KavramlarOlay ve PerspektifYayınlar

İran’ı Yarın Daha İyi Anlayabilir miyiz, İran da Bizi Anlayabilir mi?

📖
Makale Özeti — okumak ve dinlemek için tıklayın
İran meselesini anlamadaki temel eksiklikler, konunun ya sadece dış ve uluslararası çatışmalar üzerinden ele alınıp iç yapısal boyutunun göz ardı edilmesi ya…
⌄

İran meselesini anlamadaki temel eksiklikler, konunun ya sadece dış ve uluslararası çatışmalar üzerinden ele alınıp iç yapısal boyutunun göz ardı edilmesi ya da tam tersine, uluslararası boyutun yerel anlatılar uğruna gözden kaçırılması olarak belirtilmektedir. Ayrıca, İran'ın siyasi, inançsal veya ekonomik açılardan tek boyutlu incelenmesi yerine, toplumsal zemin ve karmaşık dinamikler içinde konumlandırılması gerektiği vurgulanmaktadır. Dr.

Muhammed el-Ahmerî'nin "İnançsal Analiz Yanılgısı" makalesi, tek bir etkene dayalı analizlerin yapıları ve aktörleri indirgeyebileceği uyarısını yaparak, sistemli pragmatizmin inancı bile içerebileceğini belirtir. Değişken ve çelişkili tutumları anlamada etkenlerin karmaşık biçimde iç içe geçtiği, bu düğümü ancak adalet ve özgürlük gibi evrensel ahlaki ilkelerin çözebileceği ifade edilir. Makale, İran'ı iktidarın kendisinden daha karmaşık bir toplumsal doku olarak yeniden okumanın önemini vurgular, zira İran'ın gizli ve çok katmanlı yapısı, rejimin tepesinden çok daha karmaşıktır.

Halk düzeyinde hareket halinde olan geniş toplumsal alanların olayların ağırlığı altında yeniden izlenmesi gerektiği belirtilir. Vali Nasr, Trita Parsi ve Ray Takeyh gibi İranlı-Amerikalı düşünürlerin, İran'ı taş devrine döndürme tehdidi savuran işgal devletine saldırması, bu devletin halk olarak İran'ı umursamayan yüzünü ortaya koyması açısından dikkat çekicidir. Bu durum, milliyetçiler başta olmak üzere İranlı laikler arasında da işgal devletine karşı benzer bir tutumun gelişmesine yol açmıştır.

İran halkının topyekûn düşmanlaştırılması, bölgedeki Siyonist proje için açık bir siyasi kayıp olarak değerlendirilir. İran rejiminin içinde de, vahşi saldırıların etkisiyle, işgal devletiyle çıkar paylaşımı hayalinin artık mümkün olmadığını fark eden bir akım oluştuğu belirtilir. İran'ın pragmatik eğiliminin, bölgede nüfuz paylaşımı arayışının sonunda kendisinin hedef alınmasıyla sonuçlandığı ve Siyonist güçlerin artık herkesi tek başına yutabileceklerini düşündüğü ifade edilir.

Makale, İran'ın yayılma ve bölgedeki boşlukları doldurma yanılsamasından vazgeçmesi gerektiğini, aksi takdirde Irak'ı tükettiği açmazın kendisine döneceğini vurgular. Son olarak, İran'ın çevresindeki Sünni ülkelerle normal ilişkilere ihtiyaç duyduğu ve Arap ülkelerinin Amerikan politikalarını izleyerek İran'a düşmanlık etmeyecekleri, aksine anlamsız bir savaşa sürüklenmemek için saldırılara katlandıkları belirtilir.

İran meselesi ele alındığında eksikliklerin büyük kısmı iki noktada yoğunlaşır:

Birincisi, konunun —ki aslında bir sorunlar yumağıdır— İran’ın dış ve uluslararası çatışmaları merceğinden ele alınıp iç yapısal ve yerel boyutunun göz ardı edilmesidir. Ya da tam tersine, uluslararası ve dış boyutun yerel anlatılar ve onların sınırları uğruna gözden kaçırılmasıdır; İran’da eğitim görüp önce çeviriye, ardından araştırma ve analize yönelen bazı araştırmacıların yaptığı gibi.

İkincisi ise İran’ın bütün boyutlarıyla, bugünü ve geçmişiyle yalnızca siyasi, inançsal ya da ekonomik açıdan ele alınması; bunun toplumsal zemin ve onun karmaşık dinamikleri içinde teşhis edilip konumlandırılmamasıdır.

Bu durum örneğin Bazaar’ın kavramı ve rolü, milliyetçi boyut ile İran aklının ve kişiliğinin oluşumu için de geçerlidir.

Dr. Muhammed el-Ahmerî yirmi yıl önce İnançsal Analiz Yanılgısı başlıklı ünlü ve tartışmalı makalesini yazdığında, ne kadar önemli olursa olsun tek bir etkene dayanan ya da tek bir etkeni zorunlu kılan analizi frenlemeye çalışıyordu; zira böyle bir yaklaşım, yapıları ve aktörleri kabul edilemez ölçüde indirgeyebilir…

Üstelik bazı âlimler sistemli pragmatizmin bizzat inanca dokunduğunu ve onu içerdiğini kabul etmiştir; pragmatizm hâkim bir yaşam yöntemine dönüşebilir.

Yani değişken ve çelişkili tutumları anlamada etkenler karmaşık biçimde iç içe geçmiştir; Âlemlerin Rabbi’nin emrettiği ve sağlıklı akılların onayladığı adalet ve özgürlük gibi sabit ve külli ahlaki ilkelerin neşteri dışında hiçbir şey bu düğümü çözemeyebilir ya da ifşa edemeyebilir. Ahlakın temel ilkeleri, bitmek bilmeyen, renk değiştiren inançsal ve belki de batıni iddiaların arkasına siper alma tartışmasını sona erdirir. Ancak bu, tekil olayların ve değişken tutumların ayrıntılarının yorumlanmasıyla ilgilidir.

Yukarıda söylenenler, olayların bütününe ilişkin doğru bir tümevarımın bize, düşünsel, inançsal, siyasi ve toplumsal boyutları olan tutumlar olarak İran’ın güdülerinin örüntüsüne dair daha net bir açıklayıcı model sunacağı gerçeğiyle çelişmez.

İşte burada, tekil olaylar, aşamalar ve dönüm noktaları ile belirli sabitlerden hareket eden ama aşamalardan ve dönüm noktalarından daha geniş bir zaman dilimine yayılan külli ilkeler arasında gereken ayrımı yapabiliriz.

Doğruya başkalarından ne kadar yakın olursak olalım, sabitlerimiz, çıkış noktalarımız ve kanaatlerimiz lehte ya da aleyhte ne olursa olsun, İran’ı iktidarın kendisinden daha karmaşık bir toplumsal doku olarak yeniden okumamız hepimiz için her zaman yerinde olacaktır. Bunun basit bir nedeni var: İran gizli ve çok katmanlıdır; rejimin tepesinden çok daha karmaşıktır.

Zira halk düzeyinde —bütün kesimleriyle— hareket hâlinde olan geniş toplumsal alanlar vardır ve bunların, olayların ağırlığı altında ve olayın yol açtığı dönüşümler ya da yeniden konumlanmalar ışığında yeniden izlenmesi gerekir.

Örneğin Vali Nasr, Trita Parsi ve Ray Takeyh gibi en önemli İranlı-Amerikalı düşünürlerin —İran-Amerikan lobisindeki faaliyetlerine ve işgal devletiyle dostane ilişkilerine rağmen— İran’ı her şeyiyle taş devrine döndürme tehdidi savurarak halk olarak İran’ı hiç umursamayan çirkin yüzünü ortaya koyan işgal devletine saldırması garip değil mi?!

İşgal devletinin saldırısına karşı aynı tutum, milliyetçiler başta olmak üzere İranlı laikler arasında da şekillenmeye başladı…

Bu son derece önemli bir dönüşümdür; zira vahşi saldırının ve onun halkın sıradan tesislerine yönelik yalan propagandasının açtığı yaralar, İranlıların, özellikle de genel olarak Farsların vicdanında ve onurunda sarsıntı yaratmadan geçmedi.

Çoğunluğu laikliğe meyleden ezilmiş İran halkının —İran içinde ve dışındaki bütün kesimleriyle— bu şekilde topyekûn düşmanlaştırılması, işgal devleti ile laik İran halkı arasında gelecekte bir dostluk ve ittifak propagandası yapan bölgedeki Siyonist proje için açık bir siyasi kayıptır.

Bu nedenle, İranlı-Amerikalı laik düşünür Vali Nasr’ın CNN kanalında, Trump ve Netanyahu’nun İran’ı taş devrine döndürme tehdidi karşısında sessiz kalan Şah’ın oğluna saldırması şaşırtıcı değildi.

Ayrıca İran rejiminin içinde de, kendisine yönelik vahşi ve küstah saldırının sertliği altında, İran’ın işgal devletiyle ya da hatta Cumhuriyetçilerle çıkar paylaşma hayalinin artık mümkün olmadığını ve bunun geçip gitmiş faydacı bir aşamadan ibaret olduğunu fark etmeye başlayan büyüyen bir akım var; zira bölgemiz, bu dışarıdan dayatılmış işgal devletinin kimseyle çıkar paylaşmasına gerek bırakmayacak kadar büyük bir zayıflığa ulaştı.

İran siyasetçilerinin, Irak’ta, Afganistan’da ve başka yerlerde olduğu gibi bölgenin aleyhine nüfuz paylaşımı diliyle —Lübnan’daki gibi oldubitti yoluyla bile olsa— Amerika ile sürekli pazarlık etmeye çalışan pragmatik eğilimi, sonunda İran’ın kendisinin hedef alınmasıyla sonuçlandı; Siyonist güçler artık herkesi tek başına yutabileceklerini düşünüyor.

 Bugünkü bu acı ders, İran’dan geriye kalanı ya da onun iktidar yapısını değiştirebilecek olanı, Suriye’de yaptığı gibi yayılma ve bölgedeki boşlukları doldurma yanılsamasından vazgeçmeye zorluyor… İran, Irak’ı tükettiği aynı açmazın, dersini almazsa kendisine geri döneceğini kavramak zorundadır. Bu ders, Rafsancani’yi Hamaney’e, Süleymani gibilerin tarzındaki İran’ın kolları teorisinde aşırıya gitmekten vazgeçmesini tavsiye etmeye yöneltmişti; bu teori bölgede bir felakete yol açmış ve çok geçmeden Hamaney’i, Süleymani’yi ve daha nicesini yutmuştu.

Yarın İran —rejimi kısmen değişsin ya da değişmesin— çevresindeki Pakistan, Türkiye, Umman, Katar ve hatta Suudi Arabistan gibi Sünni ülkelerle, kendisinin daha çok ihtiyaç duyduğu normal bir ilişki olmadan nefes alamayacağını idrak edecek mi??

Ve İran, bölgedeki Arap ülkelerinin çoğunun Amerikan politikasını izleyip İran’a “uzaktan kumandayla” düşmanlık edeceğini sandığında yanıldığını anlayacak mı? Oysa bu ülkeler, anlamsız bir savaşa sürüklenmemek için İran’ın kendilerine yönelik saldırılarına ve füzelerine katlandılar.

Ayrıca okuyun: Çin: Proje ortaklığından kapasite ortaklığına | Savaş çıkacak mı? İranlı reformist seçkinlerin değerlendirmelerine bir bakış

Arap ülkeleri, medya platformları ve düşünürler de Farslar ve laikler dahil olmak üzere İran halkına bir halk olarak doğru mesajlar vermeye davetlidir: İsrail ne bizim ne de sizin dostunuzdur.

Başa dön tuşu