Çin: Proje ortaklığından kapasite ortaklığına

Arap ülkeleri, Batı ile ilişkilerini yönetmek için araştırma merkezleri kurarken, Çin ile benzer bir çabanın eksikliği dikkat çekmektedir. İran'daki Stratejik Araştırmalar Merkezi'nin "Çin'in yönetim sistemini tanımanın gerekliliği" başlıklı semineri, Tahran'ın doğuya yönelimiyle bağlantılı olarak Çin'in derinlemesine incelenmesi çağrısında bulundu. 13 Temmuz 2026'da düzenlenen seminerde, Misbahi Mukaddem, Dehkan Dehnevi ve Muhammed Rıza Mecidi, yüzeysel ticari ilişkilerden Çin'in yönetim sistemini, Komünist Parti'nin rolünü ve karar alma mekanizmalarını anlamaya geçişin önemini vurguladılar.
Mecidi, Tahran ile Pekin arasındaki ilişkilerin sadece hükümetler düzeyinde kalmayıp, Çin'deki parti kurumları ve düşünce kuruluşlarıyla da bağlantı kurulmasını ve ortak bir söylem inşa edilmesini önerdi. Misbahi Mukaddem, Çin'in çıkarlar dengesine dayalı dış politikası nedeniyle İran adına ABD ile doğrudan çatışmaya girmesinin beklenmemesi gerektiğini belirtti ve mallara dayalı ilişkiden üretim zincirlerine dayalı sanayi ve teknoloji ilişkisine geçilmesini, ticaret anlaşmasının gözden geçirilmesini ve güzergâhların çeşitlendirilmesini talep etti. Dehkan Dehnevi, mevcut ilişkiyi dengesiz olarak nitelendirerek, İran'ın ham ve yarı ham madde ihracatına karşılık mamul mal ithalatı yaptığını, bu nedenle ham madde satışının bırakılması, katma değerin artırılması ve tercihli ticaret anlaşmaları yapılması gerektiğini savundu.
Seminer, konjonktürel ve ticari iş birliğinin ötesine geçmek için Çin'in yönetim sistemi hakkında kesin bilgi, iç ekonomik yapıların reformu ve ilişkilerin takibi için kurumsal bir yol haritası gerektiğini sonucuna vardı. Metin, İran'ın Çin'e yönelik yaklaşımında daha fazla gerçekçilik ve bilgiye dayalı kurumsal bir politika çağrısı yaparken, ham madde ihracatına dayalı ticaret modelini ve Washington karşısında Çin desteğinden beklentilerin sınırlarını eleştirdi. Arap politika planlamacılarının da Çin ile ilişkilerini sadece başkent düzeyinde değil, çok katmanlı bir iletişim ağı oluşturarak geliştirmesi gerektiği vurgulandı.
Bu bağlamda, projelerden kapasite inşasına geçiş, öncelikli Arap sektörlerinin belirlenmesi, kolektif müzakere, Çin'i anlamaya yatırım, teknolojiyle birlikte sorun ithal etmeme ve Arap kararının bağımsızlığını koruma gibi altı ilke önerildi. Sonuç olarak, Arapların Çin ile ilişkileri, bilgi alışverişinde bulunan, üretime ortak olan ve bağımsız bir Arap kapasitesi inşa eden toplumların ve kurumların ilişkisine dönüşmelidir.
Arap ülkelerinin çoğu Avrupa ve ABD ile ilişkilerinin önemini fark etmiş ve bu ilişkileri anlamalarına ve yönetmelerine yardımcı olacak araştırma merkezleri kurmuştur. Bazı Arap ülkeleri daha da ileri giderek Batı toplumları içinde lobi grupları oluşturmaya çalışmıştır. Arap ülkelerinin hızla yükselen Çin ile ilişkilerinde ise bunun benzeri neredeyse yoktur. (İçeriden İran) dosyası kapsamında elimizde, İran Düzenin Yararını Teşhis Konseyi’ne bağlı Stratejik Araştırmalar Merkezi’nin “Çin’in yönetim sistemini tanımanın gerekliliği” (لزوم شناسایی نظام حکمرانی چین) başlığıyla düzenlediği bir seminere ilişkin önemli bir haber bulunuyor. Seminer Çin’deki yönetim sisteminin anlaşılması çağrısında bulunuyor ve Tahran’ın doğuya yönelimiyle bağlantılı. Seminerin, bu yeni küresel kutupla ilişkiler için bir strateji oluşturmak üzere Arap dünyamızdaki ilgililerin dikkatini çekmesini umuyoruz (bu sunumun sonunda bu konuya değineceğiz).
Yönetici Özeti
◂ 13 Temmuz 2026’da (22 Tir 1405 Hicri Şemsi) «Çin ile stratejik ilişkilerin gereklilikleri» başlıklı, Misbahi Mukaddem, Dehkan Dehnevi ve Muhammed Rıza Mecidi’nin katıldığı bilimsel bir seminer düzenlendi. Seminer, Çin’in uzmanlık düzeyinde incelenmesinin ve yüzeysel, salt ticari ilişkilerden Çin’in yönetim sisteminin, Komünist Parti’nin rolünün ve karar alma mekanizmalarının anlaşılmasına geçilmesinin gerekliliğini vurguladı.
◂ Mecidi, Tahran ile Pekin arasındaki ilişkinin yalnızca hükümetlere ve bakanlıklara değil, Çin’deki parti kurumlarına, düşünce kuruluşlarına ve karar alma mercilerine de bağlanmasını ve bir «ortak söylem» inşa edilmesini istedi. Düzenin Yararını Teşhis Konseyi’nin, İran’ın Çin ile ilişkilerdeki özel temsilcisiyle bağının güçlendirilmesini önerdi.
◂ Misbahi Mukaddem, dış politikası çıkarların dengelenmesine dayanan Çin’in İran adına ABD ile doğrudan bir çatışmaya girmesinin beklenmemesi gerektiği konusunda uyardı. Mallara dayalı bir ilişkiden üretim zincirlerine dayalı sanayi ve teknoloji ilişkisine geçilmesini, ticaret anlaşmasının gözden geçirilmesini ve deniz yolunun yanı sıra güzergâhların (demiryolu ve alternatif koridorlar) çeşitlendirilmesini talep etti.
◂ Dehkan Dehnevi mevcut ilişkiyi dengesiz olarak nitelendirdi: İran’ın Çin’e ihracatı ham ve yarı ham maddelerden, ithalatı ise mamul mallardan oluşuyor. Ham madde satışının bırakılması, katma değerin artırılması, 1991 ticaret anlaşmasının gözden geçirilmesi ve belirli İran malları için tercihli ticaret anlaşması yapılması çağrısında bulundu.
◂ Seminer, konjonktürel ve ticari iş birliğinin ötesine geçmenin üç temel dayanak gerektirdiği sonucuna vardı: Çin’in yönetim sistemi ve dış politika mantığı hakkında kesin bilgi, iç ekonomik yapıların reformu ve ilişkilerin takibi için açık, kurumsal bir yol haritasının oluşturulması.
Çevrilen Metin
Çin’in yönetim sistemini tanımanın gerekliliği
22 Tir 1405 Hicri Şemsi (13 Temmuz 2026) tarihinde düzenlenen «Çin ile stratejik ilişkilerin gereklilikleri» başlıklı bilimsel seminerde Hüccetülislam vel-Müslimin Dr. Gulam Rıza Misbahi Mukaddem, Dr. Muhammed Ali Dehkan Dehnevi ve Dr. Muhammed Rıza Mecidi, İran ile Çin arasındaki ilişkilerin geliştirilmesinin teorik ve pratik gerekliliklerini ele aldı. Tartışmanın çıkış noktası, «titiz Çin-şinasi» (Çin’in uzmanlık düzeyinde incelenmesi) gerekliliğinin ve yüzeysel ve salt ticari ilişkilerin aşılmasının vurgulanmasıydı; bu yaklaşım, Çin’in yönetim sistemi, Komünist Parti’nin konumu ve bu ülkedeki karar alma mekanizması bilinmeden kalıcı bir sonuca ulaşamaz.
İlk bölümde Dr. Muhammed Rıza Mecidi, Düzenin Yararını Teşhis Konseyi’nin son yıllarda Çin’in yönetim yapısıyla etkileşim deneyimine değindi ve Tahran ile Pekin arasındaki ilişkilerin yalnızca hükümetler ve bakanlıklar düzeyinde görülmemesi, Çin’deki parti kurumlarına, düşünce kuruluşlarına ve karar alma mercilerine de bağlanması gerektiğini vurguladı. Çin hakkındaki anlayış eksikliğinin iki ülke arasındaki ilişkilerin yavaşlığının temel nedenlerinden biri olduğunun altını çizdi ve İran’ın stratejik ilişkileri ilerletmek için Çin ile bir «ortak söylem»e ulaşması gerektiğini söyledi; bu söylem ortak çıkarların, kavramların ve hedeflerin bilinmesi temelinde şekillenmelidir. Mecidi ayrıca Konsey ile İran’ın Çin ile ilişkilerdeki özel temsilcisi arasındaki iletişim halkasının güçlendirilmesini önerdi; böylece bir dizi çalışma ve uzman çıktısı, ilişkilerde yeni bir aşamanın başlatılması için tutarlı bir çerçeveye dönüşebilecektir.
Dr. Misbahi Mukaddem ise Çin’e yaptığı seyahatlerin deneyimine dayanarak bu ülkeyi yalnızca bir ticari ya da ekonomik ortak olarak görmedi; Çin’i yönetimde ve uzun vadeli planlamada kendine özgü bir modele ve parti, devlet ve ekonomi arasında sağlam bir bağa sahip bir ülke olarak tanımladı. Ona göre Çin’in son kırk yıldaki başarısının en önemli etkenlerinden biri büyük politikaların sürekliliği ve Komünist Parti içindeki yönetici terfi sistemidir. İran’ın «Çin’in yönetim sistemini» tanıması ve bunun temelinde ikili ilişkiler için referans bir teori oluşturması gerektiğini vurguladı; bu teoride Çin’in uluslararası sistemdeki konumu, bu ülkenin ABD ile ilişkisi ve İran ile iş birliği imkânları doğru biçimde analiz edilmelidir. Misbahi Mukaddem, Çin’in İran için ABD ile doğrudan bir çatışmaya girmesinin beklenmemesi gerektiği konusunda uyardı; çünkü Pekin’in Washington ile çok geniş ekonomik ilişkileri vardır ve dış politikasının mantığı çıkarların dengelenmesine dayanmaktadır. Aynı zamanda mallara dayalı ilişkiden üretim zincirlerine dayalı sanayi ve teknoloji ilişkisine geçilmesinin gerekliliğinin altını çizdi ve İran ile Çin arasındaki ticaret anlaşmasının gözden geçirilmesini talep etti.
Seminer, mallara dayalı bir ilişkiden üretim zincirlerine dayalı sanayi ve teknoloji ilişkisine geçilmesini talep etti.
Düzenin Yararını Teşhis Konseyi’nin bu üyesi ayrıca İran’ın bakır, enerji, maden kaynakları ve jeoekonomik konum alanlarındaki imkânlarına değindi ve Tahran’ın Çin ile daha derin bir iş birliği kurmak için bu avantajlardan yararlanması gerektiğini vurguladı. Ona göre ikili ticaret ham madde ihracatı ve mamul mal ithalatı düzeyinde kalmamalı, ortak yatırım, teknoloji transferi ve ortak üretime yönelmelidir. Konuşmasının bir başka yerinde Çin ile bağlantı güzergâhlarının çeşitlendirilmesini de gerekli gördü; deniz yolunu temel ve en ekonomik güzergâh olarak görmeye devam etse de, kriz ya da dış baskı dönemlerinde İran’ın kırılganlığının azalması için demiryolu güzergâhlarının ve alternatif koridorların da geliştirilmesi gerektiğinin altını çizdi.
Seminerin bir başka bölümünde Ticareti Geliştirme Kurumu Başkanı Dr. Muhammed Ali Dehkan Dehnevi tartışmayı «İran’ın Çin gözündeki gerçek konumu» açısından sürdürdü ve iki aşırı bakışı eleştirdi: Bunlardan biri İran’ı Çin için çok büyük ve belirleyici görürken, diğeri Çin’in ABD ve diğer büyük ekonomilerle ticaret hacmiyle karşılaştırıldığında İran’ı önemsiz saymaktadır. Gerçeğin bu iki görüşün arasında yer aldığını söyledi. Ona göre Çin’in, daha küçük ortaklar da dahil olmak üzere tüm ticari ortaklarıyla çıkara dayalı bir ilişkisi vardır ve İran da stratejik düzeyde görülmek istiyorsa ekonomik ve sanayi kapasitesini güçlendirmelidir. İran ile Çin arasındaki ilişkilerin şu anda dengesiz olduğunu, İran’ın Çin’e ihracatının büyük kısmının ham ve yarı ham maddelerden oluştuğunu, Çin’den yapılan ithalatın ise çoğunlukla mamul mallar, makineler, otomobiller ve tüketim mallarından oluştuğunu açıkladı.
İki aşırı bakış: Biri İran’ı Çin için çok büyük ve belirleyici görürken, diğeri Çin’in ABD ve diğer büyük ekonomilerle ticaret hacmiyle karşılaştırıldığında İran’ı önemsiz saymaktadır. Gerçek bu iki görüşün arasında yer almaktadır.
Sanayi, Maden ve Ticaret Bakan Yardımcısı bu dengesizliğe örnekler sundu ve İran’dan Çin’e ihraç edilen malların ton başına değerinin bu ülkeden ithal edilen malların ton başına değerinden çok daha düşük olduğunu gösterdi. Ona göre bu uçurum, İran ekonomisinin küresel değer zincirinde henüz uygun bir konum elde edemediğini göstermektedir. İran’ın ham madde satışından uzaklaşıp katma değeri artırmaya, dönüştürücü sanayileri geliştirmeye ve ortak üretim zincirlerinde etkin biçimde yer almaya yönelmesi gerektiğinin altını çizdi. Otomobil, otomobil yedek parçaları, bakır ve elektrikli otomobiller gibi alanlardaki iş birliğini takip edilmeye değer modeller arasında saydı ve Çin ile ekonomik ilişkilerin basit ticaret düzeyinden sanayi ve teknoloji ortaklığı düzeyine yükseltilmesini önerdi.
Bağlantılı olarak Sanayi, Maden ve Ticaret Bakan Yardımcısı ve Ticareti Geliştirme Kurumu Başkanı, iki ülke arasındaki 1991 tarihli ticaret anlaşmasının gözden geçirilmesinin gerekliliğine değindi ve belirli İran malları için tercihli bir ticaret anlaşması tasarlanmasını talep etti. Ona göre Çin, süt ürünleri ya da sanayi malları gibi bazı İran mallarına tercihli tarife uygularsa, İran’ın bu pazara ihracatını artırma imkânı doğacaktır. Dr. Daneş Caferi [aslında böyle geçiyor] de demiryolu ve kara koridorlarının geliştirilmesini deniz güzergâhının tamamlayıcısı olarak gördü ve savaş deneyiminin ve deniz ablukasının yol açtığı kısıtlamaların, deniz yoluna tamamen bağımlı olmanın İran için bir tür yapısal kırılganlık doğurduğunu gösterdiğini açıkladı. Dolayısıyla alternatif güzergâhlar, özellikle de demiryolu güzergâhları ve bölgesel bağlantılar ciddiyetle takip edilmelidir.
Seminerin tamamlayıcı bölümlerinde Çin’in eyaletleriyle ve bu ülkenin ekonomik ve parti kurumlarıyla iletişimin genişletilmesine, ayrıca düşünce kuruluşlarının politika araştırması kapasitesinden yararlanılmasına ilişkin öneriler ortaya kondu. Çin ile ilişkinin başkent düzeyiyle ya da hükümetler arasındaki resmî ilişkilerle sınırlı kalmaması, iki ülkedeki karar alma mercileri, özel sektör, araştırma merkezleri ve yürütme kurumları arasında çok katmanlı bir iletişim ağı oluşturulması gerektiği vurgulandı. Ayrıca Çin’in, Doğu Asya’ya ya da Asya ekonomilerine yönelik genel bir bakış içinde analiz edilemeyecek uzmanlık gerektiren bir alan olduğu, bağımsız bir «Çin-şinasi»ye, deneyimli uzman kişilere ve düzenli takip mekanizmalarına ihtiyaç duyduğu üzerinde ısrarla duruldu.
Seminerin özeti şu eksene dayanıyordu: İran ile Çin arasındaki ilişkiler ancak üç temel dayanak üzerine kurulduğunda konjonktürel ve ticari iş birliği düzeyini aşacaktır: Birincisi, Çin’in yönetim sistemi ve dış politika mantığı hakkında kesin bilgi; ikincisi, katma değer üreten ve sınai nitelikte bir iş birliğine girmek için iç ekonomik yapıların reformu; üçüncüsü ise ikili ilişkilerin sürekli takibi için açık ve kurumsal bir yol haritasının oluşturulması. Bu çerçevede konuşmacılar, İran’ın stratejik konumunu güçlendirmek için Çin ile ilişkiler fırsatından yararlanması gerektiğini, ancak bu kazanımın ancak ülkenin bakışı «ham madde satışından» «stratejik ortaklığa» ve «üretim zincirinde iş birliğine» dönüştüğünde mümkün olacağını vurguladı.
Ayrıca okuyun: İsrail’de seçim skandalı: Sahte İranlı hesaplar Netanyahu’yu destekledi | İran örneği: Savaş tehlikesine dair uyarılar ile sivil hazırlık arasındaki uçurum
Sonuç ve Ruya Merkezi’nin Değerlendirmesi
Düzenin Yararını Teşhis Konseyi’ne bağlı Stratejik Araştırmalar Merkezi’nden çıkan metin, Çin’e güvenmede daha fazla gerçekçilik ve genel «doğuya yönelim» söyleminden bilgiye ve çıkarlara dayalı kurumsal bir politikaya geçiş çağrısında bulunan resmî, elit bir yaklaşımı yansıtmaktadır. Metin, İran’ın Pekin nezdindeki ağırlığını abartanlar ile küçümseyenler arasındaki İran içi tartışmada öne çıkmakta; bununla birlikte ham madde ihracatına dayalı ticaret modeline ve Washington karşısında Çin desteğinden beklentilerin sınırlarına yönelik bir eleştiri de içermektedir.
Seminer, Arap politika planlamacılarının çoğu zaman gözden kaçırdığı önemli bir yöne işaret etti: Çin ile ilişkinin başkent düzeyiyle ya da hükümetler arasındaki resmî ilişkilerle sınırlı kalmaması, iki ülkedeki karar alma mercileri, özel sektör, araştırma merkezleri ve yürütme kurumları arasında çok katmanlı bir iletişim ağı oluşturulması gerektiğinin vurgulanması. Bu yön, ikili ilişkilerin sağlamlığını destekleyebilir ve onları siyasi dalgalanmalar karşısında rüzgârın önünde savrulmaktan korur.
Bu tür seminerlerin ve fikirlerinin, Arap politika planlamacılarını «Pekin ile ilişki» fikrinden «Çin ile etkileşim için bir Arap sistemi inşa etme» fikrine geçmeye teşvik etmesi yararlı olacaktır. Çin yalnızca tek bir karar merkezi değildir; o bir parti devleti, merkezi bir hükümet, eyaletler ve şehirler, devlet ve özel şirketler, kalkınma bankaları, üniversiteler, laboratuvarlar, araştırma merkezleri ve ticaret kuruluşlarıdır. İlişkisini Çin Dışişleri Bakanlığı ve büyükelçiliklerle sınırlayan taraf genellikle iyi siyasi ilişkiler elde eder; ancak Çin’in ekonomik, bilimsel ve teknolojik kapasitelerinden yeterince yararlanamaz.
Bu tür seminerlerin ve fikirlerinin, Arap politika planlamacılarını «Pekin ile ilişki» fikrinden «Çin ile etkileşim için bir Arap sistemi inşa etme» fikrine geçmeye teşvik etmesi yararlı olacaktır.
Buna dayanarak Çin’e yönelik en uygun Arap stratejisinin altı ilke üzerine kurulması düşünülebilir:
- «Projeler» ilişkisinden «kapasiteler» ilişkisine geçiş: Yaygın model, bir Arap tarafının bir projeyi finanse etmesi, ardından bir Çin şirketinin ekipmanı, mühendisleri ve işçileri getirmesi, projeyi teslim edip ayrılmasıdır. Bu bir yol ya da istasyon inşa edebilir, ancak kalıcı bir Arap kapasitesi inşa etmez. Her anlaşmada şu soru sorulmalıdır: Arap işçi, teknisyen ve mühendis ne öğrenecek? Tedarik zincirine kaç yerel şirket girecek? Hangi parça yerel olarak üretilecek? Arap ülkesi içinde bir araştırma-geliştirme birimi bulunacak mı? .. Ardından verilere, yazılımlara ve bakım haklarına kim sahip olacak? Arap tarafı sözleşme sona erdikten sonra sistemi işletebilecek ve geliştirebilecek mi?
- Kalkınma düğümünü temsil eden öncelikli Arap sektörlerinin belirlenmesi; bunlar doğal olarak ülkeden ülkeye farklılık gösterir.
- Çin ile kolektif bir müzakere konumundan ilişki kurulması; zira Arap ülkeleri mevcut durumlarında ayrı ayrı küçük ya da orta ölçekli pazarlar olarak müzakere etme eğilimindedir; bir araya geldiklerinde ise devasa bir pazar, başlıca bir enerji kaynağı, hayati bir ticaret koridoru ve Asya, Afrika ve Avrupa arasında aracı bir konumdurlar.
- Çin’i anlamaya yatırım yapılması: Çünkü Araplar olarak Çince bilen, parti ve devlet yapısını, eyaletler arasındaki farklılıkları ve Çin şirketlerinin, bankalarının ve üniversitelerinin çalışma biçimini bilen uzmanların eksikliğini yaşıyoruz.
- Teknolojiyle birlikte sorunların ithal edilmemesi; iletişim, yapay zekâ ve akıllı şehirler alanında Çin ile iş birliği, özellikle verilerin mülkiyeti ve depolandığı yer, yazılımlarda güvenlik denetimi hakkı ve verilerin başka bir sağlayıcıya aktarılabilirliği konusunda açık Arap kurallarına tabi olmalıdır. Genel olarak tek bir şirkete teknik bağımlılık önlenmelidir.
- Arap kararının bağımsızlığının korunması; zira Arap ülkeleri Çin’in Filistin davasına ve egemenlik tutumlarına destek vermesini istediği gibi, Çin de Tayvan, Sincan, Hong Kong ve uluslararası düzene ilişkin tutumlarının desteklenmesini istemektedir. Bu karşılıklılık anlaşılabilir bir durumdur; ancak tüm Çin politikalarının koşulsuz benimsenmesine dönüşmemelidir. Batılı müttefike bağımlı kalmamaya ilişkin yerinde uyarı, Çinli müttefik için de geçerli olmalıdır.
Siyasi Sonuç
Arapların Çin ile ilişkileri, birbirini destekleyen başkentlerin ya da ürün satın alan pazarların ilişkisi olarak kalmamalı; bilgi alışverişinde bulunan, üretime ortak olan ve bağımsız bir Arap kapasitesi inşa eden toplumların ve kurumların ilişkisine dönüşmelidir. Gerçek ortaklık, Çin’in bizde gerçekleştirdiği projelerin sayısıyla değil, Çinli uzmanlar ayrıldıktan sonra bizim gerçekleştirebildiğimiz ve geliştirebildiğimiz şeylerle ölçülür.
Dr. Muhammed Hişam Ragıb






