Hamas’ın Trump planına yanıtı: Direniş ile siyasi müzakere arasında denge

ABD Başkanı Donald Trump, Gazze Şeridi'ne yönelik İsrail saldırganlığı sürerken "savaşı sona erdirme planı"nı sundu ve bu plan, Gazze'de ateşkesi "kaçırılan İsraillilerin" serbest bırakılmasına bağlayarak İsrail yanlısı bir duruş sergiledi. Plan ayrıca Gazze'nin silahsızlandırılmasını ve Filistin egemenliğinden yoksun bırakılmasını talep ederek direnişi cezai bir dava gibi ele aldı ve Trump'ın başkanlığında bir geçiş yönetimi önererek Filistin hakkını hiçe saydı. Ancak Hamas, bu plana stratejik bir siyasi manevrayla yanıt verdi; planı ne tamamen kabul etti ne de reddetti, bunun yerine bazı maddelerle şartlı olarak ilgilenmeye hazır olduğunu belirtti.
Bu yaklaşım, ABD baskısını etkisiz hale getirdi ve esirlerin serbest bırakılması vaadini, savaşın sürdürülmesi için kullanılan bahaneyi ortadan kaldırmanın bir aracı olarak kullandı. Hamas'ın yanıtı, Netanyahu hükümetini, ya esirlerin geri dönüşünü engelleyen taraf olarak görünmek ya da güvenlik söylemini zayıflatacak bir kabul arasında zor bir ikileme soktu. Hareket, yıkıcı bir savaşa rağmen dengeli müzakereler yürütebilen etkili bir Filistinli aktör olarak konumunu korumayı başardı ve Şerit'in dış vesayet yerine bağımsız bir Filistinli kurum tarafından yönetilmesi gerektiğini vurgulayarak iç konumunu pekiştirdi.
Hamas, planı mutlak bir kabul olarak değil, savaşın durdurulması ve Şerit'ten tam çekilme sağlanması halinde uygulanabilecek şartlı bir kabul olarak ele aldı. Esirler dosyasında hesaplı bir esneklik sergileyerek, tutulanların güvenli ve belirli saha koşullarına uygun olarak serbest bırakılmasını prensipte kabul etti, ancak bunun iç uzlaşma ve ayrıntılı müzakereler gerektirdiğini belirtti. Hamas, Trump'ın direnişin silahsızlandırılması talebine değinmekten kaçınarak silahın ulusal bir koruma aracı olduğu ilkesini korudu ve Gazze Şeridi'ne vesayet ya da yabancı yönetim dayatan her türlü formülü reddetti.
Hareket, siyasi konumunu güçlendirmek için Arap ve İslam ülkeleriyle istişarelere dayandı, özellikle Türkiye'nin diplomatik çabaları bu bağlamda öne çıktı. Hamas, planın uygulanmasındaki ciddiyeti ölçtüğü temel ölçüt olarak çekilme maddesi üzerinde durdu ve tam çekilmeyi takas aşamasına bağladı. Olası tehditlere karşı, esirlerin tesliminin İsrail güçlerinin tam çekilmesine bağlanması, anlaşmanın bütünlüklü uygulanmasını güvence altına almak için temel bir adım olarak görüldü.
Hamas, Trump planının şartlarını okuyarak ve onları gerçek içeriğinden boşaltarak, Filistin uzlaşısının ve esirlerin teslimi maddesi üzerinde hassas ve ayrıntılı müzakerenin gerekliliği üzerinde durdu.
Giriş
Gazze Şeridi’ne yönelik İsrail savaşı ve uzun süredir devam eden saldırganlığın ortasında ABD Başkanı Donald Trump, kalıcı bir barış arayışında olduğunu iddia ederek “savaşı sona erdirme planı”nı sundu. Plan, Gazze’de ateşkesi “kaçırılan İsraillilerin” hızla serbest bırakılmasına bağlıyordu; bu tablo, Trump’ın İsrail’e açıkça taraf tutmasını ve Gazze’deki kurbanların haklarını görmezden gelmesini somutlaştırdı.
Trump planında ayrıca Gazze’nin silahsızlandırılmasını talep ederek Şerit’i Filistin egemenliğinden yoksun bir bölgeye dönüştürmeye çalıştı; çatışmanın köklerini görmezden geldi ve mensupları için “af ve güvenli çıkış” adını verdiği bir öneri sunarak direnişi hakkından yoksun bıraktı; sanki mesele bir özgürlük mücadelesi değil de cezai bir davaymış gibi.
Ardından kendi başkanlığında bir geçiş yönetimi önererek kendisine vasilik meşruiyeti tanıdı; böylece Filistin hakkını hiçe saydı ve Gazze toprakları üzerinde yeni bir dış vesayet projesini pekiştirdi.
Dikkat çekici bir siyasi ustalıkla Hamas hareketi, “Trump planı”na verdiği siyasi yanıtla masayı ters çevirdi.
Zira hareket planı ne harfiyen kabul etti ne de açıkça reddetti; bunun yerine stratejik sabitelerini korumasını sağlayan ve diplomatik manevra alanını genişleten hesaplı bir siyasi manevra yaptı.
Hareket, planın bazı maddeleriyle ilgilenmeye yönelik şartlı bir hazır oluş ilan ederek ABD baskısını etkisizleştirdi; esirlerin serbest bırakılması vaadini, savaşın sürdürülmesini meşrulaştırmak için kendisine karşı kullanılan bahaneyi kurutmanın bir aracı olarak değerlendirdi. Aynı zamanda Netanyahu hükümetini ciddi bir iç çıkmaza sürükledi; koalisyonunu ikisi de acı iki seçenekle karşı karşıya bıraktı: Ya İsrail’i kendi esirlerinin geri dönüşünü engelleyen taraf olarak gösterecek bir ret ya da güvenlik söylemini zayıflatacak bir kabul.
Daha önemlisi, hareketin yanıtı taktik boyutu aştı; yıkıcı bir savaşla karşı karşıya olmasına rağmen, dengeli müzakere yürütebilecek bir söyleme sahip etkili bir Filistinli aktör olarak görünmeyi sürdürmeyi başardı.
Görünüşteki basitliğine rağmen bu adım, Şerit’in dış bir vesayet yoluyla değil, bağımsız bir Filistinli kurum (teknokratlar) aracılığıyla yönetilmesinden söz ederek hareketin iç konumunu yeniden pekiştirdi; bu da mevcut siyasi hareket alanlarının derinlemesine kavrandığını yansıtmaktadır.
Hamas’ın yanıtının taşıdığı siyasi tutumun gerçek mahiyeti:
İslami Direniş Hareketi Hamas’ın, Gazze’deki savaşı durdurmaya yönelik Trump planına ilişkin açıklaması, hareketin şartlılık üzerinde durduğunu teyit etti: Yanıt, planın mutlak kabulü değil, uygulanması halinde savaşın durdurulmasını ve Şerit’ten tam çekilmeyi sağlayacak şekilde şartlı bir kabuldü; böylece her türlü kabul Filistin halkının temel taleplerinin gerçekleşmesine bağlandı.
Birincisi — Dengeli bir siyasi yöntem
Hamas, ABD planını tamamen kabul edilecek ya da reddedilecek bir teklif olarak değil, bazı maddeleri tartışılabilecek, bazıları ise çekince konulmasını ya da göz ardı edilmesini gerektiren bir müzakere belgesi olarak ele aldı.
Hareket, hakkında konuşma yetkisine sahip olduğu konular (esirler) ile Filistin halkına doğrudan hizmet eden konular —saldırganlığın durdurulması, işgalin çekilmesi ve yardımların girişi gibi— arasında ayrım yapabildiğini gösterdi; Gazze’nin geleceğine ilişkin temel hakları ilgilendiren her şeyi yanıtında kapsayıcı Filistin uzlaşısına bağladı. Böylece açıklama, sabiteleri korumak ile Gazze halkının insani ıstırabını hafifletecek her fırsatı değerlendirmek arasında denge kuran bir siyaseti somutlaştırdı.
İkincisi — Esirler dosyasına bakışı:
Hareket, esirler dosyasının ele alınmasında hesaplı bir esneklik sergiledi; tutulanların güvenli ve belirli saha koşullarına uygun olarak serbest bırakılmasını prensipte kabul etti ve bunların bir kısmının başka grupların elinde bulunduğunu, tüm gruplarla sahada iletişimin tam olarak mümkün olmadığını vurguladı.
Açıklama, herhangi bir teslimattan önce iç uzlaşının ve ayrıntılı müzakerenin gerekliliğinin altını çizdi; hareket açıklamasında “bunun ayrıntılarını görüşmek üzere müzakerelere” girmeye hazır olduğunu ifade etti. Bu, hareketin Trump planındaki genel ve ayrıntılandırılmamış maddelerin her bir parçası açıkça belirlenmeden hiçbir maddeyi uygulamayacağına işaret ediyordu. Bu tutum muhtemelen esir Edan Alexander dosyasında yaşanan gibi önceki deneyimlere dayanmaktadır; o dosyada ABD yönetimi Hamas’a bir söz vermiş ve bu sözü çiğnemişti; zira Edan’ın serbest bırakılması kalıcı bir ateşkese ya da Gazze üzerindeki ablukanın hafifletilmesine yönelik somut hiçbir adımla sonuçlanmamıştı. Bu da gelecekteki her süreçte ihtiyatlı olmayı mantıklı ve zorunlu kılmaktadır.
Bu yaklaşımla Hamas, hesaplı siyasi hareket için makul bir zaman kazanmayı başardı; aynı zamanda baskıyı, planı reddetmek ile hareketin şartlarıyla kabul etmek arasında zor bir iç sınavla karşı karşıya kalan İsrail tarafına aktardı.
Üçüncüsü — Silah ve meşruiyet konusunda sabit tutum
Açıklama, Trump’ın direnişin silahsızlandırılması talebine değinmekten kaçındı; bu son derece önemli bir anlam taşıyan bir tutum olarak değerlendirildi. Böylece hareket, silahın bir yük değil ulusal bir koruma aracı olduğu ilkesini korudu; zira direniş, işgal altındaki halkın hakkıdır ve bundan vazgeçilemez. Bu sabit tutum harekete kendi tabanı nezdinde güvenilirlik kazandırdı ve onu caydırma araçlarından ve halkının güvenliğinden taviz vermeyen sorumlu bir siyasi güç olarak gösterdi.
Dördüncüsü — Vesayetin ve dış yönetimin reddi:
Açıklama, Gazze Şeridi’ne vesayet ya da yabancı yönetim dayatan her türlü formülü örtük olarak reddetti ve
Şerit’in yönetiminin tamamen Filistinli bir kuruma ait olması gerektiğini belirtti. Bu tutum öte yandan İsrail ve ABD’nin, hareketin yönetimi devretmeyi reddettiğine dair argümanını ortadan kaldırmakta; hareketin Filistin egemenliği ilkesine bağlılığını ve bu uluslararasılaştırmanın davanın geleceği açısından taşıdığı tehlike nedeniyle Gazze’nin dış güvenlik ya da idari düzenlemelere tabi bağımlı bir yapıya dönüştürülmesine karşı çıktığını ifade etmektedir.
Beşincisi — Bölgesel tutumların değerlendirilmesi:
Hamas, açıklamasında belirttiği üzere, siyasi konumunu güçlendirmek için Trump planına ilişkin Arap ve İslam ülkeleriyle yapılan istişarelere dayandı; bu da yanıtına uzlaşıya dayalı bir boyut kazandırdı.
Bu bağlamda Türkiye’nin son tutumları öne çıkmaktadır. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, açıklamanın yayımlanmasının ardından Trump ile yaptığı telefon görüşmesinde bu tutumların bir kısmını ortaya koymuş; Türkiye’nin Gazze dosyasında aktif diplomatik çaba harcadığını belirterek Ankara’nın bu dosyaya katkısını sürdüreceğini ve her türlü siyasi girişimin başarısı için İsrail saldırılarının sona erdirilmesinin önemini vurgulamıştır.
Erdoğan’ın açıklamaları, Türkiye’nin erken bir rol üstlendiğini ve hareketin resmi adımlarından önce Filistin dosyasını güçlendirmeye yardımcı olacak bir ortam yaratmaya çalıştığını yansıtmaktadır; bu da Hamas’a planın maddelerini analiz etmek için daha geniş bir alan sağlamış ve yanıtını daha güçlü ve daha dengeli bir bağlama oturtmasına imkân vermiştir.
Bu Türk müdahalesi aynı zamanda pratik bir boyut da kazandırmaktadır; zira hareketin tutumunun yalıtılmış olmadığını, aksine Gazze’nin istikrarını desteklemeye ve Filistinlilerin hakkının tanınmasına yönelik daha geniş bir bağlamın parçası olduğunu göstermektedir.
Altıncısı — İlerlemenin ölçütü olarak çekilme:
Hamas açıklamasında, planın uygulanmasındaki ciddiyeti ölçtüğü temel ölçüt olarak çekilme maddesi üzerinde durdu; bu madde, sahada herhangi bir siyasi ya da askeri ilerlemeyi değerlendirmesinde başlangıç noktasını oluşturmaktadır. Özellikle Trump planı İsrail lehine bir sınır tampon şeridini koruyarak kademeli bir çekilme önerirken, Hamas tam uygulamayı güvence altına almak için çekilmeyi takas aşamasına bağlamaktadır.
ABD planına göre ilk aşamalardaki çekilme “sarı hat”a kadar olacak; bu da Gazze şehrinin büyük bölümünün doğrudan askeri varlıktan kurtulması anlamına geliyor.
Bu adım, son dönemde yerinden edilen yüz binlerce Filistinlinin evlerine dönmesine ve normal hayatlarının bir kısmını geri kazanmasına imkân tanıyacak; harekete de Şerit’in idari ve toplumsal yapısını, halkın haklarına hizmet edecek ve direncini destekleyecek şekilde yeniden düzenleme fırsatı verecektir.
Hamas’ın çekilme maddesine odaklanması —ki bu madde şu anda Mısır’da iki taraf arasında süren müzakerelerde, Hamas’ın Trump’ın bu konudaki önerilerine ilişkin revizyonlarıyla birlikte görüşülmektedir— sonraki her hareketin ancak sahada somut adımların gerçekleşmesine dayalı olarak yapılacağını göstermektedir. Bu, harekete kazanımlarını pekiştirmek ve Filistin hakkını korumak için güçlü bir araç sağlamakta ve diğer tarafın önerilen anlaşmayı uygulamaya ne ölçüde bağlı kaldığının ölçülebileceği açık bir ölçüt ortaya koymaktadır.
Ayrıca okuyun: Savaş çıkacak mı? İranlı reformist seçkinlerin değerlendirmelerine bir bakış | Washington ve İran: Diplomatların tahliyesi ve bölgesel tırmanma göstergeleri
Olası tehditler ve alınabilecek önlemler
Hamas’ın sunduğu bu formülasyona rağmen Netanyahu’nun anlaşmaya karşı masayı ters çevirme ihtimali varsayımsal değildir; aksine çeşitli senaryolara göre beklenen bir durumdur.
Zira hareket, ABD’nin belirlediği hatta esirlerin serbest bırakılmasına ilişkin ilk bölümü tek başına uygulamayı kabul etmezse anlaşmayı engellemekle suçlanabilir. Netanyahu ise müzakereler tam çekilmeyi güvence altına almakta başarısız olursa anlaşmayı ihlal edebilir; yani esirler serbest bırakılırken İsrail çekilme konusunda direnebilir, Şerit’e yönelik yoğun bombardımanı yeniden başlatabilir ve ardından Gazze’yi zorla ya da baskı ve abluka yoluyla boşaltma girişimlerini sürdürebilir; böylece saldırganlık yeniden başlar.
Bu nedenle “esirlerin tesliminin İsrail güçlerinin tam çekilmesine bağlanması”, anlaşmanın bütünlüklü biçimde uygulanmasını güvence altına almak için temel bir adım olarak görülmektedir; zira bu, uygulamanın izlenmesini kolaylaştıran açık bir zaman çerçevesi oluşturur ve İsrail’in esirler dosyasını anlaşmanın uygulanmasını sekteye uğratmak ya da bozmak için istismar etmesini engeller.
Bununla birlikte, önerilen bu adıma rağmen tehdit varlığını sürdürmektedir; İsrail ile yaşanan tarih ve önceki deneyimler buna işaret etmektedir. Bu gerçeklik, sahada taahhütlerin yerine getirilmesini sağlamak ve Filistin haklarını zayıflatma ya da dolanma girişimlerine karşı korumak için Türkiye gibi ağırlığı olan arabulucuların etkin rolünün sürmesini zorunlu kılmaktadır. Bu, İsrail ve ABD’nin Gazze’deki kontrol planları üzerinde her türlü bölgesel ya da Arap denetimini sınırlamaya yönelik açık kararlılığı ortamında daha da önem kazanmaktadır. Bu bağlamda Trump planı, merkezi Mısır’ın Ariş kentinde olmak üzere Şerit’i yönetecek, Tony Blair liderliğinde bir siyasi kurul kurulması fikrini ortaya atmıştır; bu öneri Mısır egemenliğine açık bir meydan okumadır.
Müzakere sürecini çevreleyen karmaşıklıklar ışığında, direniş, esirleri tek seferde değil art arda aşamalar halinde teslim etme seçeneğine yönelebilir; bu da sürecin İsrail’in Şerit’ten tam çekilme adımlarıyla eş zamanlı yürümesini güvence altına alır. Bu yaklaşım, işgalin erken ihlallerini ortaya koyan önceki deneyimlere dayanmaktadır; nitekim ilk ateşkeste esirlerin teslimi tamamlandıktan sonraki ilk saatte Şerit’e yeniden saldırılmıştı. Dolayısıyla uygulamada kademeli bir mekanizmanın benimsenmesi, çekilmeyi kalıcı hale getirmek ve ciddiyetini doğrulamak için gerçekçi bir güvence oluşturabilir ve önceki ihanet ve ani saldırı senaryolarının tekrarlanmasını önleyebilir.
Sonuç
İslami Direniş Hareketi Hamas, Trump planının şartlarını okumayı ve onları gerçek içeriğinden boşaltmayı başardı; Filistin uzlaşısının ve esirlerin teslimi maddesi üzerinde hassas ve ayrıntılı müzakerenin gerekliliği üzerinde durdu. Bu bağlamda, başta ABD olmak üzere Batı’nın tutumu esirler dosyasının ele alınmasında utanç verici bir çifte standart sergiledi: Batı söylemi onlarca İsrailli esir için gözyaşı dökerken işgalin hapishaneleri binlerce Filistinli esirle doludur; bunların çoğu savaş alanlarından değil evlerinden gözaltına alınmış, bir kısmı da önceki takas anlaşmalarında serbest bırakıldıktan sonra yeniden tutuklanmıştır. Bu kişiler, ABD ya da Avrupa açıklamalarının hiçbirinde anılmadan çeşitli işkence ve toplu cezalandırma biçimleriyle karşı karşıyadır. Bu bariz çelişki, Batı söyleminde adalet terazisinin bozulduğunu ortaya koymakta ve İsrailli “esirlere” yönelik ilan edilen sempatinin insani değerlerin bir ifadesi olmaktan çok, işgale yönelik siyasi ve ahlaki taraflılığın bir uzantısı olduğunu teyit etmektedir.
Filistin direnişi, siyasi ve askeri zorluklar karşısında iç uyumun önemini kavrayarak diğer gruplarla ortak bir tutumu korumaya özen gösterdi.
Bu özen, savaş koşullarında koordinasyonun zorluğuna rağmen ortak yaklaşıma desteklerini ifade eden İslami Cihad hareketi ve diğer grupların tutum ve açıklamalarında açıkça görüldü.
Hamas ayrıca tam çekilmenin ve ateşkesin plana şartlı kabulünün temel dayanağı olmasını kabul etti.
Hareket ayrıca Şerit’in gelecekteki yönetimine ilişkin açık sınırlar çizdi ve Tony Blair liderliğinde bir dış komitenin ya da Trump’ın doğrudan denetiminin getirilmesine yönelik her girişimi örtük olarak reddetti; zira bu, hem Filistin hem de Mısır egemenliğine bir meydan okuma niteliğindedir.
İsrail tarafından gelebilecek olası tehditler karşısında, uygulamada açık güvencelere ihtiyaç duyulmaktadır; bu da İsrailli esirlerin tesliminin Şerit’ten tam çekilmeye bağlanmasıyla sağlanabilir.
Trump planı, İsrail ve ABD’nin iki yıllık savaştan sonra bile kuşatma altındaki Gazze Şeridi’ne ve kahraman direnişe iradelerini dayatmaktan aciz olduğunu gösterdi: Ne esirler geri alınabildi, ne Hamas silahlarını bıraktı, ne de Gazze halkı topraklarını terk etti.
Bu bağlamda Hamas’ın yanıtı, aşamanın hassasiyetinin ve durumun karmaşıklığının farkında olarak geldi; Filistinli grupların birliğini ve Filistin halkının kendi kaderini tayin hakkını korurken sahadaki direniş ile siyasi müzakereyi bir arada yürütebilme yeteneğini ortaya koydu.






