EtkinliklerTartışma Oturumları

Sudan meselesi için stratejik bir akıl inşasının yolu

📖
Makale Özeti — okumak ve dinlemek için tıklayın
İslam ümmetinin karşılaştığı iç ve dış zorluklar karşısında stratejik bir akıl geliştirmek, özellikle Mısır ve Sudan gibi kritik meselelerde, geleneksel yaklaşımların yetersiz…
⌄

İslam ümmetinin karşılaştığı iç ve dış zorluklar karşısında stratejik bir akıl geliştirmek, özellikle Mısır ve Sudan gibi kritik meselelerde, geleneksel yaklaşımların yetersiz kaldığı bir dönemde kaçınılmaz bir sorumluluk olarak öne çıkmaktadır. Ruya Araştırma ve Çalışmalar Merkezi, bu ihtiyaca binaen "Stratejik Akıl" projesi kapsamında Mısır ve Sudan meselelerini ele alan tartışma oturumları düzenlemiştir. Sudan meselesine odaklanan oturum, stratejik aklın zorunluluğu, mevcut durumun tespiti, iç ve dış politikalar, âlimlerin rolü, bölgesel rol ve devlet ile ümmet inşası arasındaki ilişki gibi altı ana eksen etrafında şekillenmiştir.

İlk eksen, stratejik aklın önemini vurgulayarak, ümmetin karşılaştığı projelerle ancak benzer bir düşünce tarzıyla mücadele edilebileceğini belirtir. Önerilen stratejik yapının görevi, şer'i referanslara dayalı bir İslami stratejik vizyon inşa etmek, yerel ve uluslararası tabloyu analiz etmek ve medeniyet fıkhını teşrî fıkhıyla birleştirmek olarak tanımlanmıştır. Bu kurumun makasıd temelli inşası, ümmetin medeniyet yapısını temsil eden ve öncelikleri gözeten bütünleşik bir çerçeve sunar.

İkinci eksen, Sudan'daki mevcut durumu siyasi, askerî, ekonomik ve geçim koşulları açısından detaylı bir şekilde analiz eder. Sudan'ın askerî kriz ve ekonomik çöküşle boğuştuğu, iç, bölgesel ve uluslararası güçlerin müdahalelerinin iç içe geçtiği karmaşık bir aşamadan geçtiği belirtilmiştir. Sudan ordusunun ülkenin büyük bölümünde inisiyatifi yeniden ele geçirdiği, Hızlı Destek Kuvvetlerinin ise halk nezdinde gerilediği ifade edilmiştir.

Ekonomik kurumların çöküşüne rağmen tarımsal üretimin büyüme gösterdiği ve merkez bankasının toparlanma işaretleri verdiği kaydedilmiştir. İçeride Sudan ordusu ve halk direnişi ana güçler olarak öne çıkarken, bölgesel ve uluslararası güçler arasında Mısır, Etiyopya, Kenya, Afrika Birliği, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Türkiye, Cezayir, Suudi Arabistan, İran, İsrail, Rusya ve Çin gibi aktörlerin Sudan üzerindeki etkileri detaylandırılmıştır. Üçüncü eksen, Sudan'ın karşılaştığı meydan okumaları ve bunlarla yüzleşmek için önerilen politikaları ele alır.

Modern ulus-devletin krizleri, süregelen savaş, ekonomik çöküş, insani felaket, ulusal projenin ve siyasi meşruiyetin yokluğu, bölgesel ve uluslararası müdahaleler ve yeniden inşa zorlukları başlıca meydan okumalar olarak sıralanmıştır. Bu zorluklarla mücadele etmek için güvenlik ve askerî politikalar (kesin zafer, tam kurtuluş, halk direnişini sürdürme), siyasi ve anayasal politikalar (kapsamlı ulusal diyalog, kapsayıcı ulusal proje, yeni anayasal belge, özgür seçimler), ekonomik politikalar (acil durum planı, mali yönetişim, Dünya Bankası politikalarından kaçınma), dış politikalar (pozitif tarafsızlık, sınır kontrolü, diplomasiyi etkinleştirme) ve insani ve toplumsal politikalar (yeniden imar, yardım çabaları, toplumsal uzlaşı) önerilmiştir. Ayrıca İslami hareketle ilgili politikalar kapsamında yönetim tecrübesinin yeniden değerlendirilmesi, yeni bir strateji belirlenmesi, İslami akımın birliğinin yeniden tesisi ve dengeli bir strateji oluşturulması vurgulanmıştır.

Dördüncü eksen, Sudan'ın geleceğinde âlimlerin rolünü inceler. Sudan'daki olayların kök nedenleri arasında Batılılaşmanın dayatılması, İslami hareketin tasfiyesi, Sudan'ın stratejik konumu üzerinde hâkimiyet kurma, kaynakların yağmalanması ve Sudan'ın siyasi, bölgesel ve toplumsal olarak parçalanması yer almaktadır. Âlimler çevresinin karşılaştığı meydan okumalar arasında Selefi ve Sufi çevreler arasındaki anlaşmazlıklar, aşırı Medhalî-Câmî akımın yükselişi, davet cemaatleri içindeki bölünmeler, davet alanındaki durgunluk, solcu saldırılar, birçok davetçinin sahneden çekilmesi ve cihat ruhunun geri dönüşünden duyulan korku bulunmaktadır.

Toplumsal ve âlimlere ilişkin diğer meydan okumalar arasında toplumsal dokunun yıpranması, alışılmamış hastalıkların ortaya çıkması, feminist örgütlerin sesi, dinin sabitelerinin sorgulanması, aşırı yoksulluk, savaş suçlarına katılım, yargı kurumlarının yokluğu ve birçok ilmî yetkinliğin göç etmesi sayılmıştır. Bu meydan okumaların üstesinden gelmek için İslami cemaatler arasında ortak davet çalışmasının etkinleştirilmesi, İslami vakıfların rolünün canlandırılması, âlim ve davet kurullarının oluşturulması, hayır kuruluşlarının faaliyetlerine yeniden başlaması için baskı yapılması, ihtilafı derinleştirmeyi amaçlayan faaliyetleri suç sayan yasaların çıkarılması, İslam ümmetinin birliğinin vurgulanması, imamların ve davetçilerin maddi ve manevi düzeyinin yükseltilmesi, iyiliği emretme ve kötülükten sakındırma farizasının canlandırılması ve savaşın doğurduğu yeni meselelere ilişkin şer'i hükümlerin açıkça ortaya konması gibi araç ve mekanizmalar önerilmiştir. Beşinci eksen, Sudan'ın bölgesel rolünü ve Mısır-Libya-Sudan stratejik üçgenini ele alır.

İslam dünyasının karmaşık bir sistem içinde olduğu, açıklık ve stratejik savunmasızlık, aktörler ve etkileyiciler arasındaki iç içelik ve Allah'ın kâinattaki sünnetlerinden ibret alma gibi özelliklere sahip olduğu belirtilmiştir. Bu karmaşık gerçekliği kavramak için siyasi, ekonomik, askerî ve toplumsal analizi kapsayan geniş bir uzmanlık çeşitliliği ve ümmete özgü bir anlatı inşa etme ihtiyacı vurgulanmıştır. Altıncı eksen, devlet inşası ile ümmet inşası arasında Sudan'ın konumunu genel bir çerçevede değerlendirir.

Tartışmalar, ordunun Kordofan'daki ilerlemesi ve El-Faşir kuşatması gibi askerî durumun yanı sıra Suudi Selefi akımın rolü, önümüzdeki dönem için stratejik yollar, geçiş dönemindeki temel meseleler (modern devlete karşı şer'i tutum, askerî kurumla ilişki, İsrail ile normalleşme), küresel dönüşümlerin Sudan üzerindeki etkileri, Sudan sahnesindeki sorunların kökleri (şiddetli ihlaller, İslami saf içindeki iktidarı tekeline alma) ve yurt dışındaki Sudanlıların rolü gibi konulara odaklanmıştır. Stratejik aklın önceki dönemde eksikliği vurgulanarak, ahlak, kimlik ve özgürlük sorunlarından başlayarak pratik araçların üretilmesine kadar bu aklın geliştirilmesinin zorunluluğu belirtilmiştir. Sonuç olarak, Sudan'ın karşılaştığı meydan okumalarla yüzleşmek için ciddi bir siyasi irade, kapsayıcı bir ulusal ve İslami proje ve bağımsızlık, esneklik ve adaletle nitelenen bütünleşik politikalar gerekmektedir.

Giriş
İslam ümmetinin yolculuğunda iç meydan okumaların dış baskılarla kesiştiği, nüfuz dengelerinin ve güç kaynaklarının değiştiği kritik bir aşamada, stratejik akıl meselesi bir tercih değil kaçınılmaz bir zorunluluk, bir lüks değil bir sorumluluk olarak öne çıkmaktadır.
Zira ümmetin meselelerini —ki bunların merkezinde Mısır meselesi yer almaktadır— geleneksel araçlarla ya da anlık duygusal tepkilerle yönetmek artık mümkün değildir; aksine tecrübe biriktiren ve gerçekliği kapsamlı ve çok katmanlı bir perspektifle yeniden okuyan daha derin bir düşüncenin başlatılması bir görev hâline gelmiştir.

Küresel ve bölgesel değişkenler ardı ardına dönüşüm dalgaları üretmiş ve pek çok proje ve söylemin gerçekliğin karmaşıklığına ayak uyduramadığı ya da onu etkili biçimde etkileyemediği kanıtlandıktan sonra İslami aktörleri düşünce ve etki kalıplarını köklü biçimde gözden geçirmeye zorlamıştır. İşte bu noktada stratejik bir akla, yani derinlemesine kavrayabilen, uzun vadeli bir vizyona sahip olan ve gerçekliği bilinçle yönetebilen bir akla duyulan ihtiyaç öne çıkmaktadır.

Merkez bu seriye Mısır meselesini ele alan (Mısır Meselesi İçin Stratejik Bir Akıl İnşasının Yolu) başlıklı bir tartışma oturumuyla başlamıştı; bu seride ikinci olarak Sudan meselesine dair şu başlığı taşıyan oturumu sunuyoruz:

“Sudan Meselesi İçin Stratejik Bir Akıl İnşasının Yolu”

Oturum, bu çok boyutlu meydan okumayı ele almak üzere seçkin âlimleri, düşünürleri, davetçileri ve siyasi ve fikrî alanda çalışanları ağırladı. Tartışma oturumunda şu eksenler ele alındı:

  • Sudan meselesi için stratejik aklın zorunluluğu.
  • Mevcut durumun tespiti: Siyasi, askerî ve geçim koşulları ile etkin güçler.
  • Mevcut meydan okumalarla yüzleşmek için Sudan’ın iç ve dış politikalarının bütünü.
  • Sudan’ın geleceğinde âlimlerin rolü.
  • Sudan’ın bölgesel rolü ve stratejik üçgen (Mısır-Libya-Sudan).
  • Devlet inşası ile ümmet inşası arasında Sudan.

Birinci eksen: Sudan meselesi için stratejik aklın zorunluluğu:

Tartışma oturumu, Ruya Araştırma ve Çalışmalar Merkezi’nin hazırladığı ve “Stratejik Akıl” projesi için kavramsal ve metodolojik bir zemin oluşturan kurucu belgenin ayrıntılı bir giriş sunumuyla başladı. Belge bu konuyu birbirini tamamlayan şu boyutlar çerçevesinde ele aldı:

1-Projenin mevcut bağlamdaki önemi

Belge, ümmeti hedef alan projelerle ancak onların düşünce türünden bir düşünceyi devreye sokarak yüzleşilebileceğini açıkladı ve şu ya da bu alanda dağınık biçimde yapılan kısmi reformların, ümmet için kaygı duyan tüm kalplerin ulaşılmasından korktuğu akıbetlere doğru hızlı düşüşü durdurmaya yetmediğini ortaya koydu. Belge ayrıca ümmetin atıl enerjilerinin seferber edilmesinin ve onu içine itildiği karanlık tünellerden çıkarmak için açık bir yol haritası oluşturma yönünde ciddi bir çaba gösterilmesinin zorunluluğunu vurgulayarak bu çabanın vaktin görevi ve dönemin önceliği olduğunu teyit etti.

2-Önerilen stratejik yapının görevi:

Belge, önerilen yapının üstlenmesi gereken bir dizi temel görevi ortaya koydu; bunların başında şunlar gelmektedir:

  • İslami stratejik vizyonun inşası için içtihat etmek: Şer’i referanstan hareket eden ve gerçekliğin verilerinin ve ihtiyaçlarının titiz bir okumasına dayanan bir vizyon.
  • Yerel ve uluslararası tablonun analizi: Ümmeti ilgilendiren büyük meselelerin derinlemesine incelenmesi ve bunlarla etkin biçimde başa çıkmak için stratejik tasavvurlar sunulması yoluyla.
  • İslami fıkhi içtihadın ufkunun genişliğinden yararlanmak: Teşrî fıkhını, imar ve kalkınmayla ilgili karmaşık meseleleri ele alabilen ve “medeniyet fıkhı” olarak bilinen alanla birleştirerek.

3- Önerilen kurumun inşasına hazırlık:

Yukarıda sunulanlardan hareketle, Ruya Araştırma ve Çalışmalar Merkezi’nin bu tartışma oturumuyla ulaşmaya çalıştığı amaç, genel hatlarıyla hedeflenen kurumun makasıd temelli inşasının önemine işaret etmek, Sudan meselesindeki temel belirleyicilerini, araçlarını ve gereksinimlerini ortaya koymak, biçimlerinin ve yapılarının niteliğini açıklamak ve bu çıktıları ve bileşenlerini ilgililerin önüne koymaktır.

Bu, “ümmetin kapsayıcı stratejik aklı” kurumunun oluşturulmasına yönelik temel ve zorunlu bir adım olarak görülmektedir. Bütün bunların, bireysel içtihattan ya da şekilsel ve eksik kurumsal içtihattan uzak, ehil kişilerden sadır olan kolektif bir içtihat yoluyla gerçekleştirilmesi gerekmektedir.

4- Stratejik akıl kurumunun makasıd temelli inşasının önemi:

Makasıd temelli inşa, herhangi bir medeniyet projesinin stratejik zihniyetinin oluşturulmasında özel bir önem taşır; özellikle de İslam ümmetinin kimliğini ve Mısır, Sudan, Irak, Suriye, Filistin ve Yemen’in yanı sıra Arap Yarımadası, Mağrip ve diğer yerlerdeki tarihî merkezlerini hedef alan büyük meydan okumalarla karşı karşıya olduğu bir dönemde.

Zira ümmete medeniyet etkinliğini ve öncü rolünü yeniden kazandıracak olan, bilinçli ve etkili karşılıkların iyi üretilmesidir.

Makasıd, ümmetin medeniyet yapısını temsil eder; öncelikleri gözeten, tedricîliği esas alan ve sanal ikilikleri aşan bütünleşik, sistemik ve ağ biçiminde bir çerçeve oluşturur. Bu yapı, siyaset bilimi profesörü Dr. Seyfeddin Abdulfettah’ın “vacip ilimleri” olarak nitelendirdiği bir dizi ilimle beslenen fikrî bir kaba dayanır. Bunlar şunlardır: kavram inşası ilmi, ilahî sünnetler ve küllî sünnetler ilmi, farz-ı kifayeler ilmi ve küllî makasıd ilmi. Dr. Abdulfettah, stratejik aklın makasıd temelli inşasının, hareket, eylem ve etkinlik için temel kurallar sayılan on maddelik bir makasıd dizisini kapsadığını vurgulamıştır. Bu on madde şunlardır:

  • Cüz’î ile küllî arasındaki ilişkiler sisteminin bilincinde olmak.
  • Beş medeniyet, insanlık ve imar alanını —din, can, nesil, akıl ve mal— ve stratejik aklın bunları korumadaki ve aralarında eşgüdüm sağlamadaki rolünü, ayrıca bunları korumak için gerekli araçları kavramak.
  • Dört ölçü: zaruret ölçüsü, zarar ölçüsü, maslahat ölçüsü ve ihtiyaç ölçüsü; her birinin kendi ölçütleriyle birlikte.
  • Çoklu öncelikleri gözetmek: şeriatın önceliği, gerçekliğin önceliği, aracın önceliği, zamanın önceliği ve zaruretin önceliği.
  • Gerçekliği nitelik, zaman, mekân ve insan boyutlarıyla (yerel, bölgesel, uluslararası) göz önünde bulundurmak ve bunlar arasındaki iç içeliği ve etkileşimi kavramak.
  • Vakıa fıkhı ve tenzil fıkhı çerçevesinde analitik ve açıklayıcı bir kapasiteyi, akıbetleri gözeterek ve amaçları ve makasıdı gerçekleştirecek vasıta ve mekanizmaları iyi seçerek kullanmak.
  • Tüm aşamalarda değerlere bağlı kalmak; zira din ancak adalet, eşitlik, özgürlük ve sorumlulukla korunabilir, can ancak bir değerler sistemiyle muhafaza edilebilir; aklın ve malın korunmasında da durum aynıdır.

Belge, Sudan’ın ve halkının maruz kaldığı büyük tuzağın arkasında kurumların, kuruluşların ve devletlerin bulunduğunu, araçlarının, yöntemlerinin ve alanlarının çeşitlendiğini, buna hizmet etmek için stratejik akılların ve araştırma ve düşünce merkezlerinin bir araya geldiğini; ancak Sudan halkı bununla iyi yüzleşir ve buna karşı hazırlık yaparsa bütün bunların onlara hiçbir zarar veremeyeceğini açıklayarak sona erdi.

İkinci eksen: Mevcut durumun tespiti: Siyasi, askerî ve geçim koşulları ve etkin güçlerin sunumu:

Bu eksen, Sudan’daki mevcut durumu siyasi, askerî ve geçim boyutlarını ortaya koyarak ve iç, bölgesel ve uluslararası düzeydeki etkin güçleri analiz ederek kapsamlı biçimde tanımlayan derinlikli bir araştırma belgesiyle şu şekilde sunuldu:

1-Belge, Sudan’ın son derece karmaşık bir aşamadan geçtiğini, bu aşamada başta askerî kriz ile ekonomik ve toplumsal çöküş olmak üzere birçok krizin, yerel, bölgesel ve uluslararası tarafların iç içe geçmiş müdahaleleri gölgesinde kesiştiğini vurguladı. Mevcut bir hükümet bulunmasına rağmen istikrara giden yol hâlâ uzundur ve vizyon oluşturabilen ve meydan okumaları yönetebilen stratejik bir akıl gerektirmektedir. Bu bağlamda İslami güçler, yönetim kurumlarına sunulacak pratik çözümler önermeye çalışan etkili bir aktör olarak öne çıkmaktadır.

2- Siyasi tablo

Belge, geçen Mayıs ayından bu yana Dr. Kamil İdris’in hükümetin başına geçtiğini ve şimdiye kadar dönemin gereklerine uygun görünen yetkin isimlerden oluşan bir ekip seçtiğini açıkladı. Bu durum hükümetin performansının görece iyileşmesine, Afrika Birliği’nin desteğini almasına ve buna ek olarak yerel ve bölgesel destek kazanmasına yansıdı.

Belge ayrıca “Özgürlük ve Değişim” güçlerinin Hızlı Destek Kuvvetlerini destekleyen bir taraf olarak öne çıktığına, ancak halk desteğinin zamanla gerilediğine dikkat çekti. Buna karşılık İslami akım, direnen ve etkin bir halk gücü olarak öne çıktı. Belge, ordu ile hükümet arasındaki ilişkinin Egemenlik Konseyi’nin müdahalelerinden etkilendiğine ve bunun karmaşık bir siyasi gerçeklik dayattığına da işaret etti.

3-Askerî durum

Belge, Sudan ordusunun Darfur bölgesi ve Kordofan’ın bazı kısımları dışında ülkenin büyük bölümünde inisiyatifi yeniden ele geçirdiğini vurguladı. Buna karşılık Hızlı Destek Kuvvetleri, sistematik suçlar işlemesi nedeniyle sahada ve halk nezdinde gerilemekte; bu da ordu ile gelecekte yapılacak herhangi bir müzakerede şansını zayıflatmaktadır.

Belge, orduyu destekleyen savaşan halk güçlerinin büyüdüğünü ve çok sayıda gencin saflarına katıldığını öne çıkardı. Ordunun çeşitli cephelerde profesyonelce savaştığını, Hızlı Destek Kuvvetlerinin ise El-Faşir şehrini kendi başkenti ilan etmek için kuşatmaya çalıştığını açıkladı. Bu durum, zorlu geçim koşullarına ve havadan atma yoluyla yapılan ikmale bağımlılığa rağmen orduyu ve halk güçlerini şehri büyük bir kararlılıkla savunmaya yöneltmiştir.

4- Ekonomik ve geçim durumu

Belge, ekonomik ve bankacılık kurumlarının geçim koşullarına yansıyan büyük bir çöküş yaşadığını, ancak merkez bankasının rolünü yeniden kazanmaya başlamasıyla toparlanma işaretlerinin görülmeye başladığını ortaya koydu. Ayrıca savaş koşullarına rağmen tarımsal üretimin kayda değer bir büyüme gösterdiğini, ancak hükümetin henüz açık bir ekonomik vizyon ortaya koymadığını açıkladı.

5- İçerideki etkin güçler

  • Sudan ordusu: Ülkenin büyük bölümünde kontrolü yeniden sağlayan ana güçtür ve çatışmanın uzun sürmesine rağmen bütünlüklü bir askerî yapıya sahiptir.
  • Halk direnişi: Belirgin biçimde büyümüştür. Bera Tugayı komutanı “el-Misbah Ebu Zeyd”in Mısır’da tutuklanması, Sudan halkının geniş kesimlerince desteklenen bu direnişin gücünün arttığına işaret etmekte ve onu güç dengelerinde önemli bir unsur hâline getirmektedir.

6-Bölgesel ve uluslararası etkin güçler

  • Mısır: Sudan’ı, özellikle Nil suları meselesiyle bağlantısı nedeniyle, stratejik bir derinlik ve doğrudan bir ulusal güvenlik meselesi olarak görmektedir. Şu anda Sudan’ın geleneksel nüfuz alanında kalmasını güvence altına alacak şekilde yeniden imar dosyasındaki rolünü güçlendirmeye çalışmaktadır.
  • Komşu ülkeler (Etiyopya ve Kenya): Krizin başında, sınırların belirlenmesi ve bölgesel nüfuzla ilgili jeopolitik çıkarların güdümünde Sudan ordusuna karşı sert bir düşmanlık tutumu sergilediler. Ancak ordunun son askerî zaferleri bu ülkeleri söylemlerini yumuşatmaya ve Hartum ile doğrudan bir çatışmaya girmekten kaçınmak amacıyla gözlemle yetinmeye yöneltti.
  • Afrika Birliği: Sudan hükümetine açık bir siyasi destek verdi ve kıta düzeyinde meşruiyetinin güçlenmesine katkıda bulundu; bu da hükümete Batı baskıları karşısında diplomatik bir koruma sağladı.
  • Birleşik Arap Emirlikleri: Afrika Boynuzu bölgesindeki nüfuzunu genişletmeyi ve ticari çıkarlarını ve limanlarını güvence altına almayı amaçlayan stratejik bir vizyonun güdümünde, Hızlı Destek Kuvvetlerinin silah ve para bakımından ana finansörüdür; bu da onu çatışmanın uzamasında merkezî bir taraf hâline getirmiştir.
  • Katar: İslami akımla tarihî ilişkilerinin güdümünde açıkça Sudan ordusunun yanında yer aldı ve Hızlı Destek karşısında ordunun konumunu güçlendirmek için siyasi, medya ve mali destek sağladı.
  • Türkiye: Özellikle tarımsal ve denizcilik yatırımları alanlarında Sudan’daki siyasi ve ekonomik nüfuzunu koruma arzusuyla Sudan ordusunu destekledi.
  • Cezayir: Sudan, Mısır ve Libya’nın ortak sınır üçgenindeki çatışmalara hava kuvvetleriyle katılarak orduya doğrudan destek verdi. Bu adım, Emirliklere karşı ortak bir siyasi tutuma ve Cezayir’in bölgesel güvenlik meselelerinde kendi siyasi çizgisine yakın gördüğü bir hükümeti destekleme arzusuna dayanmaktadır.
  • Suudi Arabistan: Sudanlı taraflar arasında arabuluculuk rolü oynamaya çalıştı, ancak gerçek bir başarı elde edemedi. Ayrıca “Dörtlü” grup (ABD, BAE, Suudi Arabistan, Mısır) içindeki rolünü ciddi biçimde işletmedi; bu da bölgesel müttefikleri arasındaki dengeye ilişkin karmaşık hesaplarıyla bağlantılıdır.
  • İran: Nisan 2023’te savaş patlak vermeden önce Sudan ile ilk mutabakatlara vardı, ancak savaş ve Tahran’ın ardından başta Yemen ve Lübnan olmak üzere bölgesel dosyalarıyla meşgul olması nedeniyle bunlar tamamlanmadı.
  • İsrail ile normalleşme: Bazı bölgesel güçler, Ömer el-Beşir döneminden bu yana başlayan normalleşme süreci çerçevesinde Hartum’da bir İsrail büyükelçiliği açılması için Egemenlik Konseyi Başkanı Korgeneral Abdulfettah Burhan üzerinde büyük baskı uygulamaktadır. Burhan şimdiye kadar İslami hareketin daha önce tavsiye ettiği tutumu, yani “çatışmasız bir arada yaşama”yı, başka bir deyişle resmî olarak tanımamayı ve doğrudan reddetmemeyi benimsemektedir.
  • Rusya: Kızıldeniz’deki varlığını güçlendirme ve lojistik ve askerî imtiyazlar elde etme arzusuyla Sudan ile stratejik ilişkilerini sürdürmektedir.
  • Çin: Sudan ordusuyla derin ortaklığını sürdürmekte; askerî havacılık ve savunma sanayiinin geliştirilmesi alanlarında, Sudan içinde mühimmat üretimi de dahil olmak üzere destek sağlamaktadır. Bu da orduya silahlanmada daha geniş bir kendi kendine yeterlilik alanı kazandırmaktadır.

Üçüncü eksen: Mevcut meydan okumalarla yüzleşmek için Sudan’ın iç ve dış politikalarının bütünü:

Bu eksen, siyasi, ekonomik, güvenlik ve toplumsal düzeylerde birikmiş meydan okumalarla karakterize edilen kritik bir aşamadan geçen Sudan’daki mevcut durumu ele alan bir araştırma belgesiyle sunuldu.

Belge, bu meydan okumaların Nisan 2023’te patlak veren yıkıcı bir iç çatışmanın sonucunda ortaya çıktığını, bu çatışmanın devlet kurumlarının çökmesine ve yabancı müdahalelerin artmasına yol açtığını ortaya koydu. Belge, bu meydan okumaların en önemlilerini analiz etmeyi ve krizi kontrol altına almaya ve devleti yeniden tesis etmeye katkı sağlayacak iç ve dış politikalar önermeyi amaçladı.

Birincisi: Modern ulus-devletin krizleri: Sudan krizinin kökleri, modern ulus-devletin karşı karşıya olduğu yapısal meydan okumalara dayanmaktadır. Bunlar şunlardır:

  • Ulusal ve kültürel kimlik krizi.
  • Egemenlik ve bağımlılık krizi, özellikle işgalci bağlamında.
  • Kalkınma krizi ve kalkınma modelleri.
  • Siyasi istikrar krizi.
  • Vatandaşlık krizi ve kapsayıcı proje ve vizyonların yokluğu.

İkincisi: Sudan devletinin karşı karşıya olduğu mevcut meydan okumalar:

  • Süren savaş ve birlik ile devletin bütünlüğüne yönelik meydan okumalar: Sudan, silahlı kuvvetler ile Hızlı Destek Kuvvetleri arasında bölgesel ve uluslararası boyutların iç boyutla iç içe geçtiği yıkıcı bir savaşa sahne olmaktadır. Savaş ülkenin eyaletlerinin çoğuna yayılarak altyapıyı ve toplumsal dokuyu tahrip etmiş, bazı bölgelerin silahlı grupların elinde fiilî bir otoriteye dönüşmesine yol açmıştır; bu da Sudan devletinin dağılma ihtimalini artırmaktadır.
  • Ekonomik çöküş ve kalkınmanın yokluğu: Makroekonomik göstergeler sert biçimde kötüleşmiş; para biriminin değerinde rekor düşüş ve enflasyon oranlarında artış kaydedilmiştir. Ticari faaliyet de neredeyse durma noktasına gelmiş ve sermaye kaçışı yaşanmış; bu da milyonlarca insan için yoksulluğu ve gıda güvensizliğini derinleştirmiştir.
  • İnsani felaket ve hizmet boşluğu: Savaş, şu anda Afrika’daki en büyük zorunlu göç krizine yol açmıştır; ülke içinde ve dışında yerinden edilenlerin sayısı 10 milyonu aşmıştır. Buna sağlık hizmetlerinin yokluğu, eğitimin aksaması, altyapının çökmesi ve insani yardım kuruluşlarının faaliyetlerinin kısıtlanması eşlik etmektedir.
  • Ulusal projenin ve siyasi meşruiyetin yokluğu: Ulusal güçler, Beşir rejiminin düşüşünden bu yana geçiş dönemi yönetimi için bir formül üzerinde uzlaşamamış; anayasal belgeyi askıya alan askerî önlemlerle durum daha da kötüleşmiştir. Bu, anayasal ve siyasi meşruiyetin yokluğuna ve aktörler arasında güven eksikliğine yol açmıştır; savaştan sonra da geçiş döneminin niteliği ve liderliği konusunda siyasi bir uzlaşı oluşmamıştır.
  • Bölgesel ve uluslararası müdahaleler: Sudan, milislere doğrudan destek ya da taraflı siyasi tutumlar yoluyla ve çatışmada savaşan yabancı paralı askerlerin (Kolombiyalılar ve Çadlılar gibi) varlığıyla dış güçler arasındaki nüfuz mücadelesinin sahnesi hâline gelmiştir. Bu durum krizin uluslararasılaşmasına ve devletin egemenliğinin zayıflamasına yol açmıştır. Başlıca etkin uluslararası ve bölgesel güçler arasında ABD, Suudi Arabistan, BAE ve İngiltere yer almaktadır.
  • Yeniden inşa, imar ve insanın rehabilitasyonuna ilişkin meydan okumalar: Savaş, yerleşim yerlerinin ve yapıların büyük bir kısmını tahrip etmiş ve beşerî kapasitelere ciddi zarar vermiştir; bu da Sudan’ı savaş öncesindeki durumuna döndürmek ve kalkınmasını sürdürmek için yüksek yetkinlikler ve muazzam çabalar gerektirmektedir.

Üçüncüsü: Meydan okumalarla yüzleşmek için önerilen politikalar: Belge, bu meydan okumalarla yüzleşmek için birbirini tamamlayan bir dizi politika sunmaktadır. Bunlar şunlardır:

  • Güvenlik ve askerî politikalar:

Devletin bölünmesi ya da dağılmasına yönelik tüm ihtimallerin önünü askerî eylem ya da siyasi düzenlemeler ve dış ilişkiler yoluyla kesecek kesin bir zafer elde etmek.

Tam kurtuluş ve yeniden imar; devletin toprakları üzerindeki egemenliğini ve vatandaşlarını gözetmesini güvence altına almak için.

Etkinliğini kanıtlamış olan halk direnişinden vazgeçmemek; özellikle dış güçlerin Sudan halkını gücünden arındırma çabaları karşısında.

Silahlı hareketlere bağlı milislerin dağıtılması ve entegre edilmesi; Hızlı Destek Kuvvetlerine benzer sorunların yeniden ortaya çıkmasını önlemek için.

  • Siyasi ve anayasal politikalar:

Kapsamlı bir ulusal diyalog başlatmak; yönetimin temellerini atmak ve geçiş dönemi için yeni bir siyasi taban oluşturmak üzere tüm sivil, geçiş, silahlı ve toplumsal tarafları kapsayan.

Kapsayıcı bir ulusal proje oluşturmak; ithal projelerden uzak, Sudan kimliğinden ve kültüründen hareket eden.

Yeni bir anayasal belge hazırlamak; devletin sivil niteliği ilkesine dayanan, etnik ve bölgesel çeşitliliği ve iktidarın paylaşımını gözeten ve militarizasyondan kaçınan.

Özgür seçimler yapmak; geçiş döneminin sona ermesinin ardından güvenilir bir seçmen kütüğüne göre.

  • Ekonomik politikalar:

Ekonomik bir acil durum planı hazırlamak; ekonomiyi parasal istikrar, yerli üretim ve yatırımların teşviki temelinde yeniden inşa etmek için.

Mali yönetişim mekanizmalarını işletmek; yolsuzlukla mücadele etmek, mali ve vergi aygıtını reforma tabi tutmak ve kalkınmadaki rolünü etkinleştirmek için.

Dünya Bankası politikalarına ve bunların bağımlılıklarına dahil olmaktan kaçınmak; üretimi artırmak ve kamu harcamalarını kontrol altına alıp rasyonelleştirmek için çalışmak.

  • Dış politikalar:

Pozitif tarafsızlık yaklaşımını benimsemek ve çatışan eksenlere dahil olmaktan kaçınmak; bunu yaparken Sudan’ın çıkarlarına hizmet eden dengeli stratejik ilişkileri güçlendirmek.

Sınırları kontrol altına almak ve silah kaçakçılığını durdurmak; bölgesel güvenlik mekanizmaları ve istihbarat iş birliği yoluyla.

Sudan diplomasisini etkinleştirmek; egemenlikten taviz vermeden insani ve siyasi destek seferber etmek için.

  • İnsani ve toplumsal politikalar:

Savaştan etkilenen bölgeleri yeniden imar etmek ve yerinden edilmiş kişilerin ve mültecilerin dönüşü için güvenli bir ortam hazırlamak.

Yardım çabalarını güçlendirmek; uluslararası kuruluşlarla ortaklık içinde ve yardımların etkilenenlere ulaşmasını güvence altına alarak.

Kapsamlı bir toplumsal uzlaşı; yerel düzeyde, halkın bileşenleri arasındaki güveni yeniden inşa edecek ve bir arada yaşama değerlerini pekiştirecek nitelikte.

İslami hareketle ilgili politikalar:

Yönetim tecrübesinin yeniden değerlendirilmesi; İslami hareketin Sudan’ı yönettiği otuz yıl boyunca ve zayıf ve güçlü yönlerin belirlenmesi.

 Yeni bir strateji belirlemek; yeni gerçekliğe uygun, geçmişin kazanımları üzerine inşa edilen ve olumsuzluklarını aşan, yeni harita doğrultusunda gelecek için yeni bir ufka yönelen.

İslami akımın bileşenleri arasındaki birliği yeniden tesis etmek; İslam’ın Sudan hayatındaki etkinliğine bir giriş kapısı olarak.

Dengeli bir strateji belirlemek; askerî bileşenin yönetim ve katılım konusundaki beklentilerini gözeten ve siyasi hayatı mali, askerî ve kabile nüfuzu sahiplerinin hâkimiyetinden uzak, raşit İslami tasavvura göre kuran.

Belge sonuç bölümünde, Sudan devletinin varlığını tehdit eden meydan okumalarla yüzleşmenin ciddi bir siyasi irade, kapsayıcı bir ulusal ve İslami proje ve bağımsızlık, esneklik ve adaletle nitelenen bütünleşik politikalar ile savaşı sona erdiren, adaleti sağlayan, kurumları yeniden inşa eden ve kalkınma ile ilerlemeyi gerçekleştiren kapsamlı bir zafer gerektirdiğini vurgulamaktadır; aksi takdirde Sudan, daha fazla dış müdahaleye ve iç parçalanmaya açık biçimde çöküş ve şiddet girdabında sıkışıp kalacaktır.

Dördüncü eksen: Sudan’ın geleceğinde âlimlerin rolü:

 Bu eksene ilişkin belge, Sudan’daki mevcut olayların ardındaki kök nedenlerin derinlemesine bir analizini sunmakta, âlimler çevresinin karşı karşıya olduğu ciddi meydan okumalara ışık tutmakta ve bu ağır meydan okumaların üstesinden gelmek için bir dizi pratik araç ve mekanizma önermektedir.

Giriş: Sudan’da yaşananların nedenleri

Belge, Sudan’daki mevcut durumu, birlikte süren çatışmanın küresel bağlamını oluşturan birbiriyle bağlantılı birkaç ana boyuta bağlamaktadır:

  • Sudan’a Batılılaşmanın dayatılması ve ülkedeki İslami hareketin tasfiyesi: Bu, nedenlerin temel boyutu sayılmaktadır; Sudan toplumuna Batı’nın kültürel ve toplumsal modellerini dayatmaya yönelik yoğun çabaları ve ülke içindeki herhangi bir etkin İslami hareketi ya da akımı tasfiye etmeye yönelik kasıtlı bir çabayı kapsamaktadır.
  • Sudan’ın stratejik ve kritik konumu üzerinde hâkimiyet kurmak: Sudan’ın jeopolitik önemi, hayati deniz ve ticaret yolları üzerinde bulunmasından ve İslam ve Hristiyan medeniyetlerinin Afrika’nın derinliklerine yayılmasında ana kapı olmasından kaynaklanmaktadır. Bu stratejik konum, özellikle Çin ile Batı arasında Afrika’nın iç kesimlerindeki nüfuzu kontrol etmeye yönelik kızışan rekabet gölgesinde, onu küresel güçler arasında şiddetli bir mücadelenin odağı hâline getirmektedir.
  • Sudan’ın kaynaklarının yağmalanması, servetlerinin tüketilmesi ve dışarıdan ithal edilmiş işbirlikçi Sudanlı liderlerin iktidara getirilmesi: Bu neden, Sudan’ın doğal servetlerinin yoğun biçimde sömürülmesini ve yağmalanmasını kapsamakta; bu durum, bölgesel ve uluslararası güçlerin bu yağmayı ve organize şantajı gerçekleştirmesine yardım etmek amacıyla sahnenin önünde yer alan “Kaht” (Özgürlük ve Değişim Güçleri) gibi “işbirlikçi” ve “dışarıdan ithal edilmiş” Sudanlı liderlerin iktidara getirilmesiyle kolaylaştırılmaktadır.
  • Sudan’ın siyasi, bölgesel ve toplumsal olarak parçalanması: Bu parçalanma, Sudan’ı siyasi, bölgesel ve toplumsal olarak bölmeyi hedefleyen ve bölgenin tüm ülkelerinin içinden geçtiği genel bir planın parçasıdır. Bununla birlikte olaylar, Sudan ordusunun çeşitli İslami ve milliyetçi kesimleriyle olgun halkıyla kenetlenerek bu planın gerçekleşmesi önünde temel bir engel oluşturduğunu teyit etmiştir. Bu bağlamda âlimler ve davetçiler, Sudan Âlimler ve Davetçiler Birliği, medya kürsüleri, konferanslar ve programlar aracılığıyla ümmetin bilincini pekiştirme ve toplumun pusulasını dinî ve millî sabitelere yöneltme konusunda olumlu bir rol üstlenmiştir.

Sudan’daki âlimler çevresinin karşı karşıya olduğu meydan okumalar

Belge, geçmiş bir dönemde âlimlerin etkin rolünün yokluğunun ciddi çekişmelere yol açtığına ve buna diğer toplumsal ve âlimlere ilişkin meydan okumaların eklendiğine işaret etmektedir:

Âlimlerin rolünün yokluğundan kaynaklanan geçmiş meydan okumalar:

  • Selefi çevre ile sufi çevre arasındaki anlaşmazlığın şiddeti: Bu anlaşmazlık, bazı aşırı sufilerin sufiliğin hak İslam olduğunu iddia ederek Beyaz Saray, Kongre ve ABD Savunma Bakanlığı yetkilileriyle görüşmesi noktasına varmıştır.
  • Aşırı Medhalî-Câmî akımın sesinin yükselmesi: Aşırı Medhalî-Câmîlerin sesleri öne çıkmış ve savaş sırasında “Hemedti”nin desteğiyle Emirlikler projesinin propagandasına katılmışlardır.
  • Davet cemaatleri içinde bölünme ve parçalanma: Davet cemaatleri dağılmış ve bölünmüştür; öyle ki bütünlüklü olan ve bölünmeye direnen cemaatler bile bundan kurtulamamıştır.
  • Davet alanında durgunluk yaşanması: Bu durgunluk, dinî kurumların ilmî ve davet yetkinliği yerine siyasi kota paylaşımı esasına göre yapılandırılmasından kaynaklanmıştır; bu eski bir hastalıktır.
  • Bazı davet kurumlarına yönelik solcu saldırı: Davet Teşkilatı, Afrika Üniversitesi, Kur’an-ı Kerim Derneği ve Kapsamlı Davet Kurumu gibi davet kurumları, 2019 darbesi döneminden yakın zamana kadar solcu bir saldırıya maruz kalmıştır.
  • Birçok davetçinin sahneden çekilmesi: Birçok davetçi, etiketlenme ve sonuçlarından korkarak kamusal görünürlükten ve kamuoyunu yönlendirmekten uzaklaşmış; bu da “günahkârın gücü ile güvenilir olanın acizliği” arasında bir boşluk hâline yol açmıştır.
  • Bazı bölgesel tarafların İslami hareketin bir an önce vurulması yönündeki ısrarı: Komşu ülkelerde yaşananlara benzer şekilde İslami hareketin vurulmasını hızlandırmak ve rolünü azaltmak için yoğun bölgesel baskılar vardı.
  • Cihat ruhunun geri dönüşü nedeniyle birçok tarafın yaşadığı korku: Birçok taraf, 2023 savaşının patlak vermesinden sonra Sudan’daki Müslüman gençlerin bir kesiminde cihat ruhunun geri dönmesinden dehşete kapılmıştır.

Diğer toplumsal ve âlimlere ilişkin meydan okumalar:

  • Toplumsal dokunun yıpranması: Bazı aşamalarında kabile niteliği kazanan savaş nedeniyle toplumsal doku parçalanmış; bu da toplumun bileşenleri arasında nefrete ve birbirine sırt çevirmeye yol açmıştır.
  • Daha önce alışılmamış hastalık ve illetlerin ortaya çıkması: Kamusal söylemde müstehcenliğin ve kaba dilin yaygınlaşması, özellikle sosyal medyada dine düşmanlık etme ve zaman zaman dine sövme cüretinin artması gibi alışılmamış toplumsal hastalıklar ortaya çıkmıştır.
  • Feminist örgütlerin sesinin yükselmesi: Ataerkil otoriteden kurtulmaya çağıran ve BM sözleşmelerine katılmayı talep eden feminist örgütlerin sesleri yükselmiştir.
  • Dinin sabitelerinin sorgulanması: Bu, sünnetin inkârı ve şeriatın geçerliliğinin sorgulanması gibi dinin temellerine yönelik şüphe uyandırmayı kapsamaktadır.
  • Aşırı yoksulluk: Toplumun geniş kesimleri, ilk işaretleri Özgürlük ve Değişim Güçleri (“Kaht”) hükümeti döneminde temel mallara yönelik sübvansiyonların kaldırılmasıyla başlayan aşırı yoksulluktan muzdariptir.
  • Savaş suçlarına katılımın yaygınlaşması: İntikam arzusu ya da parti ve bölge aidiyeti güdüsüyle savaş suçlarına katılım yaygınlaşmıştır.
  • Yargı kurumlarının yokluğu: Mazlumun hakkını verebilecek ve zalimi caydırabilecek yargı kurumları mevcut değildir; buna örnek olarak Anayasa Mahkemesi gösterilmektedir.
  • Birçok dinî değerin ve doğru örfün aşınması: Karı-koca ve aile ilişkilerinde, öğretmen ile öğrenci arasında ve ebeveynler ile çocuklar arasında birçok dinî değer ve sağlıklı örf aşınmaya uğramıştır.
  • Birçok ilmî ve davet yetkinliğinin göç etmesi: Çok sayıda ilmî yetkinlik ve davet enerjisi ya savaş ya kovuşturma nedeniyle ya da onurlu bir geçim arayışıyla göç etmiş; bu da sözü ve işi iyi bilmeyenlerin öne çıkmasına yol açmıştır.

Meydan okumaların üstesinden gelmek için önerilen araç ve mekanizmalar

Belge, âlimlerin rolünü güçlendirmek ve önceki meydan okumaların üstesinden gelmek için gerekli bir dizi araç ve mekanizma önermektedir:

  • İslami cemaatler arasında ortak davet çalışmasının etkinleştirilmesi: İslami birlik ilkesini pratikte pekiştirmek ve insanları üzerinde ihtilaf bulunmayan ortak sabitelerin buluştuğu ortak bir söz etrafında toplamak için büyük sembol isimlerin ortak çalışmalara katılımıyla.
  • İslami vakıfların rolünün canlandırılması, dağınıklığının giderilmesi ve el konulan çok sayıdaki mülkünün geri alınması: Bu, özellikle birçok insanı yoksullaştıran yıkıcı savaştan sonra ihtiyacın giderilmesine ve yoksullukla mücadeleye katkıda bulunur.
  • Sağlam temeller üzerinde âlim ve davet kurulları oluşturulması: Allah Teâlâ’ya davette etkin bir rol üstlenmeleri için İslam Fıkıh Kurulu, İslami Davet Kurulu ve Toplumu Arındırma Kurulu gibi.
  • Hayır kuruluşlarının ve toplumsal kurumların faaliyetlerine yeniden başlaması için devlete baskı yapılması: Bu kuruluşlar, insanların ihtiyaçlarını karşılamada ve devletin birçok geçim dosyasından çekilmesinden kaynaklanan yarayı onarmada büyük bir rol üstleniyordu.
  • Müslümanlar arasındaki ihtilafı derinleştirmeyi amaçlayan her faaliyeti suç sayan yasaların çıkarılması için çalışılması: Mezhebî ve akidevi taassubu ve ümmetin eski ve yeni sembollerinin aşağılanmasını yasaklayan yasaların yeniden canlandırılmasıyla. Belge, İnkaz döneminden bir örnek vermektedir: Rafızi yayılmanın şiddetlendiği bir dönemde İslam Fıkıh Akademisi’nin tavsiyesiyle Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sahabelerine dil uzatanları idamla cezalandıran bir yasa çıkarılmıştı.
  • İslam ümmetinin birliğinin ve ayrılığın tehlikesinin vurgulanması: Müslümanların Allah’ın onlar için dilediği gibi tek bir ümmet olmaları gerektiği, ayrılıklarının ve parçalanmalarının haram olduğu ve düşmanın onları ayrıştırmaya, bölmeye ve aralarına düşmanlık ve kin sokmaya özen gösterdiği kavramı pekiştirilmelidir. Belge, buna yardım eden herkesin İslam düşmanlarına hizmet etmiş olacağını vurgulamaktadır; ayrıca her Müslümanın İslam’ı nedeniyle hedef alındığı bir dönemde insanların fıkhi, hizbî ve kabile ihtilaflarını unutmaları gerekmektedir.
  • İmamların ve davetçilerin maddi ve manevi düzeyinin yükseltilmesi için çalışılmasının zorunluluğu: Maddi olarak, devletin onlara diğer üniversite mezunlarının ücretlerine denk bir ücret güvence altına alan bir kadro sağlamasının zorunlu kılınmasıyla; manevi olarak ise yeterlilik kursları ve eğitim atölyeleri düzenlenmesiyle.
  • İyiliği emretme ve kötülükten sakındırma farizasının canlandırılması: Geçmiş dönemde yaşanan ahlaki çözülme ve değerlerdeki bozulmayla mücadele etmek için.
  • Savaşın doğurduğu yeni meselelere ilişkin şer’i hükümlerin açıkça ortaya konması: Savaşan haydutlarla, devlete ve topluma karşı ayaklanan bâğîlerle ve sahibi bilinmeyen mallarla nasıl muamele edileceği gibi.
  • Yöneten ile yönetilen arasındaki ilişkinin şer’i esaslara göre belirlenmesi: Onlara yumuşaklık ve merhametle nasihat ederek, onlara saygı göstererek ve haklarını tanıyarak; batılda onlara uymayarak ya da kötülüğü onlara güzel göstermeyerek. Aksine şer’i yollarla onlara itiraz edilmeli, hak onlara açıklanmalı ve onlara iyiliği emretmeye özen gösterilmelidir.

Belge, bozulmanın boyutunun büyük ve ümmetin omuzlarına yüklenen görevin ağır olduğunu, din ve vatan düşmanlarının gece gündüz İslam’a ve Müslümanlara karşı tuzak kurmaktan geri durmadığını, bunun da çabaların birleştirilmesini ve çalışmaların katlanmasını gerektirdiğini vurgulayarak sona ermektedir. Meydan okumalara ve zorluklara rağmen, başta Sudan Âlimler, İmamlar ve Davetçiler Birliği olmak üzere önemli ilmî kurumların konferanslar, medya programları ve çeşitli kürsüler aracılığıyla —örneğin bilinçlendirme atölyeleri ve camilerde yönlendirici hutbeler düzenlenmesi gibi— gösterdiği çabalar sayesinde somut başarılar elde edilmiştir. Bu çabalar toplumun bilincini güçlendirmeye, İslami sabiteleri ve millî değerleri pekiştirmeye ve fikrî ve toplumsal karışıklık yaratma girişimlerine karşı koymaya katkıda bulunmuştur; bu da fikrî istikrarı sağlamak ve dinî değerleri güçlendirmek için Sudan Âlimler, İmamlar ve Davetçiler Birliği’nin ve diğer İslami kurumların çabalarını sürdürmesinin zorunluluğunu teyit etmektedir.

Sunulan belgeler üzerine tartışmalar:

Tartışma oturumu, mevcut Sudan meselesiyle bağlantılı bir dizi stratejik konuyu askerî, siyasi ve toplumsal boyutlarına odaklanarak ve İslami hareketin geçiş dönemini yönetmedeki rolünü öne çıkararak ele aldı.

Tartışmalar, şu şekilde özetlenebilecek birkaç ana ekseni öne çıkardı:

1-Askerî durum ve Sudan’daki çatışmaların geleceği

Tartışmalar, ordunun Kordofan bölgesindeki ilerlemesinin nedenlerine ve stratejik El-Faşir şehrinin kuşatılması gölgesinde Sudan’ın geleceğine odaklandı. Katılımcılar, savaş sürecindeki aşamanın niteliğinin, orduyu Hızlı Destek Kuvvetlerini yıpratma aşamasından mevzilenme ve askerî yeniden yapılanma aşamasına geçmeye zorladığını; bunun da yeni saldırılar başlatılmadan önce belirli bir görece duraklama dönemini gerektirdiğini vurguladı. Sunulan bilgiler ayrıca ordunun şu anda insansız hava araçları da dahil olmak üzere ileri teknolojilerin devreye sokulmasından yararlanarak yüksek bir profesyonellikle çalıştığını ortaya koydu; bu da hassas stratejik hamlelere rağmen gözlemcilere savaşın hareketsiz olduğu izlenimini verebilir.

2- Suudi Selefi akımın rolü ve etkileri

Tartışma, İslami hareketin bileşenlerinden biri olan Suudi Selefi akımın üstlendiği rolü öne çıkardı; bu akımın başlangıçlarına ve Suudi istihbaratının yeni öğrenci ve davetçileri kazanmasına odaklandı; bu durum akımı resmî Suudi tutumuna tabi kılmıştır. Katılımcılar, bu akımla ilgilenmenin tecerrüt ve ihlasa davet mantığına dayanmak ve mensupları arasında dinî ve siyasi bilinci artırmak üzerinden yapılması gerektiğini açıkladı; bu çerçevede elde edilen ve bilinçlendirme ile toplumsal liderlik programlarının oluşturulmasında yararlanılabilecek başarılı çabalara da işaret ettiler.

3-Önümüzdeki dönem için stratejik yollar

Tartışmalar, Sudan meselesine bakışta üç merkezî yola odaklanmanın zorunluluğunu vurguladı:

  • Birinci yol: Sudan’ın özgünlüğünü gözeterek önceki tecrübelerden yararlanmak; zira her tecrübenin yararlanılabilecek genel yönleri yanında kendine özgü bağımsız yönleri de vardır.
  • İkinci yol: Sudan’ın geleceği hakkında stratejik düşünmek ve savaş sonrası inşa ve imar aşamasına geçişi güvence altına alacak şekilde ana aktörlerin haritasını çıkarmak; bu, Sudan stratejik aklının temel bir görevidir.
  • Üçüncü yol: Sudan’da stratejik aklın çekirdeklerini oluşturmak ve bu çekirdekleri birbirine bağlayarak Ruya Merkezi’nin temel hedeflerinden biri olan “ümmetin kapsayıcı stratejik aklının” oluşturulmasına ulaşmak için çalışmak.

4-Geçiş dönemindeki temel meseleler

Katılımcılar atölye çalışması sırasında geçiş döneminde üç ana meselenin çözüme kavuşturulmasının zorunlu olduğuna işaret etti:

  • Modern devlete karşı şer’i tutum.
  • Askerî kurumla ilişki ve onun Sudan’a liderlik etmedeki rolü.
  • İsrail ile normalleşmeye karşı tutum.

Katılımcılar, bu meselelerin erken bir aşamada ele alınmasının, geçiş sürecinin istikrarını güvence altına almak ve iç bölünmelerden kaçınmak için temel bir şart olduğunu vurguladı.

5-Küresel dönüşümler ve Sudan üzerindeki etkileri

Tartışma, küresel değişimlerin ve bölgesel dönüşümlerin Sudan’ın iç durumu üzerindeki etkisini ele aldı ve İslami hareketin stratejik vizyonu çizilirken yerel, bölgesel ve uluslararası boyutların gözetilmesinin önemini vurguladı; böylece bu vizyonun Sudan’ın ulusal çıkarlarıyla uyumlu olması ve baskı yapan dış etkilerin peşinden sürüklenmekten kaçınması sağlanacaktır.

6- Sudan sahnesindeki sorunların kökleri:

Tartışma, Sudan’daki sorunların köklerine değindi; bunlar arasında bazı bileşenlerin işlediği ve Sudan halkının sakin doğasıyla çelişen şiddetli ihlaller ile İslami saf içinde tekrarlanan iktidarı tekeline alma, otoriterlik ve iç bölünmeler ya da bölünmeye yatkınlık gibi sorunlar yer alıyordu. Katılımcılar, safların birliğini güvence altına almak ve İslami hareketin içeride ve dışarıda güvenilirliğini artırmak için bu meselelerin şeffaflıkla ele alınması gerektiğini vurguladı.

7-Yurt dışındaki Sudanlıların rolü

Tartışma, dış müdahalelere karşı ulusal mücadeleyi desteklemede etkin bir unsur olarak yurt dışındaki Sudanlıların rolünün etkinleştirilmesinin ve onların tecrübe ve kaynaklarının çatışmanın sonuçlandırılmasında ve zafer ile istikrar şanslarının artırılmasında kullanılmasının önemini vurguladı.

9-Sudan’da stratejik aklın rolünün gözden geçirilmesi

Tartışmalar, önceki dönemde stratejik aklın yokluğuna ve birçok dönemde birikimli, kolektif, ansiklopedik ve şûraya dayalı türleriyle stratejik akıl yerine acil koşullara uyum sağlayan kısmi akla dayanıldığına işaret etti. Katılımcılar, siyasi İslami hareketin temel ölçütü olması gereken ahlak sorusundan başlayarak, devlet ile toplum arasında birbirine bağlı olan kimlik ve özgürlük sorusundan geçerek stratejik hedefleri gerçekleştirecek pratik araçların üretilmesine kadar bu stratejik aklın geliştirilmesinin zorunluluğunu vurguladı.

Beşinci eksen: Sudan’ın bölgesel rolü ve stratejik üçgen (Mısır-Libya-Sudan)

Bu yoğun eksen, bugün İslam dünyasının geleneksel basit sistemlerden kökten farklı olan karmaşık bir sistem çerçevesinde yaşadığına işaret eden bir girişle sunuldu. Bu karmaşık sistemin en belirgin özellikleri şunlardır:

1-Açıklık ve stratejik savunmasızlık:

Sistem açıktır; iç ve dış etkenler çoktur ve modern teknolojilerdeki büyük açıklıkla birlikte bu durum Sudan’ı ve oradaki etkin devletleri diğer güçler karşısında sürekli bir stratejik savunmasızlık hâlinde bırakmaktadır. Bu da hassas izleme, analiz ve stratejik karar alma araçlarının geliştirilmesini gerektirmektedir.

2-Aktörler ve etkileyiciler arasındaki iç içelik:

Aktörler arasındaki ilişkiler Sudan sahnesinde büyük ölçüde iç içe geçmiştir. Örneğin Hızlı Destek Kuvvetleri, Mısır ile Libya arasındaki sınır üçgeninden karşılıklı baskılara maruz kalırken Cezayir’in uçakları Emirliklerin desteğine karşı Sudan ordusuyla iş birliği yapmaktadır; diğer bazı bölgesel güçler de Sudan dosyasında iç içe geçmiş durumdadır. Bu iç içelik, herhangi bir yerel ya da bölgesel müdahale veya hamlenin birbirine geçmiş dış etkenlerden etkilenmesine yol açan çok boyutlu ilişkilerin niteliğini yansıtmaktadır.

3- Allah’ın kâinattaki sünnetlerinden ibret almak ve öğrenmek:

 Allah’ın kâinattaki sünnetleri kimseyi kayırmaz; bunlar bireyler ve milletler üzerinde işleyen sabit yasalardır. Onları bilinçle tefekkür eden, onlarda değişime yönelik hareketin gerçek pusulasını bulur. Çevremizde yaşanmış ve yaşanmakta olanlardan ibret almak siyasi ve medeni bir görevdir; bu görev bizi gerçekliği derinlemesine okumaya, geçmişin hatalarından kaçınmaya ve ümmeti arzulanan kalkınmaya doğru yönlendirebilecek kolektif bir bilinç inşa etmeye sevk eder.

Bütün bu özellikler bu iç içe geçmiş gerçekliği kavrayabilecek açıklayıcı bir modelin olgunlaştırılmasını zorunlu kılmaktadır. Bu da siyasi, ekonomik, askerî ve toplumsal analizi bir arada kapsayacak şekilde uzmanlık alanlarında ve bilgilerde geniş bir çeşitliliği gerektirir. Ayrıca farklı taraflar arasındaki ilişkilerin titiz bir bilgisiyle ümmete özgü bir anlatı inşa etmeyi amaçlayan bir biçimde bu stratejik üçgeni (Sudan – Mısır – Libya) kapsamlı bir şekilde düşünmek ve pratik çözümlere ulaşılmasını güvence altına almak için bu konuyla ilgilenen stratejik akıllar arasında sürekli bir diyalog kurmak gerekmektedir.

Bu eksenin özeti şudur: Sudan’ın stratejik üçgenindeki bölgesel karmaşıklıkları anlamak, bu önemli stratejik üçgendeki bölgesel güçler arasındaki iç içeliği gözeterek gerçekçi analiz ile geleceğe yönelik öngörüyü birleştirebilen kapsayıcı bir stratejik akıl gerektirmektedir.

Altıncı eksen: Devlet inşası ile ümmet inşası arasında Sudan:

Genel giriş

Sudan’ın mevcut krizinden çıkmasının tek yolu, etkin ve etkili reform projelerinin çabalarının birleştirilmesi ve rollerinin devlet inşasının gerekleri ile ümmet inşasının gereksinimleri arasında denge kuran kapsayıcı bir çerçevede koordine edilmesidir. 

Sudan’da yaşananlar genel İslami bağlamdan kopuk değildir; aksine ümmetin bütüncül tablosunun bir parçasını oluşturmaktadır. Bu da Sudan’daki reform ve bütünleşme sürecini yönlendirebilecek en geniş çerçeve olarak İslam ümmeti kavramının devreye sokulmasını gerektirmektedir.

Sudan’da ümmet inşasının tarihî arka planı

Sudan, bağımsızlığından bu yana kendi içinde ümmet birliğinin temellerini kurmaya yönelik ciddi girişimlere tanık olmuştur. Davet, siyasi ve eğitim kurumları dinî bağlılığın pekişmesine ve ortak aidiyetin güçlenmesine katkıda bulunmuş, eğitim sistemi İslami kimliğin güçlendirilmesinde önemli bir rol oynamış, reform ve davet hareketleri de birleşik bir kolektif bilincin oluşmasında temel bir etken olmuştur.

Ancak bu çabalar erken bir dönemde kabile, bölge ya da etnik temelli kısmi bağlılıkların meydan okumalarıyla çatışmış; bu da devletin bağışıklığını zayıflatan ve ulusal birlik sürecini etkileyen tekrarlayan çatışmalara yol açmıştır. Zamanla bu olumsuz bağlılıklar, Sudan’ın birleşik kalmasının ve dış baskılara karşı direnebilmesinin önündeki en önemli engellerden biri hâline gelmiştir.

Sudan’daki toplumsal yarılma:

Son savaş, toplumsal dokuda derin yaralar açmıştır; Sudan halkının geniş kesimlerine karşı öldürme, tecavüz ve zorla yerinden etme gibi sistematik suçlar işlenmiştir. Bu durum toplumsal yarılmayı derinleştirmiş ve bütün toplumsal kesimlerde haksızlığa uğramışlık duygusu doğurmuştur.

Bu aşamanın aşılması şunları gerektirmektedir:

  • Geçiş dönemi adaleti ve toplumsal uzlaşı programlarının güçlendirilmesi.
  • Sudan’ın İslami mirasıyla köklü kimliğini dar bağlılıkların önüne koyan kapsayıcı bir söylemin inşa edilmesi.
  • Adalet ve hakkaniyet değerlerine dayanan güvenilir kurumlar aracılığıyla toplumsal bileşenler arasındaki güvenin yeniden tesis edilmesi.

Dış müdahale ve sızma:

Sudan krizine dış gündemlerden bağımsız olarak bakılamaz. Sudan, büyük ve bölgesel devletlerin çıkarlarının kesiştiği, her birinin Sudan’ın birliği pahasına belirli tarafları destekleyerek nüfuz elde etmeye çalıştığı, bölgesel ve uluslararası müdahalelere açık bir sahaya dönüşmüştür.

Bu aşamada Sudan’ı tehdit eden en tehlikeli şey, içerideki kırılganlığa yatırım yapan ve iç bölünmeleri istismar eden uluslararası baskılarla dayatılabilecek olan bölünme senaryosudur. Bu nedenle halkın ve seçkinlerin bölünme tehlikelerine ilişkin bilincinin yükseltilmesi ve ulusal kararın tahkim edilmesi için çalışılması bu aşamada iki stratejik görev sayılmaktadır.

Devlet inşasından ümmet inşasına

Devlet inşası projesi ile ümmet inşası projesi arasında uzlaşı sağlamak, Sudan meselesinde fikrî ve siyasi bir açmaz oluşturmaktadır. Birçokları reformu devlet kurumlarıyla ve onun düzenli ve idari yapısıyla sınırlamaya çalışırken mevcut kriz, devlet inşasının ancak daha geniş bir proje olan ümmet inşası projesi çerçevesinde başarılı olabileceğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla Sudan devletinin inşası temel bir adım olmaya devam etmekle birlikte ancak siyasi, toplumsal ve ekonomik süreci yönlendiren daha geniş bir çerçeve olarak İslam ümmetinin inşası bağlamında tamamlanabilir.

Devlet inşası şunlara odaklanır:

  • Siyasi ve idari yapıların reformu.
  • Sudan topraklarının tamamı üzerinde egemenliğin yeniden tesis edilmesi.
  • Ulusal ekonominin yeniden inşası.

Ümmet inşası ise bunun ötesine geçerek şunları da kapsar:

  • Kapsayıcı İslami kimliğin pekiştirilmesi.
  • Sudan ile ümmetin diğer bileşenleri arasında bütünleşmenin sağlanması.
  • İslam ümmetinin ortak çıkarını yücelten stratejik bir vizyonun oluşturulması.

 Sudan için birleşik bir geleceğe doğru

Sudan’ın geleceği, iç krizlerini aşabilmesine ve ulus-devlet inşasının gerekleri ile İslam ümmetinin inşasının gereksinimleri arasında denge kurabilmesine bağlıdır. Bu ancak dış müdahalelerin tehlikesinin bilincine dayanan, iç birliğin unsurlarına yatırım yapan ve ümmetin medeniyet boyutunu eylemin düzenleyici çerçevesi olarak devreye sokan kapsamlı bir stratejik projeyle gerçekleşebilir. Zira Sudan yalnızca bir ulus-devlet yapısı değil, ümmetin temel bileşenlerinden biridir; onun istikrarı ve birliği hepsi için bir güçtür. Sudan devletinin birliğini tehdit eden en önemli unsur, barış sürecinde ilerleme kaydedilememesidir; bu süreç birçok iç engelle karşı karşıyadır.

 Bu engellerin en önemlileri arasında aynı vatanın evlatları arasındaki psikolojik bariyerlerin aşılması, gönüllere kök salmış güvensizliğin giderilmesi ve nefret söylemiyle mücadele edilmesi ihtiyacı yer almaktadır. Ayrıca tüm Sudanlı reform tarafları arasında uzlaşı temel bir zorunluluktur. Bu iç sorunlar kapsamlı biçimde ele alındığında Sudan, birliğini ve bağımsızlığını her türlü dış emel ya da hedefe karşı koruyacak gerekli dokunulmazlığı kazanacaktır.

Sonuç

Bu tartışma oturumu, siyasi, askerî ve geçim alanlarındaki karmaşıklıklarıyla Sudan meselesinin, gerçekliği çok katmanlı biçimde okuyabilen ve iç ve dış meydan okumalarıyla uzun vadeli bir vizyonla başa çıkabilen bir stratejik aklın inşasını gerektiren hayati bir alan olduğu sonucuna varmıştır.

Sunulan belgeler, mevcut meydan okumaların üstesinden gelmenin ümmet için kapsayıcı bir proje çerçevesinde kısmi olandan küllî olana, anlık olandan stratejik olana geçişi gerektirdiğini teyit etmiştir.

Sudan meselesi için stratejik aklın zorunluluğu ekseni:

Kapsayıcı stratejik aklın yokluğunun, anlık tepki mantığının bütüncül vizyon inşasına baskın gelmesiyle Sudan tecrübesinin zayıflığının en önemli etkenlerinden biri olduğu ortaya çıkmıştır. Bu nedenle kolektif içtihada dayanan ve iç değerlendirmeler ile bölgesel ve uluslararası meydan okumalar arasında denge kuran çok yönlü bir akla acil ihtiyaç öne çıkmaktadır.

Mevcut durumun tespiti ekseni: Siyasi, askerî ve geçim koşulları:

Belgeler, ordunun cephelerin çoğunda inisiyatifi yeniden ele geçirdiğini, Hızlı Destek’in gücünün ise sahada ve halk nezdinde gerilediğini ortaya koymuştur. Ancak ekonomik ve geçim koşulları hâlâ kırılgandır; bu da topluma dengesini ve devlet kurumlarına güvenini yeniden kazandıracak acil canlandırma planlarının geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır.

Meydan okumalarla yüzleşmek için iç ve dış politikalar ekseni

Sudan’ın, karar birliğini güvence altına alacak şekilde siyasi ve idari kurumlarını yeniden inşa etmeye, bunun yanında egemenliği koruyan ve dost bölgesel ve uluslararası güçlerle stratejik ittifakların temelini atan dengeli bir dış politika oluşturmaya ihtiyaç duyduğu vurgulanmıştır.

Sudan’ın geleceğinde âlimlerin rolü ekseni

Âlimlerin kamusal söylemi doğru yöne kanalize etmede, toplumsal güveni inşa etmede ve kimlik, modern devletle ilişki ve normalleşmeye karşı tutum gibi temel meseleleri ele almak için şer’i ve ahlaki bir vizyon oluşturmada merkezî bir role sahip olduğu açıkça ortaya çıkmıştır.

Sudan’ın bölgesel rolü ve stratejik üçgen (Mısır–Libya–Sudan) ekseni

Tartışmalar, bu üçgenin göz ardı edilemeyecek stratejik bir boyut oluşturduğunu ve iç içe geçmiş yapısını anlamanın, Sudan’a etkin bir konum sağlayacak ve karşıt güçlerin kararı tek başına belirlemesini engelleyecek şekilde ulus-devlet sınırlarını aşan bir vizyonu gerektirdiğini vurgulamıştır.

Devlet inşası ile ümmet inşası arasında Sudan ekseni

Sudan krizinin aşılması yalnızca siyasi ve ekonomik yapıların reformuyla mümkün değildir; aksine kapsayıcı İslami kimliği güçlendiren ve ümmetin diğer bileşenleriyle bütünleşmeyi sağlayan daha geniş bir proje olan ümmet inşası projesi içinde gerçekleşmelidir.

Ayrıca okuyun: Gazze’de sivil toplumun bugünkü acil rolü | Mısır meselesi için stratejik bir akıl inşa etmenin yolu

Böylece belgeler, Sudan’ın kritik bir yol ayrımında durduğu sonucuna varmıştır: Ya siyasi çatışmalar, kabile bölünmeleri, iç savaşlar ve boğucu ekonomik krizlerden oluşan, hareketini engelleyen ve onu krizli bir gerçekliğin esiri olarak tutan tekrarlayan krizlerinin girdabında boğulmaya devam edecek ya da fırsatı yakalayarak iç parçalanmaya son veren, evlatlarının enerjilerini ortak bir hedef etrafında toplayan ve geleceğini daha kapsamlı bir kalkınma çerçevesinde yeniden kurgulayarak büyük İslam ümmeti vizyonu çerçevesinde yeniden şekillendiren, açık bir vizyondan hareket eden kapsayıcı bir stratejik projeye yönelecektir.

Başa dön tuşu