Analitik kitap incelemesi: «Dünyaya saplanıp kalan ve içtihadın her çağda farz olduğunu bilmeyene reddiye»

İmam Celâleddin es-Suyûtî'nin "Dünyaya Saplanıp Kalan ve İçtihadın Her Çağda Farz Olduğunu Bilmeyene Reddiye" adlı eseri, İslam düşünce tarihinde içtihat tartışmalarının yoğunlaştığı kritik bir dönemde kaleme alınmış önemli bir metindir. Bu kitap, metinler üzerine yazılan hâşiyelerle yetinmeyi savunan donuk bir bakış açısıyla, yenilenmenin sürekliliğini zorunlu gören canlı bir bakış açısı arasındaki mücadeleyi temsil eder. Suyûtî, bu eseriyle fıkhî bir risaleden ziyade, içtihat yöntemini şeriatın canlılığını korumada önemli bir mekanizma olarak yeniden itibarına kavuşturmayı amaçlayan ilmî ve ıslahçı bir beyanname sunar.
Hicrî dokuzuncu yüzyılın sonları ile onuncu yüzyılın başlarında, taklit olgusunun yükselişi ve fıkhî içtihatta belirgin bir gerilemenin yaşandığı bir dönemde yazılan bu kitap, içtihadın kesildiği inancının yaygınlaşmasına ve fıkıh malzemesinin müteahhir âlimlerin belirlediklerinin basit bir tekrarına dönüşmesine karşı bilinçli bir cevaptır. Suyûtî, kendi içtihat mertebesine ulaştığını açıkça ilan ederek çağdaşlarının saldırılarına maruz kalmış olsa da, savunması kişisel değil, içtihadın askıya alınması caiz olmayan bir farz-ı kifâye olduğu genel ilkesini temellendirmeye yöneliktir. Kitabın başlığı, Kur'an'daki A'râf Suresi 175-176.
ayetlerine atıfta bulunarak, ilim ve ayetler verilmiş olmasına rağmen bunları kullanmayıp dünyaya saplanıp kalan kimsenin durumunu tasvir eder; bu da Suyûtî'ye göre, ilmin merkezi rolünden alıkonulmasıyla ortaya çıkan fikrî durgunluk ve taklit olgusuna bir eleştiridir. Suyûtî, içtihadın sürekli bir şer'î vecibe olduğunu vurgulamak için İmam Begavî ve Kadı Hüseyin eş-Şâfiî gibi âlimlerin sözlerini aktarır ve içtihadın yokluğunun farzların askıya alınmasına yol açacağını belirtir. Birinci bölümde, farklı mezheplerden âlimlerin görüşlerine dayanarak içtihadın şer'î hükmünü temellendirir ve Şehristânî'nin nassların sınırlılığı ile vakaların sınırsızlığı arasındaki karşılaştırmasına dayanarak içtihadın zorunluluğunu ortaya koyar.
İkinci bölümde, şer'î temellendirmeden aklî teyide geçerek, Ali b. Ebû Tâlib'den (r.a.) nakledilen sözlerle bir çağın müçtehitten yoksun kalmasının mümkün olmadığını ispatlamaya çalışır ve içtihadın risaletin sürekliliğinin bir parçası olduğunu savunur. Üçüncü bölümde, içtihada teşvik eden ve taklidi kınayan âlimlerin sözlerini aktarır, özellikle içtihada muktedir olanlar için taklidin haram olduğunu ve içtihat yapmanın şer'an vacip olduğunu belirtir.
Dördüncü bölümde ise içtihadın bölünebilirliği (tecezzî) ve mertebeleri gibi konuları ele alarak, içtihadı tek ve külli bir mertebe olmaktan çıkarıp kısmi bir sürece dönüştürür ve bunun şeriatın rahmetini yansıttığını ifade eder. Suyûtî'nin cedel yöntemi, nakil ile aklı birleştirerek, farklı mezheplerden âlimlerin nakillerine yoğun biçimde atıfta bulunurken, aynı zamanda nass ile gerçeklik arasındaki ilişkinin tahliline dayanan aklî istidlali kullanır. Bu eser, Suyûtî'nin kapsamlı bir ilim tasavvurunu yeniden inşa etme çabasını ve içtihadı Müslüman aklı yeniden harekete geçirme çağrısı olarak görmesini yansıtır.
Günümüzde de gelenek ile gerçeklik arasındaki ilişki, içtihadın sınırları ve âlimin rolü gibi sorunların güncelliğini koruduğu düşünüldüğünde, bu kitaptan içtihadın kurumsal bir çerçevede geliştirilebileceği ve farklı uzmanlık alanlarını bir araya getiren çok disiplinli içtihat heyetlerinin kurulabileceği gibi önemli dersler çıkarılabilir. Sonuç olarak, Suyûtî'nin bu eseri, donukluğa karşı içeriden bir direniş anını ortaya koyarak, dengeyi ve içtihadî etkinliği yeniden tesis etmeye çalışan bir âlim örneği sunmakta ve çağdaş gerçeklik içinde içtihat kapısının nasıl işletileceği konusunda ilham vermektedir.
Giriş
«Dünyaya Saplanıp Kalan ve İçtihadın Her Çağda Farz Olduğunu Bilmeyene Reddiye» (er-Red alâ men ahlede ile’l-arz ve cehile enne’l-ictihâde fî külli asrin farz) adlı kitap, İslam düşünce tarihinin kritik bir tarihsel anında kaleme alınmış ilmî metinlerden biridir. O dönemde içtihat üzerine yürütülen tartışma soyut bir ilmî tartışma değil, ilim ve dine dair iki bakış açısı arasında bir mücadeleydi: Asıl metinler üzerine yazılan hâşiyelerle yetinmeyi yeterli gören donuk bir bakış ile yenilenmenin sürekliliğini zorunlu gören canlı bir bakış.
Bu kitap ancak tarihsel ve fikrî bağlamı içine yerleştirildiğinde anlaşılabilir; zira o yalnızca fıkhî bir risale değil, içtihat yöntemini şeriatın canlılığını korumada önemli bir mekanizma olarak yeniden itibarına kavuşturmayı amaçlayan «ilmî ve ıslahçı bir beyanname»ye daha yakındı.
Bu incelemenin amacı, Suyûtî’nin ortaya koyduğu bütün fıkhî meselelerin doğruluğunu değerlendirmek ya da ayrıntılarda onun lehinde veya aleyhinde taraf tutmak değil; onun önemli fikrî projesini anlamaya çalışmak ve ardından bu projenin çağdaş gerçekliğimizdeki anlamlarından ilham almaya gayret etmektir.
Bu kitap hacmi küçük, etkisi büyük metinlerden sayılır; zira fıkhî durgunluk ve mezhep taklidiyle belirginleşen bir tarihsel bağlam içinde bir bilinç anını temsil etmektedir. Kitap, içtihadın kesildiği inancının yaygınlaşması ve fıkıh malzemesinin müteahhir âlimlerin belirlediklerinin basit bir tekrarına dönüştürülmesiyle kendini gösteren derin bir fikrî krize bilinçli bir cevaptı.
Bu çerçevede kitap, kısmi bir fıkhî meseleye dair bir araştırma olarak ele alınamaz; aksine Müslüman akıl içinde «istinbat ruhunu» yeniden canlandırma projesi olarak görülmelidir.
Birincisi: Kitabın tarihî ve fikrî bağlamı
İmam Celâleddin es-Suyûtî, hicrî dokuzuncu yüzyılın sonları ile onuncu yüzyılın başlarında yaşamıştır. Bu dönem, «taklit» olgusunun yükselişine karşılık fıkhî içtihatta belirgin bir gerilemeye sahne olmuştur.
Bu dönemde ümmet içinde artık içtihat mertebesine ulaşan kimsenin kalmadığı ve yapılması gerekenin imamların görüşlerini nakletmek ve şerh etmekle yetinmek olduğu fikri kökleşmişti.
Bu bağlamda İmam Suyûtî, ilmî yeteneklerine büyük güven duyan ansiklopedik bir şahsiyet olarak öne çıktı. Bu gerçekliği reddetmekle yetinmedi, içtihat mertebesine ulaştığını da açıkça ilan etti; bu da onu çağdaşlarının şiddetli saldırılarına maruz bıraktı.
Ancak kitabının okunması, savunmasının kendi şahsına yönelik olmadığını, daha çok genel bir ilkeyi temellendirmeye yöneldiğini ortaya koymaktadır: İçtihat, askıya alınması caiz olmayan bir farz-ı kifâyedir. O, kendi konumunu meşrulaştırmak için değil, ümmetin şeriatı korumada içtihadın rolüne ilişkin tasavvurunu yeniden inşa etmek için yazmaktadır.
İkincisi: Başlığın anlamı ve Kur’ani manaya yapılan atıf
«Dünyaya Saplanıp Kalan ve İçtihadın Her Çağda Farz Olduğunu Bilmeyene Reddiye» başlığı, salt belâgat tasvirinin ötesine geçen derin bir anlam taşımaktadır. Zira İmam Celâleddin es-Suyûtî, anlam yükü son derece ağır bir Kur’an ifadesine atıfta bulunarak fikrî durgunluk ve taklit olgusuna yönelik eleştirel tutumunu bunun üzerine inşa etmektedir.
«Dünyaya (yere) saplanıp kalma» anlamı Yüce Allah’ın şu sözünde geçmektedir:
«Onlara, kendisine âyetlerimizi verdiğimiz hâlde onlardan sıyrılıp çıkan, bu yüzden de şeytanın kendisine uyduğu ve sonunda azgınlardan olan kimsenin haberini oku. Dileseydik onu bu âyetlerle yüceltirdik. Fakat o, dünyaya saplanıp kaldı ve hevâ ve hevesine uydu.» [A’râf: 175–176].
Bu Kur’an metni, kendisine ilim ve âyetler verilmiş, yani yükselmenin araçlarına sahip olmuş, ancak bunları kullanmamış, aksine onlardan «sıyrılıp çıkmış», yani onların pratik gereğinden vazgeçmiş, ardından da «dünyaya saplanıp kalmış», yani hevâ ve hevesine uymaya meyletmiş bir kimsenin örneğini tasvir etmektedir. Fikir burada ortaya çıkmaktadır: Düşüşün sebebi cehalet değil, ilmin merkezî rolünden alıkonulmasıdır.
Bu anlama atıfta bulunarak Suyûtî, kendi çağının gerçekliğine bilinçli bir uyarlama yapmaktadır. O, basit anlamda bir cehaletten değil, âlimlerin devasa bir metin ve bilgi mirasına sahip oldukları, ancak düşünme ve içtihat melekesini harekete geçirmek istemedikleri bir durumdan söz etmektedir. Böylece onun nazarında «dünyaya saplanıp kalma», ümmetin canlılığını yitirmesine yol açan olumsuz bir durumun tasviri hâline gelmektedir.
Suyûtî’nin âyet ile taklit gerçekliği arasında kurduğu bağ ince bir anlam taşımaktadır: Âyet, kendisine ilim verilmeyeni değil, ilim verildiği hâlde onu atıl bırakanı kınamaktadır.
Bu tam da onun içtihada muktedir âlimlerde gördüğü şeydir; zira o, bunu ilmin işlevinden bir tür «kopuş» olarak, âyetin «sıyrılıp çıkma» diye tasvir ettiği duruma benzer bir hâl olarak görmektedir.
Buradan hareketle bu ifadenin kitabın başlığında seçilmesi yalnızca belâgat amaçlı bir kullanım değildir; zira Suyûtî fikrî durgunluğu tarafsızlık değil, düşüş dairesi içinde sınıflandırmaktadır. Onun tasavvurunda ilim, metinle etkileşime, anlamlarının istinbat edilmesine ve gerçekliğe uygulanmasına dayanan bir eylem ve harekettir.
Böylece başlık, projenin tamamını anlamanın anahtarına dönüşmektedir. Suyûtî içtihadın askıya alınmasına yalnızca yöntemsel bir hata olarak saldırmamakta, onu ilmin verilme amacından bir sapma olarak görmektedir. Sanki iletmek istediği örtük mesaj şudur: Gücü yettiği hâlde içtihadı terk eden kimse, ilimle yükselmek yerine «dünyaya saplanıp kalmayı» seçmiştir.
Üçüncüsü: Kitabın temel amacı ve bölümlerinin sunumu:
Dikkatli bir okuma, Suyûtî’nin birbiriyle iç içe geçmiş birkaç amacı gerçekleştirmeye çalıştığını ortaya koymaktadır. Bunların en önemlisi, içtihadı sürekli bir şer’î vecibe olarak yeniden tanımlamaktır. Nitekim İmam Begavî’nin şu sözünü nakletmektedir: «İlim farz-ı ayn ve farz-ı kifâye olarak ikiye ayrılır… Farz-ı kifâye, kişinin içtihat mertebesine ulaşacak, fetva ve kazâ görevini yerine getirecek ve mukallitler zümresinden çıkacak kadar ilim öğrenmesidir. İnsanlar bu görevi yerine getirmekte ona yeterli olursa, onu başkası öğrenir…»
Ayrıca Kadı Hüseyin eş-Şâfiî’nin, Zübeyrî’den el-Müskit adlı eserde naklettiği şu sözü aktarmaktadır:
«Yeryüzü her vakitte, her devirde ve her zamanda Allah adına hüccetle ayakta duran birinden asla boş kalmaz; çünkü müçtehitler yok olsaydı farzların hepsi ayakta kalmazdı, farzların hepsi bâtıl olsaydı da azap inerdi.»
Bu metin meselenin tehlikeli bir boyutunu ortaya koymaktadır; zira içtihadın yokluğunu farzların askıya alınmasıyla ilişkilendirmektedir. Bu boşlukla birlikte sapmalar sızmakta, hakkın otoritesi zayıflamakta ve sonunda ümmetin başına azap inmektedir.
Birinci Bölüm: Âlimlerin, içtihadın her çağda farz-ı kifâyelerden biri olduğuna ve bir çağın ondan yoksun bırakılmasının şer’an caiz olmadığına dair metinleri
Bu bölümde Suyûtî, farklı mezheplerden âlimlerin görüşlerine dayanarak içtihadın şer’î hükmünü temellendirmeye çalışmaktadır.
Metinlerin bu şekilde bir araya getirilmesi yoluyla içtihadın kesildiği görüşünün gelenekte hiçbir dayanağı olmadığını ispatlamaya çalışmaktadır.
Bu konuda delil niteliğindeki bazı metinleri aktarmıştır; aktardıklarının en dikkat çekicilerinden biri Şehristânî’den naklettiği şu sözdür:
«Kesin ve yakînî olarak biliyoruz ki ibadetlerde ve muamelelerde ortaya çıkan olay ve vakalar sayılamayacak ve sınırlanamayacak kadar çoktur. Yine kesin olarak biliyoruz ki her olay hakkında bir nas varid olmamıştır ve bu tasavvur da edilemez. Nasslar sonlu, vakalar ise sonsuz olduğuna ve sonsuz olanı sonlu olan kuşatamayacağına göre, içtihat ve kıyasın dikkate alınmasının vacip olduğu, öyle ki her olay karşısında bir içtihadın bulunması gerektiği kesin olarak bilinmektedir…»
Bu metin, fikri kesin bir dille ortaya koymaktadır; nassların sınırlılığı ile vakaların sınırsızlığı arasında bir karşılaştırmaya dayanarak kaçınılmaz bir sonuca varmaktadır: İçtihadın zorunluluğu.
Suyûtî bu bölüm aracılığıyla içtihadın bir tercih değil, şer’î bir zorunluluk olduğunu göstermektedir. Bu bölümde ayrıca tehlikeli bir tasavvur da öne çıkmaktadır: Bir çağın müçtehitten yoksun kalması ya hevâya göre amel edilmesine ya da hükümlerin askıya alınmasına yol açar; her ikisi de şer’an reddedilen sonuçlardır.
İkinci Bölüm: Âlimlerin, zamanın müçtehitten boş kalmayacağına ve bunun aklen caiz olmadığına dair metinleri
Suyûtî bu bölümde şer’î temellendirmeden aklî teyide geçmekte ve bir çağın müçtehitten yoksun kalmasının mümkün olmadığını ispatlamaya çalışmaktadır.
Delil olarak getirdiği metinler arasında Ali b. Ebû Tâlib’den (r.a.) nakledilen şu söz de vardır:
«Yeryüzü, Allah’ın hüccetleri ve apaçık delilleri boşa çıkmasın diye Allah adına hüccetle ayakta duran birinden boş kalmaz. Onlar sayıca en az, Allah katında ise kadri en yüce olanlardır.»
Bu metin, müçtehitlerin varlığının yalnızca bir vecibe değil, dini korumaya yönelik ilahî bir düzenin parçası olduğu fikrini pekiştirmektedir. Suyûtî de içtihadın kesildiği görüşünün bu düzenin hükümlerinin sürekliliğine aykırı olduğunu açıklamaktadır.
Şöyle demiştir: «Nitekim İbnü’l-Hâcib usule dair Muhtasar’ında ve Hanefîlerden İbnü’s-Sââtî usule dair el-Bedî’ adlı kitabında
Hanbelîlerin bir çağın müçtehitten boş kalmasının aklen caiz olmadığını söylediklerini nakletmiş ve bunu, içtihadın farz-ı kifâye olduğu ve ondan yoksun kalmanın ümmetin bâtıl üzerinde ittifak etmesini gerektireceği gerekçesine dayandırmıştır.»
Bu metinlerden anlaşılmaktadır ki Suyûtî yalnızca delil getirmekle yetinmemekte, içtihadı risaletin sürekliliğinin bir parçası olarak gören bütünlüklü bir tasavvur inşa etmektedir; «içtihat kapısının kapanması» fikri ise ilk nesillerin belirlediği bir hüküm değil, gerileme çağlarında ortaya çıkmış fikrî bir bidattir.
Dolayısıyla içtihadın devam etmesi yalnızca ilmî bir mesele değil, şeriatın canlılığını ve çağlar boyunca ümmetin hayatındaki etkin varlığının sürekliliğini korumak için bir zorunluluktur.
Üçüncü Bölüm: İçtihada teşvik eden ve onu emreden, taklidi ise kınayanların zikri
Bu bölümde Suyûtî, özellikle içtihada muktedir olanlardan sadır olduğunda taklit olgusuna doğrudan bir eleştiri yöneltmektedir. O taklide mutlak olarak saldırmamakta, avamın taklidi ile muktedir kimsenin taklidi arasında ayrım yapmaktadır.
Bu bağlamda İmam Şâfiî’nin şu sözünü hatırlıyoruz:
«Hadis sahih olursa o benim mezhebimdir. Sözümün Resûlullah’ın (s.a.v.) sözüne aykırı olduğunu görürseniz sözümü duvara çarpın.»
Burada delil öne alınmakta ve içtihat nasslarla muamelede asıl kabul edilmektedir. Suyûtî bu anlamı ve imamların bizzat kendilerinin taklit edilmeye değil, yöntemlerinin izlenmesine çağırdıklarını teyit etmektedir.
Aynı şekilde İmam Ahmed’in şu sözü de:
«Beni taklit etme; Mâlik’i, Şâfiî’yi, Evzâî’yi ve Sevrî’yi de taklit etme. Onların aldığı yerden al.»
Bu söz de aynı fikri pekiştirmektedir: İçtihada gücü yeten kimse âlimlerin görüşlerini taklit etmekle yetinmemeli, asıl kaynaklara başvurmalıdır.
Zira Suyûtî’ye göre içtihat aletine sahip olan kimseye taklit haramdır; aksine içtihat yapması şer’an vaciptir.
Böylece imamların çağrısının aklı donukluktan kurtarmaya, düşünme ve istidlal yöntemini canlandırmaya yönelik olduğu, görüşlere bilinçsizce ve tetkik etmeden bağlanmaya yönelik olmadığı açıkça ortaya çıkmaktadır.
Dördüncü Bölüm: İçtihatla ilgili dağınık faydalar
Bu bölüm, yöntemsel derinlik bakımından kitabın en zengin bölümlerinden biridir; zira Suyûtî burada içtihadın niteliğine ve karmaşıklıklarına dair ince bir kavrayışı ortaya koyan çok sayıda meseleyi bir araya getirmektedir.
Tartıştığı en dikkat çekici konulardan biri «içtihadın bölünebilirliği (tecezzî) meselesidir»; burada içtihadın bölünebileceğini vurgulamaktadır: Bir meselenin delillerini ve istinbat yollarını bilen kimsenin, başka meseleleri bilmese bile o meselede içtihat yapması caizdir. Bu, Allah’ın kullarına bir rahmeti ve ilim talebini kolaylaştırmasıdır.
Bu, içtihadı anlamada önemli bir açıklamadır; zira onu tek ve külli bir mertebe olmaktan çıkarıp mümkün olan kısmi bir sürece dönüştürmektedir. Suyûtî bu kolaylığın şeriatın rahmetini yansıttığını ve içtihadı daha fazla sayıda âlime açık hâle getirdiğini açıklamaktadır.
Ayrıca içtihadın mertebeleri meselesini de tartışmakta ve şuna dikkat çekmektedir:
«Müstakil müçtehit, usulünü kendisi için bizzat ortaya koyan kimsedir; müntesip müçtehit ise mutlak içtihat mertebesine ulaşmış, ancak belirli bir imamın mezhebinin yolunu izlemeyi tercih etmiş kimsedir…»
Bu ayrıntı, içtihadın iç yapısına dair ince bir bilinci ortaya koymaktadır; zira içtihada tek bir mertebe olarak değil, bir seviyeler yelpazesi olarak bakılmaktadır. Bu ayrıştırma önemlidir; çünkü o dönemlerde içtihadın şartlarını yerine getirilmesi imkânsız olarak görenlere bir cevaptır.
Bu metinlerden, Suyûtî’nin içtihadı imkânsız kılan eğilimi reddettiği ve sorunun şartlarda değil, himmet zaafında olduğunu düşündüğü anlaşılmaktadır.
Beşincisi: Suyûtî’nin cedel yöntemi üzerine bir okuma
Kitabın yapısı üzerinde düşünüldüğünde Suyûtî’nin basit bir tespit üslubuyla yazmadığı, nakil ile aklı birleştiren cedelci bir yönteme dayandığı açıkça görülmektedir. O, görüşleri sıralamakla yetinmemekte, bunları muhaliflerinin tutumunu çözmeye çalışan bir ihticac bağlamı içinde kullanmaktadır.
Bir yandan farklı mezheplerden âlimlerin nakillerine yoğun biçimde atıfta bulunmaktadır; sanki çağrısının bir aykırılık olmadığını, aksine gelenekte kökleşmiş bir aslın devamı olduğunu söylemek ister gibidir. Öte yandan, nassların sınırlılığı ile vakaların sınırsızlığına dayanan istidlalinde olduğu gibi, nas ile gerçeklik arasındaki ilişkinin tahliline dayanan aklî istidlali kullanmaktadır.
Nakil ile aklın bu şekilde iç içe geçmesi, meseleye dair derin bir bilinci ortaya koymaktadır; zira Suyûtî karşı karşıya olduğu krizin yalnızca fıkhî değil, fikrî olduğunun ve dinin bizzat anlaşılma biçimiyle ilgili bulunduğunun farkındadır. Bu nedenle söylemi yalnızca fakihlere değil, ilmî bilincin şekillenmesine katkıda bulunan herkese yöneliktir.
Altıncısı: Suyûtî’nin fikrî projesinin boyutları
Suyûtî’nin, metinleri ezberlemekle yetinmeyip onlarla sürekli etkileşime dayanan kapsamlı bir ilim tasavvurunu yeniden inşa etmeye çalıştığı söylenebilir. Buradan hareketle onun içtihada çağrısı yalnızca fıkhî bir çağrı değil, Müslüman aklı yeniden harekete geçirme çağrısıdır.
O, içtihat ile ümmetin canlılığı arasında bağ kurmaktadır; zira ona göre ümmete meydan okumalarla yüzleşme kapasitesini kazandıran şey «bilgi alanında harcanan çabadır».
Kitabında ayrıca bu canlılığın yeniden kazanılabileceğine dair bir tür güven de görülmektedir; zira geç dönemlerin müçtehit âlimler yetiştiremeyeceğini düşünen karamsar eğilimi reddetmektedir. Bu güven salt bir iyimserlik değil, ilmin niteliğine ve hakikatine dair bir tahlile dayanmaktadır.
Yedincisi: Çağdaş anlamlar ve ilham alma imkânları
Bu kitap çağdaş bağlamda okunduğunda, Suyûtî’nin tartıştığı sorunların birçoğunun biçimleri değişmiş olsa da hâlâ güncel olduğunu görürüz: Gelenek ile gerçeklik arasındaki ilişki, içtihadın sınırları ve âlimin rolü gibi meselelerin hepsi hâlâ gündemdedir.
Bu kitaptan birçok anlam çıkarılabilir; bunların en önemlisi, içtihadın yalıtılmış bireysel bir faaliyet olarak anlaşılmaması, aksine farklı uzmanlık alanlarını bir araya getiren kurumsal bir çerçeve içinde geliştirilebileceğidir. Zira «içtihadın bölünebilirliği» fikri, çağın karmaşıklığına uygun yeni ilmî çalışma modellerine kapı açmaktadır; ilmî yetkinlikler yetiştirmek ve içtihat ruhunu birçok alanda sürdürmek üzere eğitim programları geliştiren çok disiplinli içtihat heyetleri kurulabilir.
Sonuç
«Dünyaya Saplanıp Kalan ve İçtihadın Her Çağda Farz Olduğunu Bilmeyene Reddiye» adlı kitap, İslam düşünce tarihinin kritik bir evresini anlamada merkezî bir metin olmayı sürdürmektedir; çünkü donukluğa karşı içeriden bir direniş anını ortaya koymakta ve dengeyi ve içtihadî etkinliği yeniden tesis etmeye çalışan bir âlim örneği sunmaktadır.
Suyûtî kendi çağında «içtihat kapısının kapandığı» iddiasıyla yüzleştiyse, bugünkü meydan okuma belki de bu kapının çağdaş gerçeklik içinde nasıl işletileceğidir. Buradan hareketle kitabın değeri yalnızca içeriğinde değil, canlılığa, araştırmaya ve durgunluğa teslim olmamaya çağıran ruhundadır. Bu ruhu yeniden kazanmak, köklerine bağlılığını yitirmeden çağın karmaşıklıklarıyla başa çıkabilecek ilmî projeler inşa etmenin ilk adımıdır.
Aynı ruhtan hareketle ve gerçekliğin dayattığı, ümmetimiz ile diğerleri arasındaki mücadeleyle (tedâfu) belirginleşen medeniyet meydan okumaları ile maddi ve teknik üstünlükten kaynaklanan baskılar karşısında, içtihat fikrini teorik çerçevesinden çıkarıp hayatın farklı alanlarında canlı bir pratiğe dönüştürme ihtiyacı acil hâle gelmektedir.
Ümmetin bugün yaşadığı medeniyetler arası mücadele hâli ve buna eşlik eden maddi ve teknik üstünlükten kaynaklanan baskılar bağlamında, bu kitabın ruhundan ilham alarak içtihadı yalnızca fıkıh alanıyla sınırlı kalmayan, hayatın farklı alanlarına uzanan kapsamlı bir diriliş aracı olarak harekete geçirme ihtiyacı acil bir şekilde öne çıkmaktadır.
Ayrıca okuyun: Yapay zekâ modellerinin kötüye kullanımının riskleri ve tehditleri | Dr. Abdulvehhab el-Mesiri tarafından, Dr. Cemal Hamdan’ın “ANTROPOLOJİK OLARAK YAHUDİLER” adlı kitabına yazdığı önsöz üzerine bir değerlendirme
Umulan fayda çeşitli mücadele alanlarında kendini göstermektedir; bunların başında, İslam’ın rehberliğinde bilgi üretme kapasitesini işlemez hâle getiren fikrî bağımlılıktan kurtulmak gelmektedir. Bunun yanı sıra aklı ezbercilikle yetinmekten kurtarıp yaratıcılığa ve eleştirel düşünceye yönelten bir eğitim sisteminin yeniden inşası; ülkelerimizin dış tahakkümden ve zorbaların zulmünden kurtulması ve raşit bir yönetim altında bağımsız karar alabilmesi gerektiğine dair bilincin kökleştirilmesi yoluyla siyasi alan; tüketimden üretime ve inovasyona geçişi gerektiren teknik alan ve ayrıca Müslüman kimliği yeniden itibarına kavuşturan kültürel alan da bu kapsamdadır.
Bu nedenle bu yenilikçi içtihat ruhunun yeniden kazanılmasının, ümmetin yeniden ayağa kalkabilmesinin ve medeniyet öncülüğünü yeniden kazanabilmesinin temel şartı olduğu söylenebilir.