemesiyle birlikte devam etti.
Ordunun yeniden şekillendirilmesi ve güç merkezlerinin üretilmesi
Sunum, Sana’nın düşüşünden önceki on yıllar boyunca oluşan askeri yapıya büyük önem verdi.
Silahlı kuvvetler birden çok yapı ve nüfuz merkezi arasında dağılmıştı; bunların en önemlileri, Islah Partisi’ne yakın Tümgeneral Ali Muhsin el-Ahmer komutasındaki 1. Zırhlı Tümen, Cumhuriyet Muhafızları, Özel Kuvvetler ve Ali Abdullah Salih’in 1. Tümen’in gücünü dengelemek için kullandığı Merkezi Güvenlik ile terörle mücadele birlikleriydi. Tebliğ, ABD’nin bazı Yemen birliklerinin eğitiminde ve terörle mücadele birliklerinin geliştirilmesinde rol oynadığına, Yemen askeri kurumunun ise kendi içinde bölünmüşlük ve çok sayıda komuta merkezinden mustarip olduğuna dikkat çekti.
Suudi Arabistan on yıllar boyunca kabile liderlerini kendi safına çekerek ve onlara mali ve siyasi destek sağlayarak Yemen içinde bir nüfuz ağı kurmaya çalıştı; bu da kuzeydeki kabile yapısının bazı kesimlerini Riyad’ın çıkarlarına ve hesaplarına bağladı. Suudi Arabistan ayrıca Sünni akımlarla mücadele bağlamında şekillenen Zeydi ihya hareketinin yükselişini de destekledi.
Husiler: Yerel bir hareketten askeri bir güce
Tebliğ daha sonra Husi hareketinin doğuşuna ve askeri gelişimine geçti. Sunulan okumaya göre Husiler, devleti saran zayıflıktan ve rejim içindeki çatışmalardan yararlandı; birbirini izleyen savaş turları ise onlara örgütsel ve askeri kapasitelerini geliştirme imkânı verdi.
Tebliğ, Sa’de’deki altı savaş üzerinde durdu ve iktidarın bu savaşları ele alış biçiminin hareketi sona erdirmediğini, aksine farklı aşamalarda ona saflarını yeniden düzenleme ve ateşkeslerle geçici uzlaşılardan yararlanma fırsatı verdiğini değerlendirdi.
Tebliğ ayrıca hareketin bazı mensuplarının eğitim ve hazırlık için yurt dışına gittiğine işaret etti ve bunu hareketin İran ve Lübnan ile ilişkilerinin gelişimine bağladı; bu, tebliğde ve ona eşlik eden tartışmada dile getirilen bir okumadır.
Buna karşılık tebliğ, o dönemki iktidarın _rakip güçleri birbirine karşı kullanmaya dayanan_ politikasının kapsayıcı ulusal yapının zayıflamasına katkıda bulunduğunu değerlendirdi.
Husilerle çatışma bazı aşamalarda diğer İslami, kabile ve siyasi güçleri dengelemek için kullanıldı; farklı taraflara da aynı yöntemle muamele edildi; bu da nihayetinde devlet içindeki dengesizliklerin birikmesine yol açtı.
Devrimden Sana’nın düşüşüne
Tebliğ, 2011 devrimi ve Körfez Girişimi ile ardından gelen Ulusal Diyalog Konferansı sonrası dönemi, devletin yeniden inşasının yolunu açması beklenen ancak sahadaki güç dengesizliğinin köklerini çözmeyi başaramayan bir dönem olarak ele aldı.
Husilerin yükselişi yalnızca kendi güçlerinin sonucu değildi; aksine bu yükseliş, güç dengeleme ve kabile ile askeri sadakatlere dayanma yoluyla devlet kurumlarını zayıflatan ve nüfuz ağlarını devletin dışında tutan Ali Abdullah Salih dönemindeki onlarca yıllık devlet zayıflatma sürecinin ardından geldi.
Krizlerin derinleşmesiyle birlikte 2011 devrimi patlak verdi; siyasi, kabile ve askeri güçler devrime katıldı ve devrim, Suudi Arabistan’ın Salih’i cumhurbaşkanlığından uzaklaştırmayı amaçladığı Körfez Girişimi ile sona erdi. Görevden ayrılmasının ardından Salih, ağlarını rakiplerini zayıflatmak için kullandı ve böylece çıkarları Islah’a karşı Husilerin çıkarlarıyla ve Ali Muhsin el-Ahmer’e bağlı güçlere karşı çıkarlarıyla örtüştü.
Salih’in ordu ve kabileler içindeki ağları, Husilerin Eylül 2014’te Sana’ya ilerlemesine ve kenti kontrol altına almasına yardımcı oldu.
Böylece Sana’nın düşüşü, Husilerin gücünün devletin ve Salih ağının çözülmesiyle iç içe geçmesinin ve iki tarafın rakiplerini devirmek ve geçiş sürecini başarısızlığa uğratmak için geçici olarak ittifak kurmasının ürünü oldu.
İkinci tebliğ: Yemen, gerçekliğin karmaşıklığı ile krizden çıkış yolu arasında
İkinci tebliğ mevcut durumun okunmasına geçti ve çatışmaların yeniden başlamasının “ne savaş ne barış” sürecinde yeni bir rauntdan ibaret olmadığını, aksine özellikle operasyonların batı kıyısı bölgelerine kayması ve Babülmendep’e yaklaşmasıyla çatışmanın niteliğinde bir dönüşümü ortaya koyduğunu, bunun da iç krizi doğrudan bölgesel güvenliğe ve Kızıldeniz’e bağladığını değerlendirdi.
Tebliğ, Husiler ile onlara karşı olan güçler arasındaki güç dengelerindeki büyük dengesizliğe odaklandı. Husi tarafı daha tutarlı bir merkezi liderliğe sahipken, karşı cephe çok sayıda askeri yapı, finansman kaynağı ve liderlikten mustariptir; buna ek olarak savaşı tek bir ulusal strateji çerçevesinde yönetebilecek birleşik bir askeri liderlikten yoksundur.
Tebliğe göre sorun yalnızca askeri kapasiteyle ilgili değil, kapsayıcı bir ulusal projenin yokluğuyla ilgilidir. Husilere karşı olan güçler, çokluklarına rağmen devletin biçimi, kaynakların yönetimi ve Güney meselesi ile merkez ve bölgeler arasındaki ilişkinin geleceği konusunda üzerinde uzlaşılmış bir vizyon ortaya koyamamıştır; bu da iç rekabeti çatışma krizinin bir parçası hâline getirmektedir.
Birlik ile yeniden yapılanma arasında devlet
Tebliğ, devlet krizinin, seçkinler ve silahlı güçler arasında nüfuzun yeniden dağıtılmasının ötesine geçen bir biçimde ele alınması gerektiğini vurguladı.
Güney meselesi ile Hadramut, Tihame ve diğer bölgelerin talepleri yalnızca güvenlik dosyaları olarak ele alınamaz; bunlar, yerel talepleri kapsayan ve merkez ile farklı bileşenler arasındaki ilişkiyi yeniden inşa eden siyasi ve anayasal bir çerçeveye ihtiyaç duymaktadır.
Tebliğ ayrıca devletin yeniden inşasının ekonomik, askeri ve güvenlik kurumlarının birleştirilmesini ve güç ve finansman merkezlerinin çokluğuna son verilmesini gerektirdiğini vurguladı.
Devlet kurumları dışındaki paralel yapıların finanse edilmeye devam edilmesi bölünmüşlüğü sona erdirmek yerine kalıcı hâle getirmektedir; oysa her türlü siyasi geçiş, tek bir ulusal askeri kuruma, birleşik bir ekonomik yönetime ve açık anayasal kurallara ihtiyaç duyar.
Bu çerçevede, geçiş düzenlemelerini ve güvenlik ile siyasi güvenceleri içeren, devleti askeri güç dengelerinin ya da dış desteğin rehinesi olarak bırakmak yerine Yemen bileşenleri arasındaki siyasi sözleşmeyi katılım ve dışlamama esasına göre yeniden düzenleyen kapsamlı bir ulusal uzlaşı ihtiyacı dile getirildi.
Bu eksene ilişkin katkılar ve tartışma:
Katılımcılar, Salih’in yönetim yılları boyunca ordunun yeniden şekillendirilmesinin, özellikle askeri komuta merkezleri arasındaki rekabetin etkisini ve bunun ordunun Husilere karşı koyma kapasitesi üzerindeki etkisini tartıştı.
Bazı askeri birliklerin zayıflatılması ve başka yapıların güçlendirilmesi ile daha sonra bir dizi askeri mevzinin art arda düşmesiyle ortaya çıkan sonuç arasında bağ kuruldu.
Yemen’in VII. Bölüm kapsamına alınması ve bunun Ulusal Diyalog Konferansı çıktılarıyla ilişkisine dair bir soru da yöneltildi. Yanıtta, 2014 yılında çıkarılan 2140 sayılı BM Güvenlik Konseyi kararının bizzat hükümetin talebi üzerine geldiğine ve bunun Yemen krizinin içinde hareket ettiği uluslararası çerçevenin bir parçası hâline geldiğine işaret edildi.
Başka bir katkıda, koalisyonun askeri üstünlüğüne rağmen Kararlılık Fırtınası’nın başlamasından sonra savaşın neden sona ermediği sorusu gündeme geldi. Yanıt, sorunun yalnızca askeri güçte değil, aynı anda hem savaşın liderliğini hem de devletin yönetimini üstlenebilecek birleşik bir Yemen kurumunun yokluğunda yattığı noktasında yoğunlaştı.
Ayrıca Yemenli subayların ve askeri kadroların yeniden bir araya getirilmesi ve dağınık ve farklı sadakatlere sahip yapılara dayanmak yerine birleşik bir komuta heyeti, savunma bakanlığı ve genelkurmay yapısı inşa edilmesi fikri de ortaya atıldı.
Ayrıca katılımcılar, özellikle çatışmanın bir iç krizden açık bir savaşa dönüşmesinin ardından bölgesel müdahalelerin krizin seyri üzerindeki etkisini de tartıştı; tartışmada bölgesel taraflar arasında, özellikle Suudi Arabistan ile BAE arasında çıkar farklılıkları ile İran’ın rolü öne çıktı.
Bu bağlamda, Suudi Arabistan’ın Husilere her zaman aynı şekilde yaklaşmadığı ve çatışmanın sürdüğü dönemlerde bile farklı aşamalarda onlarla iletişim kanalları açtığı dile getirildi.
Kabile meselesinde ise tartışma, kabileyi çatışmada salt bir tarafa dönüştürmenin Yemen toplumunun doğasını indirgediği sonucuna vardı; kabile, toplumsal örgütlenmenin önemli düzeylerinden birini temsil eder; devlet güçlü olduğu ve toplumun bileşenleri arasındaki ilişkiyi düzenleyebildiği ölçüde kabile ulusal çerçeve içinde işlev görebilir; devletin zayıflığı ise kabile bağlarını siyasi ve askeri rekabet araçlarına dönüştürür.
Tartışmada ayrıca Yemen kararının bağımsızlığı ve dış müdahaleye son vermenin tüm bölgesel taraflarla ilişkileri koparmak anlamına gelip gelmediğine dair daha geniş bir soru öne çıktı. Verilen yanıtlar, karşılıklı çıkarlara dayanan dış ilişki ile Yemen kararını bir dış gücün rehinesi hâline getiren bağımlılık arasında ayrım yapma yönünde oldu.
Ulusal kararın yeniden kazanılmasının mutlaka dış dünyayla ilişkilerin kesilmesi anlamına gelmediği, aksine Yemenli tarafların bölgesel ve uluslararası güçlerle bağımlı konumundan değil, bağımsız bir konumdan muhatap olabileceği bir ilişkinin inşa edilmesi anlamına geldiği değerlendirildi.
Böylece birinci eksendeki tartışma, Yemen krizinin yalnızca Husilerin ilerleyişine ya da dış müdahalelere indirgenemeyeceği sonucuna vardı; daha derin sorun, devlet inşasındaki zayıflığın, güç merkezlerinin çokluğunun, askeri kurumun bölünmüşlüğünün, siyasi ve kabile güçleri arasındaki rekabetin uzun süreli birikiminde ve ardından bölgesel ve uluslararası faktörlerin kırılgan bir iç ortama dahil olmasında yatmaktadır.
Dolayısıyla savaşa yönelik her türlü çözüm, devletin ve kurumlarının yeniden inşası, askeri ve ekonomik gücün birleştirilmesi ve Yemen’in iç dinamikleri ile dış güçler arasında daha bağımsız bir ilişkinin kurulmasıyla birlikte yürümedikçe sınırlı kalacaktır.
İkinci eksen: Bölgede Yemen… Husiler ve İran, Körfez ve Kızıldeniz güvenliği
Bu eksende tartışma, çatışmanın iç ortamından bölgesel çevresine geçerek Husiler ile İran arasındaki ilişkinin niteliğini, Yemen çatışmasının Körfez ve Kızıldeniz güvenliğine yansımalarını ve bölgesel güçlerin krizin seyrini belirlemedeki rolünü inceledi. Katkılar, Yemen’in coğrafi çevresinden soyutlanamayacağı, buna karşılık iç krizinin de salt bölgesel bir çatışmanın uzantısı olarak açıklanamayacağı düşüncesinden yola çıktı.
Husiler ve İran… İlişkinin sınırları ve çatışmadaki etkisi
Tartışma, Husiler ile İran arasındaki ilişkinin niteliğini ele aldı ve Tahran’ın geçtiğimiz on yıllar boyunca bölgedeki hükümet dışı güçlerle bir ilişkiler ağı kurduğuna ve yerel müttefikleri destekleme modelinin doğrudan askeri müdahaleden farklı olduğuna işaret etti.
Bu bağlamda İran’ın, siyasi ve askeri destekten eğitime ve deneyim paylaşımına kadar nüfuzunu inşa etmek için çok sayıda araçtan yararlandığı ve bunun etkisini genişletmesine imkân tanıdığı dile getirildi.
Bu durum, Husilerin gerek örgütsel gerekse askeri düzeyde kapasitelerinde meydana gelen dönüşümle ilişkilendirildi ve hareketin artık sınırlı kapasiteye sahip yerel bir grup olmaktan çıkıp, bölgedeki denklemleri doğrudan etkileyen askeri ve siyasi araçlara sahip bir tarafa dönüştüğü değerlendirildi.
Suudi Arabistan ve Yemen… Komşuluk ile bağımsızlık arasında
Bu eksen Suudi Arabistan ile ilişkinin niteliğine geniş biçimde değindi ve ortaya konan tutumların örtüşmediği açıkça görüldü: Kimileri Suudi Arabistan’ın Yemen açısından en önemli komşu olduğunu ve iki ülkenin güvenlik çıkarlarının birbirine bağlı olduğunu vurgularken, kimileri de Suudi Arabistan’a bağımlılığın sürmesinin Yemenlilerin bağımsız karar inşa etme kapasitesini zayıflattığını değerlendirdi.
Bu bağlamda iş birliği ile bağımlılık arasında ayrım yapma fikri öne çıktı.
Bu görüşe göre Yemen’in Suudi Arabistan ile ilişkisini düşmanlığa dönüştürmeye ihtiyacı yoktur; ihtiyaç duyulan, karşılıklı çıkarlara dayanan bir ilişki kurmaktır; böylece Yemen, güvenlik ve ekonomi dosyalarında Riyad ile iş birliği yaparken aynı zamanda ulusal kararını da koruyabilir.
Buna karşılık bazı katılımcılar, Suudi Arabistan’a değişmeyen sabit bir blok olarak bakılmaması konusunda uyarıda bulunarak Krallığın son yıllarda yaşadığı dönüşümlere ve bölgesel, ekonomik ve güvenlik önceliklerindeki değişime dikkat çekti.
Bölgesel çatışmaya ilişkin ABD hesaplarında Yemen
Bu bağlamda ABD’nin İran üzerindeki baskıları, bölgedeki diğer çatışma alanlarından ayrı bir süreç olarak değil, İran ekonomisini boğmaya ve onun askeri kapasitelerini ve bölgesel müttefik ağını finanse etme kabiliyetini zayıflatmaya dayanan daha geniş bir stratejinin parçası olarak okundu; bu strateji, ABD’nin kapasitelerini tüketecek topyekûn bir savaşa girmekten kaçınmayı da içermektedir.
Bu tasavvura göre, farklı alanlarda İran’a bağlı güçler üzerindeki baskı, onları kapasitelerini tüketen doğrudan ya da dolaylı çatışmalarla meşgul olmaya itebilir ve onları bölgesel baskı araçları olmaktan çıkarıp yerel ve bölgesel krizler içinde yıpranan taraflara dönüştürebilir.
Bu noktadan hareketle konuşmacı, Yemen sahnesini anlamanın daha geniş bölgesel bağlamdan, özellikle ABD’nin İran ile çatışma sürecinden ve ABD-Suudi Arabistan ilişkisinin niteliğinden ayrı tutulamayacağını değerlendirdi. Bu çerçevede, ABD politikasının İran projesini ve müttefik ağını zayıflatmanın yanı sıra Suudi Arabistan üzerinde de baskı kurmayı hedefleyip hedeflemediğine ve bunun Suudi Arabistan’ı normalleşme ve İsrail ile ilişki dosyalarında ABD çizgisine daha fazla bağlanmaya itip itmeyeceğine dair sorular yöneltti.
Ayrıca karşılıklı baskıların tırmanmasının Suudi Arabistan ve İran’ı doğrudan bir çatışmaya sürükleyerek bölgesel çatışma için daha geniş bir yol açabileceği ihtimalini de gündeme getirdi.
Dolayısıyla Yemen’deki gelişmeler yalnızca iç güç dengesi açısından değil, aynı zamanda bölgesel ve uluslararası baskılar ağı içindeki konumu ve bu alanın bölgede baskı uygulamak, güç dengelerini ve ittifakları yeniden düzenlemek için sunabileceği araçlar açısından da okunmalıdır.
Ayrıca okuyun: Çin: Proje ortaklığından kapasite ortaklığına | Savaş çıkacak mı? İranlı reformist seçkinlerin değerlendirmelerine bir bakış
Bu eksene ilişkin katkılar ve tartışma
Birden fazla konuşmacı, yaşananların sorumluluğunu yalnızca İran’a yüklemenin temel iç faktörlerin gözden kaçırılmasına yol açtığını, sorunun yalnızca “İran ne yaptı?” değil, aynı zamanda “Diğer Yemenli güçler neden bu ölçüde bölünmüşlüğe ve zayıflığa ulaştı?” olması gerektiğini vurguladı.
Buradan hareketle, dış nüfuzun alanını genellikle iç boşlukta bulduğu ve İran etkisine karşı koymanın yalnızca İran’la yüzleşmekle değil, kararını ve kurumlarını korumaya daha muktedir ve daha tutarlı bir Yemen devleti inşa etmekle mümkün olacağı fikri öne çıktı.
Bu eksen, gelecekteki herhangi bir çözüm tasavvurunda Husilere nasıl yaklaşılacağına dair önemli bir soruyu gündeme getirdi. Tartışmadaki eğilimlerden biri, Husilerin Yemen gerçekliğinde var olan bir bileşen hâline geldiğini ve onların yalnızca istenerek ortadan kalkacağı ya da kökünün kazınacağı varsayımı üzerine pratik bir politika inşa edilemeyeceğini savundu.
Buna karşılık, Husilerin bir Yemenli taraf olarak varlığını kabul etmek ile onların siyasi ve askeri projesini ya da iktidarı ve gücü tekelleştirme mantığını kabul etmek arasında ayrım yapılması gerektiği vurgulandı.
Bu tartışma ayrıca Zeydiliğin tarihsel arka planı, bazı ekollerinin gelişimi ve Husilerle ilişkisi bağlamında kimlik ve mezhep meselesini de gündeme getirdi.
Bu meseleye ilişkin sunulan okumalar belirgin biçimde farklılaştı: Bazı katkılar Zeydi siyasi mirasın bazı yönleri ile taraftarlarının eleştirdiği imamet modeli arasında bağ kurarken, diğer katkılar dini ve toplumsal bir miras olarak Zeydilik ile çağdaş bir siyasi ve askeri hareket olarak Husi hareketinin birbirine karıştırılmaması gerektiğini vurguladı.
Buna göre, özellikle Yemen toplumunun mezhepsel bir ikiliğe indirgenemeyecek kadar çeşitli olduğu göz önüne alındığında, mezhep meselesinin çatışmayı anlamak için yeterli bir giriş noktası olamayacağı ortaya çıktı.
Katkılar ayrıca Suudi Arabistan, BAE ve İran’ın rollerini ele aldı; her bir tarafın Yemen sahasına kendi çıkarları ve hesapları doğrultusunda yaklaştığına ve çok sayıda Yemenli tarafın desteklenmesinin karmaşık bir ittifaklar ağının ortaya çıkmasına yol açtığına işaret edildi.
Tartışmada, Amaliqa (Devler) Tugayları, Ulusal Direniş, Geçiş Konseyi ve diğer yapılar dahil olmak üzere farklı bölgesel taraflardan destek alan güçlere ilişkin örnekler öne çıktı.
Bu desteğin Husilere karşı önemli askeri kapasitelerin inşasına katkıda bulunduğu, ancak aynı zamanda karar merkezlerinin çokluğunu pekiştirmeye de yardımcı olduğu belirtildi.
Bu çerçevede Tarık Muhammed Abdullah Salih meselesi, Yemen ittifaklarının karmaşıklığına bir örnek olarak ele alındı; zira onun siyasi ve askeri güzergâhı farklı aşamalardan geçmiş, Husilerle önceki ittifaktan onlara karşı olan güçler içinde faaliyet göstermeye geçmiş, ardından geçiş dönemi iktidar düzenlemelerinin bir parçası olmuştur.
Bazı katkılar Suudi Arabistan ile BAE arasındaki ilişki üzerinde durarak iki devletin önceliklerindeki farklılığın, her birinin desteklediği Yemenli güçlere yansıdığını değerlendirdi.
Üçüncü eksen: Yemen nereye? Senaryolar, uzlaşı fırsatları ve Arap aktörlerin sorumluluğu
Üçüncü eksende tartışma, Yemen’in geleceğine dair daha doğrudan soruya geçti: Mevcut güç dengeleri ışığında olası senaryolar nelerdir, uzlaşı fırsatları nelerdir ve Arap aktörlere düşen sorumluluk nedir?
Bu eksende sunulan Yemen… Senaryolar, çıkış yolları ve gelecek başlıklı tebliğ, gelecek üzerine düşünmenin gerçeklikten kopuk kehanetlere dönüşmemesi, aksine güç dengelerinin, tarafların çıkarlarının ve etkileme kapasitelerinin okunmasına dayanması gerektiğini vurguladı.
Tebliğin eksenleri şöyleydi:
- Yemen’in geleceğine ilişkin senaryolar: Topyekûn savaş, bölgesel çatışma, geçici dondurma ve kademeli uzlaşı.
- Devletin yeniden inşası: Silah, iktidar, servet ve devletin biçimi dosyalarının, kurumların birleştirilmesine götüren bir geçiş dönemi içinde ele alınması.
- Arap ve bölgesel rol: Suudi Arabistan, Umman ve Yemenli güçlerin sorumluluğu ve Kızıldeniz güvenliği için bir Arap şemsiyesinin inşası.
- Egemenlik ve bağımsızlık: Dışa bağımlılığın ve dış müdahalenin nedenlerinin ortadan kaldırılması, öz gücün ve bağımsız ulusal kararın inşası.
- Ulusal çıkış yolu: İçeriye dönerek, toplumu harekete geçirerek ve bağımsız siyasi, ekonomik ve medya araçlarını güçlendirerek savaşı yönetmekten devlet inşasına geçiş.
Bunların açıklaması şöyledir:
Birincisi: Birbirini iten senaryolar
Başta savaşın sürmesi ve genişlemesi, çatışmanın dondurulması ve çok aşamalı bir siyasi uzlaşıya gidilmesi olmak üzere, bunların yanı sıra devletin yeniden kazanılmasının önünü açacak şekilde siyasi ve askeri gerçekliğin yeniden şekillendirilmesine bağlı bir süreç de dahil olmak üzere birkaç olası güzergâh ortaya kondu.
Tartışma bu senaryolara birbirinden tamamen ayrı alternatifler olarak bakmadı; aksine gerçekliğin birinden diğerine geçebileceğini göz önünde bulundurdu.
Süreç askeri bir tırmanmayla başlayıp ardından bir ateşkese dönüşebilir ya da çatışmanın dondurulmasıyla başlayıp yeniden çatışmaya dönebilir; bu nedenle konuşmacı, senaryoların “birbirini iten” ve birbirine bağlı senaryolar olarak ele alınması gerektiğini vurguladı.
İkincisi: Topyekûn savaş, dondurma ve uzlaşı arasında
Katkılar, özellikle siyasi düzenlemeler mevcut dengesizlikleri gidermeyi başaramazsa, savaşın geniş kapsamlı ve çok cepheli biçimde yeniden başlaması ihtimalini tartıştı.
Buna karşılık, çatışmanın mevcut kontrol hatlarında ya da yeni hatlarda dondurulması ihtimali öne çıktı; bu, görece bir sükûnet dönemi sağlayabilir ancak savaşın nedenlerini ortadan kaldırmaz.
Siyasi uzlaşı ise olası bir güzergâh olarak ortaya kondu; ancak başarısı, varılabilecek anlaşmanın niteliğine bağlıdır.
Yalnızca seçkinler arasında iktidarın paylaşılmasına dayanan bir uzlaşı yeterli olmayabilir; istikrarlı bir uzlaşı ise devlet, silah, bölgeler, kaynaklar ve merkez ile çevre arasındaki ilişki meselelerinin ele alınmasını gerektirir.
Üçüncüsü: Yemenli çözüm ve dış müdahalenin sınırları
Üçüncü eksende tekrar eden en önemli fikirlerden biri, çözümün Yemenli olması gerektiği vurgusuydu; buradan hareketle, bir ilke olarak “çözüm Yemenlidir” demek ile bu sloganı bölgesel ortamı görmezden gelmek için kullanmak arasında ayrım yapıldı.
Yemenli çözüm, Yemenlilerin müzakere ve karar alma kapasitesine ihtiyaç duyar; ancak aynı zamanda krizde etkili olan bölgesel aktörlerle de muhatap olmayı gerektirir.
Bu çerçevede, uzlaşının yalnızca dış güçler ya da silahlı taraflar arasında bir anlaşma olmaması, aksine Yemenlilerin karar alma kapasitesini kademeli olarak yeniden kazandıran bir süreç olması gerektiği fikri öne çıktı. Bölge düzeyindeki aktörlerin varlığı, Yemen’in siyasi kararının uzlaşının merkezinde yer alması gerekliliğini ortadan kaldırmaz; aynı şekilde komşu ülkelerle iş birliği, bağımlılığa değil iş birliğine dayandığı sürece ilke olarak kararın bağımsızlığıyla çelişmez.
Dördüncüsü: Toplumsal rol
Tartışmada öne çıkan en önemli önerilerden biri, özellikle resmi kurumların zayıflığı ve siyasi güçlerin bölünmüşlüğü karşısında “aşağıdan yukarıya” bir yaklaşımın benimsenmesi çağrısıydı.
Bu tasavvur, Yemen toplumunun kendisini harekete geçirmeye, yetkin kişileri, kuruluşları ve toplumsal şahsiyetleri desteklemeye ve her zaman dış güçlerden destek beklemeyen bağımsız girişimler oluşturmaya dayanmaktadır.
Ayrıca daha geniş bir ulusal diyaloğun çekirdeği olmak üzere, farklı bölgelerden ve bileşenlerden, dürüstlük, deneyim ve toplumsal kabul sahibi Yemenli şahsiyetlerden oluşan geniş bir ağ kurulması fikri ortaya atıldı. Amaç, derhâl alternatif bir siyasi yapı oluşturmak değil, gelecekte ulusal bir liderliğin ortaya çıkmasına katkıda bulunabilecek toplumsal ve fikrî bir zemin hazırlamaktı.
Bu eksende toplumun ve gençliğin rolü vurgulandı; katkılara göre çatışma yılları bir liderlik boşluğu doğurmuştur, ancak yeni girişimler desteklendiği takdirde bu boşluk bir fırsata dönüşebilir.
Üçüncü eksenin sonucu
Tartışma, Yemen’in geleceğinin kesinleşmiş tek bir güzergâha değil, sahadaki gelişmelerden, tarafların müzakere kapasitesinden ve bölgesel müdahalelerin niteliğinden etkilenen bir dizi iç içe geçmiş senaryoya bağlı olduğunu gösterdi. Tırmanma, dondurma ve uzlaşı olası güzergâhlar olarak kalmaya devam ederken, sorunun özü, dağınık gücü devlet kurumlarına dönüştürebilecek ulusal bir merkezin yokluğunda yatmaktadır.
Seminerin sonunda ayrıca iki güzergâhı bir araya getirmenin önemine dair ortak bir kanaat öne çıktı: Kurumlar, ordu ve siyasi karar aracılığıyla devleti yukarıdan yeniden inşa etmek ve toplumu gençler, yetkin kişiler ve ulusal girişimler aracılığıyla aşağıdan yeniden inşa etmek.
Oturumda ortaya konanların bütünü ışığında, çatışmayı yönetmekten nedenlerini ele almaya kademeli geçişe dayanan bir güzergâh öne çıkmaktadır.
Bu güzergâh, iç ve bölgesel güzergâhları birbirine bağlamaya dayanır: Bir yandan muktedir ve birleşik
Yemen kurumlarının inşası, öte yandan bölgesel ve uluslararası güçlerle ilişkinin
karşılıklı çıkarlar ve karar almada bağımsızlık esasına göre yeniden düzenlenmesi.
Bu vizyon, kara istikrarı ile deniz güvenliği arasındaki organik bağ ışığında özel bir önem kazanmaktadır; zira Babülmendep güvenliğinin ele alınması, Yemen’in iç gerçekliğinden kopuk denizcilik düzenlemelerine dayanamaz; devlet zayıf kaldıkça ve güç merkezleri çoğaldıkça deniz geçitleri bölgesel çatışmanın bir parçası hâline gelmeye açık kalacaktır.
Dolayısıyla denizin istikrarı karanın istikrarıyla başlar ve geçitlerin güvenliği, Yemen devletinin otoritesini tesis etme ve sınırları içindeki gücü düzenleme kapasitesine bağlıdır.
Bu tasavvura göre sürdürülebilir çıkış yolu, kurumlarını ve vatandaşlarının haklarını koruyan ve dış ilişkilerini bağımlılık değil iş birliği konumundan yöneten egemen ve muktedir bir Yemen devletinin kurulmasıdır.
Bu açıdan bakıldığında, Yemen devletinin kırılganlığının sürmesi ya da içindeki bölünmüşlüğün kalıcı hâle getirilmesi istikrarlı bir güvenliğe yol açmaz; aynı şekilde kırılgan devletlerle abluka, dışlama ya da krizlerini geçici olarak yönetme yoluyla ilgilenmek de istikrarsızlığın köklerinin ele alınmasını güvence altına almaz.
Çözümün geleceği ve Husiler nerede duruyor?
Husiler, gelecekteki her türlü Yemen uzlaşısında ana taraflardan biri olmaya devam etmektedir ve mevcut güç dengeleri karşısında onları atlamanın ya da dışlamanın sürdürülebilir bir çözüm üretebileceği görünmemektedir.
Ancak onların uzlaşıya dahil edilmesi, mevcut askeri ve siyasi konumlarının korunması anlamına gelmez; aksine katılımlarının, devleti yeniden inşa eden ve başta ordu, silah ve ekonomik karar olmak üzere kurumlarını birleştiren kademeli bir sürece bağlanması anlamına gelir.
Temel düğüm, Husilerin ülkenin geniş bir bölümünde nüfuzunu dayatan silahlı bir güçten tek bir devlet içindeki siyasi bir tarafa nasıl geçecekleri ve bu süreçte İran ile ilişkilerinin nasıl ele alınacağı ve Yemen kararının bağımsızlığının nasıl güvence altına alınacağıdır.
Buna göre bu haritanın vardığı stratejik sonuç, kara istikrarı ile deniz güvenliğinin birbirinden ayrılmaz iki güzergâh olduğudur; Yemen karada istikrara kavuşmadıkça deniz sürdürülebilir bir güvenliğe kavuşmayacak, gücü birleştirebilen, kaynakları yönetebilen ve siyasi ve bölgesel çeşitliliği kapsayabilen bir devlet inşa edilmedikçe de Yemen istikrarını yeniden kazanamayacaktır.
Bu ışıkta, oturumda ortaya konanların bütünüyle uyumlu olan güzergâh, çelişkileri yönetmekten devlet inşasına, güç dengelerine bağımlılıktan bu dengeleri ulusal kurumlar içinde düzenlemeye geçiştir.




