Tartışma Oturumları

Mısır meselesi için stratejik bir akıl inşa etmenin yolu

📖
Makale Özeti — okumak ve dinlemek için tıklayın
İslam ümmetinin karşı karşıya olduğu iç ve dış meydan okumalar bağlamında, Ruya Araştırma ve Çalışmalar Merkezi, "Mısır meselesi için stratejik bir akıl…
⌄

İslam ümmetinin karşı karşıya olduğu iç ve dış meydan okumalar bağlamında, Ruya Araştırma ve Çalışmalar Merkezi, "Mısır meselesi için stratejik bir akıl inşa etmenin yolu" başlıklı bilimsel bir tartışma oturumu düzenledi. Bu oturum, ümmetin meselelerini geleneksel yöntemlerle yönetmenin yetersizliğini vurgulayarak, derinlemesine anlayış, uzun vadeli vizyon ve bilinçli yönetim kapasitesine sahip stratejik bir aklın gerekliliğini ortaya koydu. Çalıştay, stratejik aklın kavramsal ve fikri temellerini ele alan bir kuruluş belgesi sundu ve bu projenin kurumsal yapısının oluşturulması için koşulları inceledi.

Mısır meselesine odaklanılmasının temel gerekçeleri arasında, ümmetin meselelerinin karmaşıklığı ve Mısır'ın Arap ve İslam dünyasındaki merkezi konumu yer aldı. Stratejik akıl projesinin fikri, ümmetin bir kaynak krizi değil, mevcut imkanları bütünleşik bir bilgi ve strateji çerçevesinde değerlendirecek kapsayıcı bir düzenin yokluğuyla karşı karşıya olduğu ilkesine dayanmaktadır. Projenin mevcut bağlamdaki önemi, ümmetin yüksek derecede akışkanlık ve çalkantıyla belirlenen gerçekliğinde stratejik bir liderliğin eksikliğini gidermektir.

Önerilen stratejik yapının görevleri arasında İslami stratejik vizyonun inşası, yerel ve uluslararası manzaranın analizi ve İslam fıkhının ufuk genişliğinden yararlanma bulunmaktadır. Stratejik aklın mahiyeti, stratejik bilinci soyut teoriden kurumsal etkinliğe dönüştürmeyi amaçlayan etkin bir ağ yapısı olarak tanımlanmıştır. Stratejik aklın kuruluşundaki zorluklar arasında baskıcı rejimler, hareket ile düşünce arasındaki kopukluk, anlık düşünceye eğilim ve finansman zorlukları yer alırken, fikri ve maddi imkanların bolluğu ve medeniyet uyarısı gibi teşvik edici etkenler de mevcuttur.

Stratejik akıl yapısının temel nitelikleri kolektif içtihat, uzmanlık alanlarının bütünleşmesi, gerçekliğin dinamiklerinin kavranması ve serhatlarda nöbet tutma olarak belirlenmiştir. Kolektif içtihat, dağınık bireysel performanstan istişareye dayalı kolektif eyleme geçişin bir tezahürü olarak stratejik aklın kurucu sütunlarından biridir. Mısır meselesine yeni bir yaklaşım getiren çalıştay, devrim fikrinden değişim fikrine geçişi, tedbir ve hareket ilimlerinin temellendirilmesini ve mevcut Mısır stratejik aklının istibdat ile bağımlılık arasındaki doğasını eleştirel bir şekilde inceledi.

Stratejik düşüncenin Arap dünyasında hala ihmal edildiği ve bölünmüşlüğün hakim olduğu belirtildi. Ümmetin stratejik aklının inşası için kapsamlı bir stratejik proje, İslam şeriatına dayalı meşruiyet ve halkın katılımı gibi unsurların bir araya getirilmesi gerektiği vurgulandı. Mısır meselesinin ekonomik, siyasi, hukuki, askeri-güvenlik ve ulusal güvenlik boyutları detaylı bir şekilde analiz edildi.

Mısır ekonomisinin kontrol altında tutulması, siyasi tıkanıklık, insan hakları ihlalleri, ordu ile rejim arasındaki hassas denge ve ulusal güvenliğin rejimin güvenliğine indirgenmesi gibi sorunlar öne çıktı. Tartışmalar, stratejik aklı bünyesinde barındıracak kurumsal bir yapının zorunluluğunu, nitelikli stratejik akılların keşfedilmesinde düşünce ve araştırma merkezlerinin rolünü ve stratejik aklın bireysel, kolektif ve kurumsal aşamalardan geçen birikimli bir süreç olduğunu vurguladı. Stratejik akıl ile siyasi proje arasındaki ilişki de tartışıldı ve stratejik aklın siyasi projenin temellendirilmesinde ve her aşamasında ona eşlik eden bir araç olduğu görüşü ağır bastı.

Çalışmanın hedef aldığı yapının açıklığı ve üst düzey bir stratejik birimin varlığı, projenin başarısı için temel gereklilikler olarak belirtildi. Katılımcılar, gözden geçirmelerin önemi, halkın merkezi rolü, stratejik aklın İslami temellendirilmesi ve sünnetullah fıkhının önemi gibi fikri ve yöntemsel dayanakları vurguladılar. Sonuç olarak, değişimin başarısının, koordineli çalışan, şer'i referanslara dayanan ve halkın imkanlarını gözeten kolektif ve kurumsal bir stratejik aklın varlığına bağlı olduğu konusunda uzlaşıldı.

Giriş

İslam ümmetinin tarihinde, iç meydan okumaların dış baskılarla iç içe geçtiği, nüfuz haritalarının ve güç anahtarlarının yeniden çizildiği kritik bir anda, stratejik akıl sorusu bir lüks değil bir zorunluluk olarak, bir tercih değil bir sorumluluk olarak öne çıkmaktadır. Zira ümmetin meselelerini – ve bunların kalbinde yer alan Mısır meselesini – aynı geleneksel araçlarla ya da anlık tepkilerle yönetmek artık mümkün değildir; aksine tecrübeyi biriktiren ve gerçekliği bileşik ve kapsamlı bir perspektiften yeniden okuyan daha derin bir düşüncenin doğması zorunlu hâle gelmiştir.

Küresel ve bölgesel değişkenler birbirini izleyen dönüşüm dalgaları üretmiş ve pek çok proje ve söylemin gerçekliğin karmaşıklığına ayak uyduramadığı ya da onu etkili biçimde etkileyemediği kanıtlandıktan sonra, İslami aktörleri düşünce ve etki kalıplarını kökten gözden geçirmeye zorlamıştır. İşte bu noktada stratejik bir akla ihtiyaç doğmaktadır: Derinlemesine anlayabilen, uzun vadeli bir vizyona sahip olan ve gerçekliği bilinçle yönetebilen bir akıl.

Bu doğrultuda Ruya Araştırma ve Çalışmalar Merkezi, “Mısır meselesi için stratejik bir akıl inşa etmenin yolu“ başlıklı bilimsel bir tartışma oturumu düzenledi ve bu çok katmanlı meseleyi ele almak üzere seçkin âlimleri, düşünürleri, davetçileri ve siyasi ve fikrî alanda çalışanları ağırladı.

Çalıştay iki ana ekseni tartıştı:

  1. Stratejik akıl: Kuruluştan kurumsallaşmaya:

Bu eksen, Ruya Merkezi tarafından hazırlanan bir kuruluş belgesi aracılığıyla stratejik aklın kavramsal ve fikrî temellerini ortaya koydu ve bu büyük projenin kurumsal yapısının oluşturulmasına yönelik dönüşümün koşullarını inceledi.

  • Mısır meselesi: Yeni bir yaklaşım:

Çalıştay, önceki başarısızlıkları aşarak daha olgun ve olası sonuçları daha iyi kavrayan bir ufka ulaşmak amacıyla, aşamaları yeniden düzenleyen, öncelikleri belirleyen ve araçları gözden geçiren yeni bir vizyonla Mısır gerçekliğini ele aldı.

Bu çalıştayda Mısır meselesine odaklanılmasının iki temel gerekçesi vardı:

Birincisi: Ümmetin manzaralarının karmaşıklığı ve meydan okumalarının çokluğu, dağınıklığı önlemek ve teşhisin derinliğini ve tedavinin isabetini güvence altına almak için her bir durumun ayrı ayrı ele alınmasını gerektirmektedir; zira bütün meseleleri bir defada kapsamlı biçimde kavramak mümkün değildir.

İkincisi: Mısır’ın gerek coğrafya düzeyinde gerekse medeniyet derinliği ve ümmetin stratejik denklemlerindeki konumu bakımından tartışmasız olan Arap ve İslam dünyasındaki ağırlığı ve merkezî etkisi. Gelecek çalıştay ve toplantılarda, bütüncül bir stratejik vizyonun inşasını tamamlamak üzere diğer Arap ve İslam ülkelerinin durumlarının incelenmesine genişletilmesi öngörülmektedir; bunlar bütünüyle ümmetin kolektif stratejik aklının kurumsallaşması için gerekli bir harita oluşturacaktır.

Birinci eksen — Stratejik akıl: Kuruluştan kurumsallaşmaya

Çalıştay, Ruya Araştırma ve Çalışmalar Merkezi tarafından hazırlanan ve “stratejik akıl” projesi için kavramsal ve yöntemsel bir zemin oluşturan kuruluş belgesinin ayrıntılı bir giriş sunumuyla başladı. Belge bu meseleyi şu bütünleşik boyutlar içinde ele aldı:

1. Stratejik akıl projesinin fikri

Belge, genel girişinde, İslam ümmetinin bir kaynak ya da yetkinlik kriziyle değil, daha çok bu imkânları bütünleşik bir bilgi ve strateji çerçevesi içinde değerlendirecek kapsayıcı bir düzenin yokluğuyla karşı karşıya olduğu şeklinde kurucu bir ilke ortaya koydu.

 Belge, ümmeti hedef alan projelere ancak onların türünden bir düşünceyle, yani kolektiflik ve stratejiklik ile temayüz eden bir düşünceyle karşı konulabileceğini vurguladı.

Bununla birlikte, bireyler ve serhatlarda nöbet tutan kurumlar düzeyinde dağınık hâlde bulunan ümmetin muazzam birikiminden yararlanılması zorunludur.

2. Projenin mevcut bağlamdaki önemi:

Belge, ümmetin mevcut gerçekliğinin, kapsamlı gözetim görevlerini üstlenecek ve büyük tutumlara yön verecek stratejik bir liderliğin yokluğunda yüksek derecede akışkanlık ve çalkantıyla belirlendiğini vurguladı.  

Belge, ümmetin şu anda ne sahibi ne de koruyucusu olduğunu ve oradan buradan yapılan kısmi reformların, ümmet için kaygı duyan bütün kalplerin endişe ettiği noktaya doğru hızlı kaymayı engellemediğini vurguladı.

Belge ayrıca ümmetin gizli enerjilerinin seferber edilmesinin ve onu itildiği karanlık tünellerden çıkaracak bir yol haritası çizmeye çalışmanın önemini vurguladı; bu, vaktin vazifesidir.

3. Önerilen stratejik yapının görevi:

Belge, önerilen yapının üstlenmesi gereken bir dizi temel görevi şöyle belirlemektedir:

  • İslami stratejik vizyonun inşası için içtihat: Şer’i referanstan doğan ve gerçekliğin verilerine ve gereklerine dayanan bir vizyon.
  • Yerel ve uluslararası manzaranın analizi: Ümmeti sarsan büyük meselelerin incelenmesi ve bunlarla nasıl başa çıkılacağına dair stratejik tasavvurların sunulması yoluyla.
  • İslam fıkhının ufuk genişliğinden yararlanma: Saf hukuki (teşrii) fıkıh ile imar ve kalkınmaya ilişkin bileşik meseleleri ele alan ve “medeniyet fıkhı” olarak bilinen alan arasında bağ kurarak.

 4. Stratejik aklın mahiyeti:

Stratejik aklın kavramsal yapısının temellendirilmesi bağlamında belge, onun mahiyetini, stratejik bilinci soyut teoriden kurumsal etkinliğe dönüştürmeyi amaçlayan bir araç olarak tanımladı ve bütünleşik bir medeniyet referansı ışığında izleme ve ağ kurma, vizyon üretme, yönetim (tedbir) ve değişim mekanizmalarını oluşturmadaki rolünü vurguladı. Bu aklın başlıca özellikleri şunlardır:

  • Bugünün krizlerinin önceliklerini belirleyen ve yakın ve uzak gelecek için sağlam hedefler çizen stratejik bir basiretin rehberliğinde ilerleyen etkin bir ağ yapısıdır.
  • Bu yapı, rolünü stratejik basiret vizyonlarını işler hâle getirerek ve bunları yönetim ve hareket çevrelerine aktarmadan önce stratejik planlara dönüştürerek yerine getirir.
  • Ayrıca hepsi belirlenen stratejiye hizmet eden çeşitli izleme kanallarını ve kaynaklarını birbirine bağlar.

5. Stratejik aklın kuruluşundaki zorluklar ve engeller:

Belge, etkin bir stratejik bilgi yapısının kurulmasının önündeki başlıca yapısal ve yöntemsel engelleri ele aldı. Bu zorluklar şunlardır:

  • Baskıcı rejimler ile reformcu güçler arasındaki sürekli çatışma.
  • Hareket ile düşünce arasındaki talihsiz kopukluk.
  • Stratejik düşünce aleyhine anlık düşünce.
  • Mihnet ve kriz zihniyetine bürünmüş savunmacı söylem.
  • Tökezleme ve yenilgilerin fıkhının ve ibret alma yönteminin yokluğu.
  • Sünnetullah (ilahi yasalar) fıkhının ve makâsıd fıkhının yokluğu.
  • Finansman zorlukları.
  • Mevcut yapıların katı düşünce kalıpları; ancak Allah’ın lütfu ya da düşüncenin özgürleşmesi müstesna.

6. Stratejik aklın kuruluşunu teşvik eden etkenler:

Zorluklara rağmen belge, gizli güç kaynaklarını harekete geçirerek ve enerjileri kapsayıcı yükseliş vizyonunun hizmetine sunarak stratejik akıl projesini başlatmak için değerlendirilebilecek çeşitli teşvik edici etkenleri öne çıkardı.

Teşvik edici etkenler şöyle sıralandı:

  • Bu stratejik yapı için gereken fikrî ve maddi imkânların bolluğu.
  • İhya projesi her türlü çabaya ve fedakârlığa değerdir.
  • Medeniyet uyarısı ve medeniyet seferberliği ile bunların ümmet içinde işler hâle getirilmesi.

 7.Stratejik akıl yapısının temel nitelikleri:

Belge, stratejik akıl yapısının sahip olması gereken başlıca özelliklere ışık tuttu; gerçekliğin karmaşıklığının kavranması ve aşamanın doğasını gözeten pratik araçların geliştirilmesi gerektiğini vurguladı. Bu niteliklerin en önemlileri şunlardır:

  • Kolektif içtihat.
  • Uzmanlık alanlarının bütünleşmesi ve dayanışması ile bunun başarısının kriterleri ve gereklilikleri.
  • Stratejik aklın mayalarının, yapısının ve inşasının özelliklerinin belirlenmesi.
  • Gerçekliğin hakikatinin, dinamiklerinin, karmaşıklıklarının ve yeniliklerinin kavranması.
  • Bu serhatta nöbet tutmak ve gündelik ve kısmi çekişme olayları ne olursa olsun onu terk etmemek.
  • Stratejik yapının biçimleri ve kanalları (basiret – izleme – yönetim ve hareket – kuşak stratejisi).
  • Kalkış ve başlangıç aşamasının gereklilikleri.

Kolektif içtihat:

Sunum, kolektif içtihadın ve istişareye dayalı aklın, dağınık bireysel performanstan istişareye ve uzmanlıklar arası bütünleşmeye dayanan yöntemli kolektif eyleme geçişin bir tezahürü olarak stratejik aklın kurucu sütunlarından biri olarak önemini ele aldı. Bunun temel nitelikleri şöyle öne çıktı:

  • İslam ümmetinin karşı karşıya olduğu meydan okumaların büyüklüğü, her alanda ve her düzeyde kolektif çabalarla onların seviyesine yükselmeyi gerektirmektedir.
  • Kurumsal çalışma, bütünleşik ve uyumlu olmayan bireysel içtihatların artık fayda sağlamadığı çağın özelliğidir.
  • Kolektif içtihat, istişare (şûra) ilkesinin pekiştirilmesini ve bu konuda eğitimi, bireysellik ve dağınıklık olgusunun sınırlandırılmasını içerir.
  • Kolektif içtihat, hem farz-ı ayın fıkhının hem de farz-ı kifaye fıkhının geniş çapta uygulanmasının kapısını açar.
  • Kolektif içtihat, İslam’ın ilk döneminde değerli sahabe (Allah onlardan razı olsun) eliyle benzeri gerçekleşen ve sonradan icma olarak adlandırılan bir tür “fiilî icma” temsil eder.

Gerçekliğin hakikatinin, dinamiklerinin, karmaşıklıklarının ve yeniliklerinin kavranması:

Gerçekliğin tüm dinamik ve karmaşık boyutlarıyla kavranması, stratejik aklın inşasında temel bir dayanak oluşturur; zira toplumun ve ümmetin geçirdiği sürekli dönüşümleri derinlemesine anlamadan etkili bir stratejik vizyon geliştirmek mümkün değildir.

Serhatlarda nöbet tutmak:

Bu serhatta nöbet tutmak ve kısmi çekişme olayları ne olursa olsun onu terk etmemek; bu da şunu gerektirir:

Stratejik yapının bileşenlerinin başka görevlerle meşgul edilmemesi (en azından stratejik basiret düzeyinde).

Stratejik yapının biçimleri ve kanalları

Stratejik yapının çeşitli biçimleri ve kanalları olabilir; zira stratejik aklın görevleri de birbirini tamamlayan şu alanlara dağılmaktadır:

a- Stratejik gözlemevleri: Araştırma merkezleri, bilgi kaynakları, gelecek öngörü merkezleri, Batı araştırmaları (istiğrab) merkezleri, kamuoyu ölçüm ve anket merkezleri, gözlemevleri ile eğitim ve yetiştirme akademilerini kapsayabilir.

b- Stratejik basiret: Stratejik vizyonu sağlar.

c- Bu vizyonu alıp stratejik yönetim ve hareket için uygulama programlarına dönüştüren bir yapı.

d- Gençlerin liderlik ve sorumluluğa öne çıkarılmasını gözeten bir kuşak stratejisi.

Kalkış ve başlangıç aşamasının gereklilikleri:

  • Öngörülen yapının gerekçelerini, önemini ve temel niteliklerini ortaya koyan, projeyle ilgilenenlere kolayca sunulabilecek, stratejik aklın görevini, misyonunu, hedeflerini, işlevini ve desteğini içeren bir kuruluş belgesinin hazırlanması.
  • Kuruluş hâlinden kurumsal sürece doğru ilerlemek.
  • Oluşum bir defada değil, mevcut olandan yararlanarak ve eksik olanı fark edip var ederek kademeli ve birikimli bir şekilde gerçekleşecektir.
  • Fikrî, coğrafi, kültürel ve hareket temelli çeşitliliği kapsama, anlama ve temsil bakımından dikkate almak.
  • Fikrin, fıkıh akademileri gibi ondan farklı ya da ona benzeyen yapılardan ayrıştığını ortaya koymak.
  • Son iki yüzyıldaki önceki çabaları tespit etmek.
  • Stratejik aklın çalışmaya başlaması için bir zaman sınırı belirlemek.

8. Stratejik aklın kaldıraçları:

  • Bu konuyla ilgilenmiş ilim ve basiret sahiplerinin eserlerini derlemek.
  • Yapının toplantılarında, çıktılarının kayda geçirilmesinde ve dolaşımında gizlilik ve sükûnet.
  • Yapının üyeleri için bireyler olarak ve kolektif oluşum için açık ve uygun nitelik ve kriterler üzerinde uzlaşmak.
  • Farklı uzmanlık alanlarındaki önde gelen şahsiyetlerin fikir ve görüşlerini almak.
  • Yapının, öncekilerin uğraştığı şeylerle, özellikle mevcut durumun tasviri ve geri kalmışlık ile durgunluğun nedenlerinin teşrihi konusunda uğraşmaması ve bunlarla yetinmemesi.

9. Stratejik aklın düşürücüleri:

Bu kaldıraçların kaçırılması ya da bunlarda gevşeklik gösterilmesi, bu yapının karşılaştığı en tehlikeli düşürücü etken sayılır.

İkinci eksen — Mısır meselesi: Yeni bir yaklaşım

Bu eksen, önceki başarısızlıkları aşarak daha olgun ve olası sonuçları daha iyi kavrayan bir ufka ulaşmak amacıyla, aşamaları yeniden düzenleyen, öncelikleri belirleyen ve araçları gözden geçiren yeni bir vizyonla Mısır gerçekliğini ele aldı.

Birincisi: Kurumları yönetmek ile ümmetin işlerini tedbir etmek arasında.. Mısır meselesine kurucu bir giriş

 Çalıştaya katılan stratejik uzmanlardan biri, ümmetin kamusal ve siyasi alandaki stratejik düşüncesinin doğasının, ekonomik kuruluşların ve şirketlerin ve diğer özel kuruluşların yönetim yöntemlerinden farklı olduğuna dair önemli bir değerlendirme sundu. Bu bağlamda uzman, Mısır meselesini yıllar boyunca birikmiş ve birbirini izleyen bir krizler zinciri olarak ele aldı ve bu krizlerin rastgele olmadığını, aksine Mısır kişiliğini eritmeye, onu kendine, eyleme kapasitesine ve özgürlük hakkına olan güveninden yoksun bırakmaya yönelik sistematik girişimler çerçevesinde geldiğini belirtti. Ayrıca kapsayıcı Mısır kimliğinin, özellikle de Ezher-i Şerif’te somutlaşan medeniyet ve ilim sembolizmi ile onun ilim ve bilginin güçlendirilmesi ve yayılmasındaki merkezî rolünün hedef alındığına dikkat çekti.

 Uzman ayrıca stratejik çalışmanın seyrine farklı bir yaklaşım sundu ve başlangıç noktasının yalnızca stratejik hedeflerin belirlenmesi değil, öncelikle istenen sonuçların belirlenmesi olduğunu vurguladı; kurumlar, özellikle de stratejik akılla ilgili olanlar, bu sonuçlara göre inşa edilmelidir.

Bu sonuçlara ulaşmak için bir dizi temel gereklilik ortaya koydu; bunlar arasında şunlar yer almaktadır:

  • Uzmanlığa saygı: İsabetli ve disiplinli bir vizyon inşa etmenin temel giriş noktası olarak.
  • Bilgiye asıl kaynağından sahip olmak: Doğru ve isabetli bir veri tabanı aracılığıyla.
  • Mısır krizlerinin haritasının çıkarılması: Bu, krizleri incelemeye yönelik titiz bir yönteme göre, krizler düzeylere ayrılarak, sağlıklı sayısal istatistik araçlarla okunarak ve gerçekliğin yapısını ortaya koyacak şekilde coğrafi olarak dağıtılarak yapılır.
  • İçeride etkin ve etkili aktörlerin haritasının çıkarılması: Halk tabanı üzerindeki etkilerinin büyüklüğüne ve eylemi üretme ya da engelleme kapasitelerine göre.

İkincisi: Mısır meselesi için stratejik aklın inşasına yönelik temel hareket noktaları:

Mısır meselesine yönelik yeni yaklaşım bağlamında, stratejik düşüncenin hareket noktalarının yeniden tanınmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Çalıştayda bu akıl için temel ilkeler ve giriş noktaları sunan bir tasavvur ortaya konuldu.

1- Devrim fikrinden değişim fikrine geçiş

Bu tasavvur, devrim fikrinden değişim fikrine geçişi öngören derin bir gözden geçirmeden hareket eder; zira değişim daha geniş ve daha kapsamlı bir kavramdır ve devrim onun şemsiyesi altında, tek biçimi değil olası biçimlerinden biri olarak yer alır. Bununla birlikte, ulus-devlet modelinin şişesinden çıkılması ve İslam ümmeti kavramında somutlaşan daha kapsamlı bir ufka ulaşılması gerektiği vurgulanmaktadır. Bunun hareket noktası şudur: Devrimler bireysel ya da yerel çabalarla başlasa da hedefleri ve sonuçları ümmetin kolektif gerçekliğiyle bağlantılıdır; ayrıca bu devrimlerin akim bırakılması ve onlara karşı komplo kurulması bölgesel ve küresel çabalar çerçevesinde gerçekleşmiştir, yalnızca ülke ölçeğinde bir karşı koyuş değildi!

Bununla birlikte, coğrafyanın ya da dar çıkarların sınırlarının esiri olmadan, her devletin çerçevesi içinde güç yetirilen ve mümkün olan ölçüde çalışmanın önemi vurgulanmaktadır; bu da ümmeti projenin merkezine koyan ve sınırları aidiyet ya da misyon üzerinde bir kısıt olarak değil, gerçekçi değerlendirmeler olarak ele alan stratejik bir vizyon çerçevesinde olmalıdır.

2– Tedbir ve hareket ilimlerinin temellendirilmesi:

Çalıştayda Mısır meselesine ilişkin ortaya konulan yeni yaklaşım çerçevesinde, iki merkezî ilmin temellendirilmesinin gerekliliği vurgulandı:

Hareket ilmi ve tedbir (yönetim) ilmi; bu, büyük düşünür Dr. Hamid Rabi’nin öncü kuramsal tezlerinde savunduğu şeydir.

Ayrıca tedbir ilminin bileşik nitelikte bir ilim olduğuna, birçok sınıflamaya ayrıldığına ve düşünce ve yönetimin farklı alanlarını kapsadığına, etkinlik ve etki alanlarını da kuşattığına ve planlama ile gelecek vizyonu inşa etme araçlarını derinlemesine ele aldığına işaret edildi. Bu temellendirme, dönüşümleri anlamak ve enerjileri arzu edilen tarihsel etkinliği gerçekleştirecek planlı amaçlara yönlendirmek için stratejik bir zorunluluk sayılmaktadır; hareket ilmi de onu destekler, zira hareket ilmi gerçekliğin sahası ve alanlarında uygulamaya ve hayata geçirmeye dayanır.

3– Mevcut Mısır stratejik aklının doğası: İstibdat ile bağımlılık arasında:

Bu eksen, yöneticinin görüşünün mutlak doğru olduğu esasına dayanan, kapalı otoriter bir yapı içinde konumlanan ve iç içe geçmiş istibdat halkaları içinde yönetilen Mısır stratejik aklı ya da güvenlik aklı denilen şeyin doğasını eleştirel ve analitik olarak ele aldı.

Bu model, pratikte özgür düşünceyi dışlayarak, seçkinleri marjinalleştirerek ve devleti bir planlama platformu değil bir denetim aracına dönüştürerek gerçek stratejik aklın tahrip edilmesine yol açmaktadır.

Sunum, stratejik aklın özünde istibdatın ve sömürgeciliğin (ya da yıkımcılığın) zıddı olduğu sonucuna vardı; zira bu akıl, iradeyi bastıran, inisiyatifi boğan ve akıl sahiplerini dışlayan ortamlarda gelişemez ya da meyve veremez. Yükselişe yönelik stratejik proje, başta tahakküm ve bağımlılıktan kurtuluş olmak üzere temel koşullarından ayrı düşünülemez.

4- Stratejik düşünce üzerine:

Ümmetin yaşadığı yapısal krizler ve varoluşsal tehlikeler ortamında, Arap dünyasında stratejik düşüncenin hâlâ hakkı yenmiş ve ihmal edilmiş olduğuna, genel tabloya ise bölünmüşlüğün hâkim olduğuna işaret edildi. Bunun yanı sıra sayıca çok az olan stratejik düşünürler Arap dünyamızda kayda değer bir ilgi görmemektedir; oysa ümmetin durumu ve yaşadığı savaşlar ve kader belirleyici çıkmazlar, bu ilgili kişilerin ve vizyon üreticilerinin krizleri teşhis etmek ve onlardan çıkışı planlamak için aynı masa etrafında toplanmasını gerektirmektedir.

Bu düşünce modelinin yokluğu, şûraya dayanan ve ümmet düzeyinde farz-ı kifayeyi işler hâle getiren kolektif bir stratejik akıl oluşturmanın zorunluluğunu dayatmaktadır; zira strateji üretimi, düşünme melekeleri, tedbirde rüşt (olgunluk) ve değişimin esaslarına ilişkin bilinç gerektirir.

Bu çaba, stratejik ilgi üçgeni içinde bütünleşir:

  1. Büyük bir öncelik teşkil eden kapsamlı bir stratejik projenin varlığı.
  2. Meşruiyet: İslam şeriatını düzenleyici referans olarak kabul ederek Kur’an-ı Kerim’e ve Sünnet-i Nebeviyye’ye dayanmak. Zira Hz. Peygamber’in (s.a.v.) vefatıyla vahyin kesilmesinin ardından ve şeriatın her zaman ve mekâna uygun olması karşısında yol içtihattır. İslam şeriatının nasları, aklı gayret ve içtihada teşvik ettiğini ve ona hata etse bile bu konuda geniş bir kapı açtığını göstermektedir; zira hata eden müçtehit günahkâr olmaz, aksine samimi ise ecir alır. Bu da içtihadı, doğruyu arama yolunda akıbeti güvenli bir yol kılar. Bu nedenle ümmetin stratejik aklının temellendirilmesi içtihattan ayrı düşünülemez; çünkü bu akıl katı taklit üzerine değil, nasların derinlemesine anlaşılması, gerçeklikle olgun bir etkileşim ve sonuçların sorumlu bir şekilde değerlendirilmesi üzerine inşa edilir.
  3. Sokak (halk): Değişimin hayata geçirilmesi için zorunlu bir koşul olarak; dolayısıyla göz ardı edilmesi ya da eyleminin atlanması caiz değildir.

Bu kenarların bir araya getirilmesi, her türlü stratejik çabaya özgünlüğünü ve etkinliğini kazandıran şeydir.

Stratejik aklın inşası bağlamında, “stratejik alan haritaları”nda somutlaşan belirleyici bir boyut öne çıkmaktadır. Bu, gerçekliğin tespit edilmesi ve imkânların değerlendirilmesi ile olası eylem yönlerinin belirlenmesiyle ilgilenen çerçevedir; böylece bugünle basiretle ilgilenen ve geleceği etkin biçimde öngören bütüncül bir stratejik vizyon oluşturulabilir.

Bu alan birkaç ana bileşene dayanır:

Birincisi: Gerçeklik ve imkân haritaları

  • Bunlar, yapısal, siyasi ve toplumsal bağlamları anlamak için gerçekliğin tüm bileşenleriyle tespit edilmesiyle başlar.
  • Farklı ortamlarda mevcut imkânların analizi.
  • Bu imkânların stratejik bir konuma dönüştürülmesini sağlayan etkin kapasitelerin tespiti.

İmkânlar çabayla elde edilir ya da kendiliğinden mevcut olabilir; kapasiteler ise bu imkânları yöneten ve onları etki ve konumlanmaya yönlendiren “etkinlik sanatıdır”.

İkincisi: Eylem ve vizyon haritaları:

  • Fırsat ve imkân haritaları.
  • Meydan okuma ve ittifak haritaları.
  • Alternatif ve güzergâh haritaları.
  • Etkinlik haritaları, yani baskı ve etki merkezleri ile olası aktör çevreleri.

Bütün bu haritalar bir arada, çevrenin derinlemesine anlaşılmasını sağlayacak ve kolektif aklın çabalarını geçici tepkilere değil tedbir ve inşaya yönlendirecek şekilde tam bir stratejik vizyonun oluşmasına katkıda bulunur.

5- Değişim deneyimleri: Kapsamlı bir stratejik gözden geçirmeye doğru

Stratejik akıl, sökülüp incelenmesi gereken dersler ve sorunlarla dolu deneyimler ve yeniden inşayı hedefleyen her projeye ısrarla kendini dayatan sorular olarak değişim ve devrim deneyimlerinin titiz ve kapsamlı bir şekilde gözden geçirilmesine dayanmadan işlevini olgun bir şekilde yerine getiremez.

Bu hayati dosya, incelenmeyi ve üzerinde düşünülmeyi gerektiren bir dizi soru ve giriş noktası ortaya koymaktadır:

Birincisi: Arap devrimlerine ilişkin temel sorular

  • Arap devrimleri gerçek devrimler miydi?
  • Bu devrimlerde fiilen ne oldu? Stratejik akıl bunlarda eksik miydi?
  • Şu depremlerin etkisi ne boyuttaydı:

Devrimlerle güçlü bir şekilde savaşan karşıt güçlerin depremi (karşı devrimciler).

Değişim için ayaklanan halkların özlemlerine yaklaşımda insanlığın yokluğu depremi.

Bölgenin yeniden şekillendirilmesi depremi ya da Yüzyılın Anlaşması veya Yeni Orta Doğu projesi olarak adlandırılan şey.

İkincisi: “Devletçilerin” tutumlarının gözden geçirilmesi:

İstikrarı koruma ve devleti kaosa düşmekten kurtarma iddiasıyla değişimin kapısını kapatan, “devletçiler” olarak adlandırılanların tutumunun gözden geçirilmesi gerekmektedir.

Üçüncüsü: Geçiş dönemi yönetimi ilminin önemi

Bu bağlamda üzerinde durulması gereken en önemli gözden geçirmelerden biri, geçiş döneminin yönetimine gösterilecek ilgidir; bunlar arasında şunlar yer alır:

  • Geçiş dönemi yönetimi kavramının başlı başına bir ilim olarak kavranmasının zorunluluğu.
  • Bu dönemin, rasyonel bir yönetim gerektiren iç özellikleri, kendine özgü zorlukları, özel araçları ve belirli amaçları vardır.

Ayrıca okuyun: Gazze’de sivil toplumun bugünkü acil rolü | Sudan meselesi için stratejik bir akıl inşasının yolu

Dördüncüsü: İç kutuplaşma

Bu bağlamda üzerinde durulması gereken en önemli gözden geçirmelerden biri, bölünme ve kutuplaşmanın etkilerinin nasıl aşılacağıyla ilgilidir; bunun başında şunlar gelir:

  • “Devrimlerin mezarlığı” olarak kutuplaşma hâliyle ilgilenmenin zorunluluğu.
  • Şu soru: Bölünmeden ve anlaşmazlıkların yönetimindeki ihtilaftan sonra ortak yapıyı yeniden inşa edebilir miyiz?

Beşincisi: Merkezî akım sorusu

  • Onu bir araya getiren asgari müşterek nedir?
  • Hareketliliğe, devrime ve değişime liderlik etmekle yükümlü ümmetin ana akımı hangisidir?

Altıncısı: Gelecek ve ona hazırlık

  • Değişim kaçınılmaz olarak gelmektedir.
  • Koşullarını gerçekleştirerek ve gereklerini sağlayarak ona hazırlanmak bir vecibedir.

Değişimin harabeleri başında durmayan ve onun sloganlarıyla yetinmeyen, aksine deneyimlerini çözümlemek, ibretlerini çıkarmak ve bunları bilgi ve bilince dönüştürmekle uğraşan bir stratejik akıl, ümmeti tökezlemelerinin başında beklemekten yükseliş yollarına taşıyabilecek yegâne akıldır.

Üçüncüsü: Mısır meselesinin çeşitli yönleriyle sunumu: Gerçekçi bir analitik yaklaşım

Çalıştayın bu ikinci ekseni kapsamında Mısır meselesi, iç ve dış etkenler arasındaki iç içeliği ve ekonomik, siyasi, güvenlik ve hukuki boyutlar arasındaki bağlantıyı dikkate alan çok boyutlu analitik bir vizyonla ele alındı.

Bu boyutlar şöyle ortaya konuldu:

Birincisi: Ekonomik boyut

  • Etkin bölgesel güçlerin desteğiyle iktidardaki Mısır rejiminin yönetim tarzından anlaşılmaktadır ki Mısır ekonomisinin uçurumun kenarında kalması, ancak tamamen düşmemesi istenmektedir; böylece Mısır’ın kontrol altında ve kararının bağımsızlığından yoksun kalması güvence altına alınmaktadır.

Bu durum doğal gaz dosyasında açıkça görülmektedir: Mısır, İsrail işgaline stratejik bir kaynak olarak bağımlı olmaya itilmektedir; bu da bağımlılığı derinleştirmekte ve egemen manevra alanını daraltmaktadır. Bu kalıp ekonomik alandaki diğer dosyalara da uzanmaktadır; bunların başında borç dosyası gelmektedir. Üretim ya da geri ödeme için açık planlar olmaksızın dış ve iç borçlanma oranları emsalsiz biçimde artmakta, bu da ekonomik kararı alacaklılara ve uluslararası finans kuruluşlarına rehin bırakmaktadır.

İkincisi: Siyasi boyut

  • Reform ya da açılıma dair hiçbir ufkun bulunmadığı tam bir siyasi tıkanıklık hâkimdir.
  • Tablo, giderek daha baskıcı hâle gelen bir iç istibdat ile buna karşılık uluslararası ve bölgesel güçlere açık bir dış bağımlılık ve siyasi boyun eğme şeklinde kendini göstermektedir.

Üçüncüsü: Hukuki (insan hakları) boyut

  • Rejimin insan hakları alanında herhangi bir rahatlama sağlama niyeti görünmemektedir; zira açık bir hukuki ufuk olmaksızın tutuklanan ve “döndürülen” (yeni davalarla yeniden tutuklanan) aktivistlere ve muhaliflere yönelik ihlaller sürmektedir.

Dördüncüsü: Askerî ve güvenlik boyutu

  • Tablo, ordu ile rejimin başı Abdulfettah es-Sisi arasındaki hassas bir dengeye dayanmaktadır; bu dengede, rejimin ayakta kalmasına verilen desteğin sürmesi karşılığında askerî kurumun çıkarları gözetilmektedir.
  • Mısır anayasası, belirgin bir gerileme yaşayan ulusal güvenliğin tehdit edilmesi durumunda ordunun müdahale hakkını öngörse de askerî kurum ile rejimin başı arasındaki mevcut denge, orduyu şimdilik mevcut Sisi rejimiyle çatışmaya ya da ondan kurtulmaya itmemektedir.
  • Bu tabloda Birleşik Arap Emirlikleri’nin güçlü bir şekilde hissedilen dış etkisi dikkat çekmektedir; BAE, askerî kurumla kurduğu hassas bir denge ilişkisi aracılığıyla Mısır içindeki nüfuzunu korumaktadır.

Beşincisi: Ulusal güvenlik dosyası

  • Ulusal güvenlik dosyası, Mısır gerçekliğinin karşı karşıya olduğu en tehlikeli meselelerden biridir; zira Mısır, Sudan, Libya, Gazze, Etiyopya ile Nil Nehri meselesi ve genel olarak dış ilişkileri gibi hayati dosyalarında etki kapasitesini kaybetmiştir.

Ulusal güvenlik pratikte yalnızca rejimin güvenliğine dönüşmüş ve kavramı, devleti ve halkı korumak yerine iktidarın varlığını korumakla sınırlanmıştır. Bütün bunlar, ümmetin kapsayıcı projesi ufku çerçevesinde, Mısır’ı iktidardaki rejimin yol açtığı genel çöküş hâlinden kurtaracak bir projeyi başlatmak için, meydan okumaları ve olası sonuçları kavrayan bir stratejik aklın üzerine kurulu bir gözden geçirmeye duyulan acil ihtiyacı ortaya koymaktadır.

Çalıştay eksenleri üzerine tartışmalar:

Sunulan belgelerde ele alınan ana eksenlerin gözden geçirilmesinin ardından katılımcılar arasında, stratejik akıl projesiyle bağlantılı bir dizi sorun ve fırsat üzerine yoğunlaşan geniş bir tartışma yapıldı.

Bu bağlamda öne çıkan başlıca hususlar şunlardır:

  • Stratejik aklı bünyesinde barındıracak, üretilen vizyon ve fikirleri uygulanabilir pratik planlara dönüştürecek kurumsal bir yapının (gövdenin) varlığının zorunluluğu vurgulandı; böylece proje soyut teori çerçevesinde kalmayacaktır.
  • Ümmetteki etkin akımların stratejik düşüncenin kurumsal pratiğinden yoksun olması sorunu gündeme getirildi; bu da bu düşünce tarzını yerleştirmek için eğitsel ve birikimli bir çaba ile kurumsal kültür ve değerlerin güçlendirilmesini gerektirmektedir.
  • Bu proje kapsamında teşhis, inşa ve yönlendirme görevini üstlenecek etkin ve etkili bir çekirdek oluşturmak için, bilimsel araçlar ve titiz değerlendirme yöntemleri aracılığıyla nitelikli stratejik akılların keşfedilmesinde düşünce ve araştırma merkezlerinin öncü (proaktif) bir rol üstlenmesinin önemi vurgulandı.
  • Tartışma ayrıca, bireysel düzeyde başlayıp sahada kurumsal tezahürlerle sona eren, birbirinden ayrışan ve iç içe geçen aşamalardan geçen birikimli bir süreç olarak stratejik aklın oluşum seyrine de değindi.

Bu bağlamda stratejik aklın bir defada ortaya çıkmadığı, aksine önce düşünsel denge ve karmaşıklıkları ve olayların sonuçlarını kavrama kapasitesiyle temayüz eden bireysel akıl olan “olgun akıl” aşamasından geçtiği vurgulandı.

Bunu, bir istişare çerçevesinde birkaç olgun aklın etkileşimiyle üretilen ve rol dağılımına ve bakış açılarının çokluğuna dayanan bütünleşik ve ağ temelli düşünce üzerine inşa edilen “kolektif akıl“ ya da şûra aklı aşaması izler.

En üst aşama ise çıktıları plan ve politikalar aracılığıyla gerçekliğe yansıyan “kurumsal stratejik akıl“ aşamasıdır.

  • Tartışma, İslami varlığın durumuna ilişkin temel bir gözleme de değindi; İslamcıların önemli çalışma alanlarında, özellikle hukuki ve siyasi alanlarda bulunmadığına, buna karşılık hizmet alanına büyük ölçüde odaklandıklarına işaret edildi.

Stratejik aklın, değişimi üretmenin ve kazanımlarını korumanın merkezî alanları olarak bu boş alanlara bilinçli ve planlı bir şekilde girmedikçe ve ümmetin etkin güçlerine dayatılan dışlama kuşatmasını kırmadıkça etkinliğini gerçekleştiremeyeceği vurgulandı.

  • Tartışma ayrıca stratejik akıl ile siyasi proje arasındaki ilişki etrafında döndü; görüşler iki ana eğilime ayrıldı:
  • Birinci eğilim, siyasi projenin hareket noktası ve başlangıç olduğunu, stratejik aklın görevinin ise onu pratik bir gerçekliğe dönüştürecek vizyon ve planlar sunarak bu projeye hizmet etmek ve hedeflerini gerçekleştirmek için çalışmak olduğunu savundu.
  • Buna karşılık ikinci eğilim —ki tartışmanın sonunda ağır basan buydu— stratejik aklın başlangıç ve hareket noktası olduğunu, siyasi projeyi tasavvur, inşa ve değerlendirme açısından temellendiren ve ardından uygulamaya kadar her aşamasında ona eşlik eden araç olduğunu savundu.

Her iki durumda da stratejik akıl asla devre dışı kalamaz; aksine rüşdü, sürekliliği ve ilkeler ile gerçeklik arasındaki dengeyi güvence altına almak için ilk fikirden saha uygulamasına kadar siyasi oluşumun ve siyasi projenin temellerinin atılmasının her aşamasında hazır bulunmalıdır.

  • Tartışma ayrıca stratejik akıl fikrinin başarıya ulaşmasının ve hedeflerini etkin ve sürdürülebilir bir şekilde gerçekleştirmesinin gerekliliklerine de değindi ve iki temel nokta vurgulandı:
  • Çalışmanın hedef aldığı yapının açıklığı: Bu projenin muhatabının kim olduğu, hangi alanda çalışacağı ve stratejik aklın çalışmasının meyvelerinin hangi kitleyi, toplumsal ya da kurumsal yapıyı ilgilendirdiğinin belirlenmesi yoluyla.
  • Üst düzey bir stratejik birimin varlığı: Denetleme, yönlendirme ve büyük vizyonu koruma rolünü üstlenecek, aşamalı çabaların nihai amaçlarla tutarlılığını gözetecek, böylece sapmaları önleyecek ve projeyi baskılara ya da dağılmaya karşı koruyacak bir birim.
  • Katılımcılar tartışmalarında, stratejik aklın işler hâle getirilmesi için gerekli bir dizi fikrî ve yöntemsel dayanağı vurguladılar:

 Bunların başında gözden geçirmelerin (muhasebelerin) önemi gelmektedir: Stratejik aklın kurucu bir dayanağı olarak; ancak geri adım atma ya da kendini kırbaçlama ruhuyla değil, düzeltme ve geliştirmeyi amaçlayan derin bir değerlendirme ruhuyla yapılması şartıyla.

Sokağın (halkın) merkezîliği: Mücadelenin yönetiminde atlanamayacak ya da göz ardı edilemeyecek etkin bir unsur olarak; aksine değişim ve etki üretimi denklemine dâhil edilmesi zorunludur.

Stratejik aklın İslami temellendirilmesi: Katılımcılar, İslam’ın stratejik aklı, vahyin inmeye başlamasıyla birlikte bilinç, basiret ve değişimin çekirdeği olarak ilim, kalem ve insan hakkındaki hitabında yer alarak ilk andan itibaren inşa ettiğine işaret ettiler.

Tartışma sırasında sünnetullah fıkhının önemi de teyit edildi: Toplumlarda ve tarihte işleyen ilahi yasaları anlama kapasitesi ve bunlarla ilgili nasların gerçekliğe uygulanması olarak; bu da sonuçların ve olaylar ile dönüşümlerle nasıl başa çıkılacağının daha derinden anlaşılmasını sağlar.

Tartışma ayrıca stratejik aklın hareket etmesi gereken temel sorunun belirlenmesi meselesine de değindi; bu sorunun doğası konusunda farklı görüşler ortaya çıktı:

  • Ümmetin merkezî devlet yapısında ve kurumlarında zayıflık yaşadığı Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde uygun olduğu gibi, merkezî soru yükseliş sorusu mudur?
  • Yoksa Osmanlı Devleti’nin çöküşünden sonra ümmetin maruz kaldığı doğrudan, ardından da vekiller aracılığıyla dolaylı işgal göz önüne alındığında işgalden kurtuluş sorusu mu önceliklidir?
  • Yoksa yükseliş ve kurtuluştan önce gelen, aklın ve gerçekliğin şeriatın amaçlarına ve çağın ruhuna göre yeniden inşasıyla ilgilenen ve sistemlerin, yöntemlerin ve araçların yenilenmesini kapsayan medeniyet yenilenmesi sorusu mu kapsayıcı esastır?
    Çünkü ister siyasi ister ekonomik ya da başka bir alanda olsun herhangi bir kısmi tabloya yaklaşmadan önce medeniyet tasavvurunun hareket noktalarının belirlenmesi vazgeçilmez bir zorunluluktur; ayrıca büyük sorulara cevap verilmesi uygulama çalışmasından önce gelmelidir.

Sonuç

Bu çalıştay iki ana eksene odaklandı:

Stratejik akıl ve Mısır meselesi. Katılımcılar, meydan okumalarla yüzleşebilecek açık bir vizyon inşa etmek için bir zorunluluk olması bakımından stratejik akıl kavramını ele aldılar; özelliklerine, zorluklarına ve nasıl işler hâle getirileceğine değindiler.

Çalıştay ayrıca Mısır gerçekliğini ekonomik, siyasi ve güvenlik gibi çeşitli yönleriyle ele aldı; krizleri ve meydan okumaları isabetle anlamanın ve kapsamlı bir değişim vizyonu üzerinde çalışmanın önemine işaret etti. Herkes, değişimin başarısının, koordineli çalışan, şer’i referanslara dayanan ve sokağın imkânlarını gözeten kolektif ve kurumsal bir stratejik aklın varlığına bağlı olduğu konusunda uzlaştı; amaç, ümmetin gerçek yükselişini sağlamak için gerçeklikle doğru bir şekilde yüzleşmektir.

Başa dön tuşu