İnsan kavramı

Arapçada "insan" kelimesi, "üns" kökünden türeyen ve aslı "insiyân" olan bir kavramdır; tekili "insî", çoğulu ise "enâsîn" veya "enâsî" şeklinde kullanılır. İbn Abbas'a göre insana bu ismin verilmesinin nedeni, kendisine verilen ahdi unutmasıdır. Makale, insan kavramını maddi varlığı (beşer), hali (hayat, ölüm), soyu (âdemilik) ve toplumsal birlikteliği (ins) gibi arızi niteliklerden ayırarak inceler.
Kur'an'da "beşer" kelimesi maddi âdemiliğe, "nâs" kelimesi Âdem soyuna işaret ederken, "ins" kelimesi cinne karşılık olarak toplumsal ve görünür olma niteliğini vurgular. "İnsan" kavramının özü ise sürekli bir mücadele, seçilme ve yükselme sürecini ifade eder; bu süreç, insanı yeryüzünde halifeliğe ve ilahi emaneti taşımaya ehil kılan "insaniyet"i gerçekleştirmeyi amaçlar. Günümüzde insan kavramı, maddeci ve dinî olmak üzere iki farklı bakış açısı arasında konumlanmıştır.
Maddeci bakış, Batı Aydınlanma'dan bu yana modernite ve postmodernite aşamalarından geçmiştir; modernite insanı aklıyla evrenin merkezine koyarken, postmodernite onu kutsallıktan arındırarak maddi dürtülerin bir toplamı olarak görür. Buna karşılık, Hristiyan Orta Çağ'daki kilise düşüncesinde somutlaşan dinî bakış, insanı iradesi ve seçimi olmayan, yüce bir gücün denetimindeki önemsiz bir varlık olarak tasavvur eder. Kur'anî bakış ise insanı, iman, bilinç, yaratıcılık ve seçme özgürlüğüne dayanan şerefli bir varlık olarak görür ve onu evrende halife kılar; bu bakışta emanet, teklif, sorumluluk ve seçme özgürlüğüdür.
İnsanın özgürlüğü ve seçimi, eylemlerinden sorumlu olmasını gerektirir ve Ali Şeriati'nin "dört zindan" olarak adlandırdığı benlik, tarih, toplum ve doğa zindanlarından kurtulabilmesine bağlıdır. Doğa zindanı, insanın doğanın bir parçası olarak görülmesini; tarih zindanı, insanın tarihin zorunluluğuna tabi olmasını; toplum zindanı, toplumun insanı biçimlendirmedeki rolünü; benlik zindanı ise bireyin ihtiyaç ve arzularının düşünce ve davranışlarına hükmetmesini ifade eder. Tarih, toplum ve doğa zindanları bilim yoluyla aşılabilirken, benlik zindanı ancak inanç (akide) ile aşılabilir; bu, insana kendi tarihini yapma ve maddi zindanlardan kurtulma imkânı verir.
İslami perspektiften bakıldığında insanın özellikleri çoğalır; insan, ilahi ruh nefhası ile çamur/balçık maddesinin birleşimi olan iki boyutlu bir varlıktır. Soyut düşünme, tefekkür, hayal etme gibi yüksek zihinsel yeteneklere sahiptir ve konuşma, beyan, dilsel sembollerle iletişim kurma yeteneğiyle donatılmıştır. İnsan, aynı zamanda toplumsal ve medeni bir eğilime sahiptir; başkalarıyla kaynaşmaya, karmaşık ilişkiler kurmaya ve doğal kaynakları kullanma ve dağıtma çabasıyla insani medeniyeti geliştirmeye yöneliktir.
Dinî eğilim ve evrene hâkim olan yüce güce iman, Kur'an'da fıtri bir eğilim olarak tarif edilir ve insana halifelik, imar ve şer'i yükümlülükleri yerine getirme teklifini yükler. Ahlaki eğilim veya ahlaki vicdan da insanın temel özelliklerindendir; ahlak, nefiste yerleşik olan ve fiillerin kolaylıkla sadır olduğu bir alışkanlıktır. İnsan doğasında asıl olan hayırdır ve bu fıtrat, insanın şükür ya da küfür yolunu seçme özgürlüğüyle çelişmez.
İnsan, hayatının çeşitli yönlerinde çevre ile kalıtımın ve bunların etkileşiminin yansımasıdır; İslam, maddi dürtüleri ve insani içgüdüleri düzenlenmeleri çerçevesinde kabul eder. İnsanlar biçim olarak benzer olsalar da nitelik ve özellikler bakımından muazzam bir çeşitlilik gösterirler; her biri eşsiz bir parmak izi gibidir. İnsan doğası esnektir ve bilgi, beceri, alışkanlık, değer ve ahlakı edinmeye, öğrenmeye ve değiştirmeye yatkındır; kendi yaratılışını, âlemin yaratılışını ve âlemle ilişkisini idrak edebilen, seçme özgürlüğüne sahip bir varlıktır.
Kur'anî dünya görüşünde Allah Teâlâ varlığın tam merkezidir ve insan, Kur'an metinlerinin büyük önem atfettiği yegâne yaratıktır. İnsanın Allah ile ilişkisi ontolojik, iletişimsel, ahlaki ve mutlak boyun eğme olmak üzere dört biçimde tespit edilebilir. İmam Gazali ruhu, bedene hayat veren latif bir cisim ve aynı zamanda bilen ve idrak eden rabbani bir latife olarak tanımlar; ruh, insana hayatın anlamını ve Allah'ın sırrını hatırlatan nurani boyutu kazandırır.
Kur'anî kavrayışta insan, ruh ve çamur unsurlarından oluşan iki boyutlu şerefli bir varlıktır; akıl ve bütün duygusal ve zihinsel nitelikler ruhtan doğar. Bu tevhidi evren görüşü, insanın önemsizliğini reddeder ve ona hikmeti ve mizanı bahşederek Allah'ın yeryüzündeki halifesi olarak şereflendirir. İnsanın bu hakikati idrak etmesi, "cenini eğilim" (maddi belirlenmişliği reddetme) ile "rabbani eğilim" (sınırlarını ve ahlaki sorumluluğunu kabul etme) arasında gidip gelir.
Arap dilinde “insan” (el-insân) kelimesi “üns” (ünsiyet, yakınlık) kökünden türer ve aslı “insiyân”dır; zira Araplar bu kelimenin küçültme halinin “üneysiyân” olduğunda ittifak etmişlerdir. Tekili “insî”dir; çoğulu ise “enâsîn” ve “enâsî” şeklinde yapılır. İbn Abbas’tan (Allah ondan ve babasından razı olsun) şöyle dediği rivayet edilir: “İnsana insan denmesinin sebebi, kendisine bir ahit verilmiş olması ve onu unutmasıdır (nesiye).”
İnsan kavramının özü ile onun maddi varlığını (yani beşeriyetini), halini (yani hayatı, ölümü ya da ikisi arasındaki durumu), soyunu (yani âdemiliğini) veya toplumsal-medeni birlikteliğini (yani insiyyetini) gösteren arızi nitelikleri birbirinden ayırt edilebilir. Bunun ayrıntısı şöyledir.
“Beşer” kelimesi Kur’an’da, maddi âdemiliğe işaret eden bir cins ismi olarak geçer; bütün Âdemoğulları, sınıflandırmaları ne olursa olsun, beşerin “varoluşunu” oluşturan biyolojik, fizyolojik ve psikolojik özellikler bakımından tam bir benzerlik ve eşitlik içinde bu noktada buluşurlar. “Nâs” (insanlar) kavramı da bu anlama yakındır ve yaklaşık iki yüz kırk yerde Âdem soyunun cins ismine işaret eder.
“İns” kelimesi ise Kur’an kullanımında yaklaşık on sekiz ayette cinne karşılık olarak geçer ve vahşi olmama, yani ünsiyet niteliğine işaret eder; zira cin gizlilik ve vahşilikle birlikte anılırken ins, toplumsal-medeni birliktelik amacı ve yeryüzünde maddi olarak görünür olma gerçeğiyle birlikte anılır.
“İnsan” kavramının özüne gelince, bu kavram sürekli bir mücadele, seçilme ve yükselme sürecine işaret eder; bu sürecin amacı, insîyi yeryüzünde halifeliğe, teklifin sorumluluklarını ve Allah’ın emanetini taşımaya ehil kılan “insaniyet”i gerçekleştirmektir. Buna, hayır ve şerle imtihan edilmek ve varlıklar arasındaki mertebesine aldanma fitnesine maruz kalmak da eşlik eder; bu aldanış ona zayıflığının ve Yaratıcısına muhtaç oluşunun hakikatini unutturur. İnsanın, kendisini arınmaya ve yükselmeye zorlayarak buna karşı koyması ise bir zorunluluktur. İbn Haldun Mukaddime’sinde şöyle der: “İnsan ahlakında ve dininde bozulduğunda insanlığı da bozulmuş olur ve gerçek anlamda bir ucubeye dönüşür; [zira] insan ancak menfaatlerini elde etme, zararlarını savma ve bunun için çabalamaya elverişli bir yaratılışa sahip olma kudretiyle insandır”([1]).
“İnsan” kavramı bugün, her biri insanın mahiyeti ve yeryüzündeki rolü hakkında bir tasavvur sunan maddeci ve dinî iki bakış açısı arasında yer almaktadır.
Maddeci bakış, insanın unsurlarını, ilişkilerini, eylemlerini ve duygulanımlarını yalnızca maddeye indirger; Batı Aydınlanma çağından bu yana modernite ve postmodernite olmak üzere iki aşamadan geçmiştir. Birincisi insanı evrenin merkezine yerleştirir; buna göre akıl, açıklamalarının delillerini ve oluşum mantığını kendi içinde barındıran evrenin parçalarını açıklama yeteneğine sahiptir; öyle ki akıl, bunları araştırıp üzerinde düşünerek kendi ölçütlerini üretebilir, tanrıya hiç ihtiyaç duymayabilir ve bilgisini kutsal olmayan kaynaklardan devşirebilir. Böylece insana yalnızca akla, insan doğasına ve maddi yasalara dayanan bilgi, ahlak ve estetik sistemleri sağlanır. Postmodernite aşamasında ise insan, kutsallığı elinden alınarak evrenin merkezinden uzaklaştırılmış; hayvandan farkı olmayan maddi, ekonomik ve cinsel dürtülerin bir toplamı —yani akıl dışı bir varlık— olarak görülmüştür. Öyle ki onun için mutlak olan, bir dizi maddi şeyde (maddi fayda – cinsel haz – üretim oranları) somutlaşır. Bu ise öte yandan bilgi, ahlak ve estetik sistemlerinin oluş ve görecelik kalıbına —akışkan maddecilik aşamasına— düşürülmesi anlamına gelir; burada evrenin ne bir merkezi ne de bir amacı vardır ve insanın önceki maddi mutlakları aşma gücü yoktur. Zira insan, “son derece basit bir varlıktır ve ayrıcalıklı bir tarihsel fenomen değildir; alanı ve sınırları doğa ve madde çerçevesindedir ve bunları aşamaz; biyolojik işlevleri sindirim, üreme ve cinsel hazdır; içgüdüsel dürtüleri maddi olarak hayatta kalma arzusu, güç ve zaaf ve servet arzusudur; doğrudan sinirsel uyarıcıları maddi çevre ve kendi organik sistemleridir; o, maddi doğa yasasının zorunluluklarına tabidir”([2]).
Aynı beşerî (pozitif) sistem içindeki dinî bakışa gelince, bu bakış varlığı, dünyanın çarkını çeviren ve insanı iradesi ve seçimi olmayan önemsiz bir varlık olarak yaratan kahredici yüce bir gücün denetlediği bir sistem olarak tasavvur eder; insan onun emriyle hareket eder ve kendi işinden hiçbir şeye sahip değildir. Bu bakış, Hristiyan Orta Çağ’daki kilise düşüncesinde somutlaşmış ve kilisenin birey, toplum ve devlet hayatındaki giderek artan rolüyle eş zamanlı olarak ortaya çıkmıştır.
Bu iki bakışın, insanı; üstünlüğü iman, bilinç, yaratıcılık ve seçme özgürlüğüne dayanan şerefli kılınmış bir varlık olarak gören asaleti ondan düşürme tuzağına düştüğü görülmektedir. Kur’anî bakışta insan, evrene emin kılınmış ve orada halife kılınmıştır; böylece evren ona, kendi misyonunu ve Allah’ın diğer yaratıklara yüklediği misyonu gerçekleştirmede, değerleri korumada ve yeryüzünü imar etmede yardımcı olur. Kur’an metninin zikrettiği emanet —”Biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar, ondan korktular. Onu insan yüklendi. Şüphesiz o çok zalim, çok cahildir.” (Ahzâb: 72)— teklif, sorumluluk ve seçme özgürlüğüdür; kendini ve asaletini gerçekleştirmesi için bütün insanlara aittir. Bu bir boyun eğdirme (teshir) değildir —çünkü insan sorumluluktan muaf değildir—. İnsan, Allah’ın (c.c.) evreninde efendidir; bu evrenin üzerinde efendi değildir.
İnsanın özgürlüğü ve seçimi, eylemlerinden sorumlu olmasını doğurur; ancak özgürlüğün ve eylem ile iradenin asaletinin gerçekleşmesi, insanın Ali Şeriati’nin “dört zindan” dediği şeyden kurtulabilmesine bağlıdır. Bunlar benlik, tarih, toplum ve doğa zindanlarıdır.
- Doğa zindanı şuna işaret eder: İnsan, “tanrı” anlamını evrenin merkezinden uzaklaştırıp kendini onun efendisi ilan ettikten sonra —natüralist ekolün iddialarına göre— doğanın varlıklarından herhangi biri haline gelmiştir; doğanın diğer fenomenlerinden, onlardan daha mükemmel olması dışında bir farkı yoktur; o, doğa tarafından yapılmıştır.
- Tarih zindanı ise tarihin asaletini savunan ekolün iddialarına işaret eder; buna göre insan, tarihin ürettiği bir maldır ve tarih insana zorla kendini tekrar eder; geçmişte olan onun başına da gelir ve insanın tarihin zorunluluğundan kurtulmak için ne gücü ne de kuvveti vardır.
- Toplum zindanı, sosyolojist ekolün iddialarına göre toplumun insanı biçimlendirmedeki rolüne işaret eder; öyle ki bireylerin etkileşim ve davranış kalıpları, değerleri ve fikirleri toplumun bütün olarak incelenmesi yoluyla öngörülebilir.
- Son zindan benliktir ve benliğin bireye dayattığı ihtiyaçların ve tamamlayıcı arzuların, onun düşüncesine ve davranışına hâkim olmasına işaret eder; öyle ki bunların ayrıntıları fayda/haz ve zarar/acı ilkesiyle yorumlanabilir.
Tarih, toplum ve doğa zindanlarına gelince, bunlar bilim yoluyla aşılabilir: tarihin anlamını ve seyrini bilmek, hareket yasalarını ve bunların insanın düşünsel, iradi, duygusal ve ahlaki yapısı üzerindeki etkisini keşfetmek; doğa bilimlerini incelemek ve bunların sonuçlarıyla doğayı ehlileştirmek; toplumsal ilişkileri, toplum tarihinin aşamalarını ve toplumun yapısını değiştirmenin yollarını bilmek suretiyle.
Benlik zindanına gelince, bu zindan ancak insan aklının yetersizliğini ve bilgisinin, ne kadar genişlerse genişlesin, dar sınırlarını dengeleyen; insana kendi tarihini yapma, benliğinin maddi ve hayvani zindanlarından kurtulma ve onu özgürleştirme imkânı veren inanç (akide) ile aşılabilir. Dolayısıyla insanın çeşitli zorunluluk (cebir) türlerinden ve bunların doğurduğu maddi ya da felsefi insani azaptan kurtuluşu, ancak irade ve iman ile ve bunları o engellerin üzerine yöneltip insanın yaratma ve var etmedeki fıtri gücüne ulaşmakla mümkündür. İşte o zaman insan hayatını seçer; teklifi, sorumluluğu ve insanlığı gerçekleşir. Şairin şu sözü bunu doğrular:
İlacın sendedir de görmezsin, derdin sendendir de farkına varmazsın.
Kendini küçük bir cisim sanırsın, oysa en büyük âlem sende dürülmüştür.
Bu perspektiften bakıldığında insanın özellikleri çoğalır ve şöyle özetlenebilir:
- İnsan, yaratılış yapısı gereği iki boyutlu bir varlıktır; o, ilahi ruh nefhası ile çamur/balçık maddesinin birleşimidir: “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: Ben kuru bir çamurdan, şekillenmiş kara balçıktan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman, siz hemen onun için secdeye kapanın.” (Hicr: 28, 29). Bu, insanın evrenle ve özellikle yeryüzüyle bağlantısına işaret eder; bu da onun, evrendeki ilahi görevi çerçevesinde bedeni, ruhu ve aklıyla onunla etkileşim içinde olmasının zorunluluğunu ifade eder. Aynı zamanda hataya ve sürçmeye düşme ihtimaline —”Âdemoğlunun hepsi hata eder”— ve tövbe edip hakka dönmenin zorunluluğuna —”Hata edenlerin en hayırlısı tövbe edenlerdir”— da işaret eder.
- İnsanın, genel olarak hayvanla paylaştığı şeylerin aksine, soyut düşünme, tefekkür, tedebbür, hayal etme, bilimsel inceleme, kıyas, istidlal ve deneyimlerden sonuç çıkarma gibi yüksek zihinsel işlemleri yapabilme yeteneği; bu yetenek onda tarih ve şimdiki zaman bilincini, geleceği planlamayı ve Allah, varlık, evren ve hayat hakkındaki görüşlerinin ve inançlarının doğruluğunu ispat etmeyi inşa eder.
- Konuşma, beyan, dilsel sembollerle muamele ve dilsel iletişim: “Ona beyanı öğretti.” (Rahmân: 4). Bu, insanın ürettiği sanat, heykel, mimari ve benzeri semboller arasında yer alır; ancak dilsel semboller olmasıyla onlardan ayrılır. Bu ise kuşlarda olduğu gibi salt sesli konuşmadan farklıdır: “Bize kuş dili öğretildi.” Konuşmanın (mantık) kuşlara nispet edilmesi, beyanın insana özgü olmasını ortadan kaldırmaz; zira dil yalnızca organik değil, psikolojik, toplumsal ve antropolojik bir olgudur. Bu nedenle dilbilim, biyolojik dilbilim, psikodilbilim ve diğerleri gibi dallara ayrılır.
- İnsanı, az ya da çok, dünyevi ve uhrevi çeşitli amaçlarla başkalarıyla kaynaşmaya ve iç içe geçmiş, karmaşık ilişkiler kurmaya yönelten toplumsal ve medeni eğilim. Bütün bunlar, emellerin genişliğine ve hedeflere yönelik özleme, mülk edinme sevgisine, kişisel çıkarı temsil eden şeye dikkat etme ve ona yönelmeye, geleceğe ilgi duymaya ve çoğu zaman topluluğun tanımladığı çerçevede “daha iyi”yi gerçekleştirmek için mücadele etmeye bağlıdır.
İnsani birliktelik, doğal kaynakların kıtlığını, bu kaynakları en azından insanın kardeşleriyle birlikte yaşamasını güvence altına alacak, en iyi ihtimalle de insanı yükselmeye ve sahiplenme içgüdüsünün üzerine çıkmaya teşvik edecek şekilde kullanma ve dağıtma çabasıyla aşmayı gerektirir. Güvenlik, özgürlük, inşa, imar, insan medeniyetinin geliştirilmesi ve onun maddi ve kültürel ürünlerinin üretilmesi de, yeryüzünde halifelik kavramının yönlendirdiği şekilde, ancak bununla gerçekleşir.
- Dinî eğilim ve evrene hâkim olan yüce güce iman. Bu, Kur’an-ı Kerim’in Allah Teâlâ’nın şu sözünde tarif ettiği gibi fıtri bir eğilimdir: “Sen yüzünü hanif olarak dine, Allah’ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata çevir.” (Rûm: 30). Yine şöyle buyurmuştur: “Hani Rabbin Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak ‘Ben sizin Rabbiniz değil miyim?’ demişti. Onlar da ‘Evet, şahit olduk’ demişlerdi. Kıyamet günü ‘Biz bundan habersizdik’ demeyesiniz diye.” (A’râf: 172). Kudsî hadiste de şöyle buyrulur: “Ben kullarımı hanifler olarak yarattım…” [Müslim rivayet etmiştir].
İnsanın ulûhiyete olan bu imanı karşılığında, halifelik, imar ve şer’i yükümlülükleri yerine getirme teklifi ona düşer: “O sizi yerden yarattı ve sizi orada imar etmekle görevlendirdi.” (Hûd: 61). Bu konuda ona dindarlığa, ahde vefaya ve ruhunun mutluluğuna ve arınmasına götüren emirlere uymaya yönelik eğilimi yardımcı olur; bu eğilim, ruhi ve ahlaki yücelişe doğru şerle ve nefisle mücadelede, hayatın başından sonuna ve ahiret hayatının başlangıcına kadar bütün alanlarını kapsayan zorlu ve uzun cihadında nefsini güçlendirir.
- Ahlaki eğilim ya da ahlaki vicdan denen şey: “Ben ancak güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim.” Miskeveyh de “Tehzîbü’l-ahlâk” adlı eserinde bunu teyit eder: “Bütün varlıklar arasında kendisi için övülen ahlak ve düşünme ve ayırt etme gücüyle ilgili hoşnut olunan fiiller aranan varlık insandır… Onun insanlığı ve faziletleri bunlarla tamamlanır”([3]).
Ahlak (huluk), nefiste yerleşik olan ve fiillerin kolaylıkla ve rahatlıkla kendisinden sadır olduğu bir alışkanlık ya da eğilimdir. Bu, öncelikle hayır ile şerri ayırt etmeyi ve eylemin dümenini hayra ve yüceliğe doğru çevirip onu şerrin ve alçaklığın üzerine çıkarmaya yönelik güçlü bir iradeyi gerektirir; bu da sorumluluğu ve onun ardından gelen ceza ya da mükâfatı doğurur. Güzel ahlakla ahlaklanmanın gerektirdiği mücadele ve mücahede bakımından da nefsin tezkiyesi ve kötü huylarının disipline edilmesi kavramıyla bağlantılıdır: “Altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları Adn cennetleri. İşte bu, arınanların mükâfatıdır.” (Tâhâ: 76)
İnsan doğasında asıl olan hayırdır; sonra zaman ve mekân şartları ile bunlarla bağlantılı terbiye, yetiştirilme ve insanın nefsini arındırma ve eğitmedeki kendi çabası gibi etkenler nedeniyle değişime uğrar. Bu fıtrat insan iradesiyle çelişmez; aksine şükür ya da küfür yolunu seçmeye bir davettir; dilerse ona uyar, dilerse ondan yüz çevirir: “Şüphesiz biz ona yolu gösterdik; ister şükredici olsun, ister nankör.” (İnsan: 3). Bu, insan doğasının kötülük, günah ve hata üzerine yaratıldığını düşünen Hobbes, Freud ve diğerlerinin vardığı sonucun aksinedir. Bu mantık, insandaki kötülük mayasını “ilk günah”a bağlayan ve insana —yaratılıştan— günahkâr benliğini kurtarma ya da azgınlığında devam etme yükünü yükleyen Hristiyan inancıyla komşudur.
- İnsan; hayatının, kişiliğinin ve gelişiminin çeşitli yönlerinde, durum ve olayların değişkenleri çerçevesinde çevre ile kalıtımın ve bunların etkileşiminin yansımasıdır. Her birinin ayrı ayrı etkisi yaş dönemine göre farklılık gösterir; çocuklukta kalıtım daha baskındır, sonrasında ise tersi geçerlidir. İslam ise öte yandan maddi dürtüleri ve insani içgüdüleri, düzenlenmeleri ve rasyonelleştirilmeleri çerçevesinde kabul eder.
- İnsanlar, biçim olarak birbirine benzeseler de nitelik ve özellikler bakımından muazzam bir çeşitlilik içindedirler; öyle ki her biri kalıplaştırılamayan ve aynen tekrarlanamayan eşsiz bir parmak izi gibidir; ancak bu izler diğerleriyle hem benzeşir hem de farklılaşır.
- İnsan doğasının esnekliği ve bilgi, beceri, alışkanlık, eğilim, değer ve ahlakı yönlendirme, toplumsallaşma süreçleri ve bireyin içinde yaşadığı maddi ve kültürel çevreyle etkileşimi yoluyla edinmeye, öğrenmeye ve değiştirmeye yatkınlığı. İnsan, kendi yaratılışını ve keyfiyetini, âlemin yaratılışını ve keyfiyetini ve âlemle ilişkisinin yaratılışını ve keyfiyetini idrak edebilen, seçme özgürlüğüne sahip bir varlıktır; bu üç keyfiyete ulaşması onun “insanlığını” gerçekleştirir.
İslami bakışın bütününden çıkarılan bu özellikler, diğer bütün bakış açılarıyla zorunlu olarak tam bir karşıtlık ve farklılık içinde olduğu anlamına gelmez; aksine onlarla kesişir ve onlardan ayrışır.

Kur’anî dünya görüşünde Allah Teâlâ varlığın tam merkezidir; O, âlemde hiçbir şeyin kendisine benzemediği, eş ve denk olmadığı yüce İlahtır; O’nun dışındaki her şey O’nun yarattığıdır. Ancak bu bakışta insan, Kur’an metinlerinin doğası, davranışı, psikolojisi ve görevleri bakımından kendisine büyük önem atfettiği yegâne yaratıktır.
Bu çerçevede insanın Allah (c.c.) ile ilişkisinin dört biçimi tespit edilebilir: Birincisi ontolojik ilişkidir; yani Yaratıcı ile yaratılan arasındaki ilişkidir. İkincisi iletişimsel ilişkidir; bu, ister sözlü —yani Allah tarafından vahiy, insan tarafından dua yoluyla— ister sözsüz —Allah tarafından ayetlerin indirilmesi ve ilahi fiilin diğer biçimleri, insan tarafından namaz ve ibadetlerin ifası gibi— olsun, karşılıklı bir iletişimi temsil eden samimi bir ilişkidir. Üçüncüsü ahlaki ilişkidir; burada Allah Teâlâ karşılıklı iki şey sunar: Bir yönüyle sınırsız hayır, rahmet ve cömertlik; diğer yönüyle şiddetli ceza ve mutlak adalet. “İnsan” kavramı da burada yine birbirine karşıt iki yüzden biriyle temsil edilir: Bir yanda şükür, iman ve takva; diğer yanda küfür, inkâr ve imansızlık. Dördüncü ilişki ise Rabbin celal, kudret ve mutlak azametle tecelli ettiği, insanın ise mutlak boyun eğiş, tevazu ve itaati temsil ettiği ilişkidir. Ancak bu ilişki, ilişkinin insani tarafının kibir ve cahiliye biçiminde tezahür ettiğinde olumsuz olabileceğini dışlamaz. Dolayısıyla Allah ile insan arasındaki ilişki şu şekilde tasvir edilebilir:

İmam Gazali ruhu iki anlamla ilgili bir lafız olarak tanımlar: Birincisi, “kaynağı cismani kalbin boşluğu olan latif bir cisimdir; atar damarlar aracılığıyla bedenin diğer bütün parçalarına yayılır ve hayatın, duyunun, görmenin, işitmenin ve koklamanın nurlarını organlarına akıtır…”. İkinci anlam ise ruhun bilen ve idrak eden rabbani bir latife olmasıdır; o, Allah’ın ruhundan kutsi bir nefhadır ve insanın, onunla perdelerin ötesini gördüğü rabbani bileşenini temsil eder. Bu anlamda ruh insana hayatın anlamını ve ona Allah’ın sırrını hatırlatan nurani boyutu kazandırır. Ruh fıtri olarak idrak alanında yer alır; zira mahiyeti hiçbir şekilde belirlenemez; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Sana ruh hakkında soru soruyorlar. De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir. Size ancak az bir ilim verilmiştir.” (İsrâ: 85). Bu idrak, Nebevi hadiste geçtiği gibi karşılaşma yoluyla olabilir: “Ruhlar toplu askerlerdir; orada tanışanlar burada kaynaşır, orada tanışmayanlar burada ayrılır.” Ya da rüyada görünme gibi insanın bazı arızi nitelikleriyle nitelenme yoluyla olabilir: “Beni rüyasında gören gerçekten beni görmüştür; çünkü şeytan benim suretime giremez.” Ya da uyanıklık veya uyku halinde hayatın belirtileriyle olabilir. Ancak ruh, genel olarak bedenin belirli bir yerinde cisimleşmez; aksine suyun güle yayılması gibi bedene yayılır.
Daha önce işaret edildiği gibi, Kur’anî kavrayışta insan iki boyutlu bir varlıktır; zira varlığını ruh ve çamur unsurlarından alır ve hayat bu ikisinin kaynaşmasıyla gerçekleşir. Akıl ve bütün duygusal ve zihinsel nitelikler ruhtan doğar. “O, yarattığı her şeyi güzel yapan ve insanı yaratmaya çamurdan başlayandır. Sonra onun neslini değersiz bir suyun özünden yarattı. Sonra onu düzenledi ve ona ruhundan üfledi. Sizin için kulaklar, gözler ve gönüller var etti. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” (Secde: 7-9). İnsan böylece kendisine ilahi ruh üflenmiş, yeryüzündeki görevini yerine getirmesi için bedensel, duygusal ve zihinsel yetenekler ve güçler ile gerekli donanım ve araçlar verilmiş şerefli bir varlıktır. İşte bu, insana yönelik ilahi mesajı temellendiren ve ona, insanın kendi kaderini ve türdeşlerinin kaderini belirleme sorumluluğunu taşıdığı, abesle iştigal etmeyen bir âlemde diğer varlıklar karşısındaki yerini veren tevhidi evren görüşüdür. Dolayısıyla bu görüş insanın önemsizliğini, anlamsızlığını ve aşağılığını reddeder. Tevhid insana hikmeti ve mizanı bahşeder ve onu, insanın asaletini savunan teorilerin getiremediği bir şekilde, Allah Teâlâ’nın yeryüzündeki halifesi olarak bu kutsiyeti ve yüceliği varsayarak şereflendirir.
İnsanın bu hakikati idrak etmesi ise “cenini eğilim” ile “rabbani eğilim” denen şeyler arasında gidip gelir. Cenini eğilim, insan nefsinde kendi bileşik yapısını, maddi belirlenmişliğini ve kimliğini reddetme, insanın özgüllüğünün ve bilincinin yükünden kurtulma yönündeki köklü girişimlere işaret eder. Bu, insani gerçeklikten —ikilikleri, çatışmaları, başarı ve başarısızlık, yükseliş ve düşüş, özgürlük ve zorunluluk imkânlarıyla birlikte— kaçma ve karmaşık insani alanı aşarak cins, toprak ya da rahim gibi içkin hulûlculuğun unsurlarının yönettiği tekçi bir dünyaya geçme girişimidir. Rabbani eğilim ise karşı uçta, insan nefsinin kendi sınırlarını, bileşik yapısını, evrendeki ahlaki sorumluluğunu ve onun bilincinin yükünü —yani taşıdığı emaneti— kabul etmesine işaret eder; ayrıca içindeki rabbani eğilimi harekete geçirerek şehvetlerini ve içgüdülerini dizginleyebilen ve madde/doğa dünyasını, doğrudan maddi ve bedensel uyarıcılar ve etkiler dünyasını aşan insani medeniyet biçimleri üretebilen bileşik insani kimliğin teyit edilmesine işaret eder.
([1]) İbn Haldun, Mukaddime, s. 451.
([2]) Dr. Abdülvehhab el-Mesiri, İnsan ve Medeniyet (el-İnsân ve’l-Hadâra), s. 331.
Ayrıca okuyun: Mekânın medeniyet perspektifi (2) | Temkin sürekliliğinde bileşenler yedilisi ve katmanlar üçlüsüne kurucu bir giriş (1)


