Olay ve Perspektif

Süveyş Kanalı üzerinde egemenlik: Uluslararası ve bölgesel güçlerin nüfuz mücadelesi

📖
Makale Özeti — okumak ve dinlemek için tıklayın
Mısır'ın ağır ekonomik ve siyasi baskılar altında olduğu bir dönemde, ABD Başkanı Donald Trump'ın Amerikan gemilerinin Süveyş Kanalı geçiş ücretlerinden muaf tutulması…
⌄

Mısır'ın ağır ekonomik ve siyasi baskılar altında olduğu bir dönemde, ABD Başkanı Donald Trump'ın Amerikan gemilerinin Süveyş Kanalı geçiş ücretlerinden muaf tutulması talebi, uluslararası deniz yollarındaki nüfuz dengeleri ve ABD hegemonyasının sınırlarıyla ilgili stratejik boyutları ortaya çıkarmıştır. Bu talebin ekonomik bir kalıpta dile getirilmesine rağmen, arka planında mali hesapların ötesinde stratejik hedefler yatmaktadır. Süveyş Kanalı, küresel taşımacılık sisteminde stratejik bir atardamar olmasının yanı sıra, ABD'nin Akdeniz'deki Altıncı Filo ve Basra Körfezi'ndeki Beşinci Filo gibi askeri filolarının hareketleri için hayati bir geçiş noktasıdır.

Trump'ın bu talebi, Yemen'deki Husilere yönelik saldırıların yüksek maliyetine ve ABD'nin hegemonyanın bedelini iki kez ödediği düşüncesine dayanan hesapçı yaklaşımını yansıtmaktadır. Mısır'ın yaklaşık 7 milyar dolara ulaşan Süveyş Kanalı kayıpları göz önüne alındığında, nakit ödeme mümkün olmayabilir, bu da Amerikan gemilerinin ücretlerden muaf tutulması önerilerini dolaylı bir tazminat veya Washington'ın stratejik çıkarlar elde etmek için bir baskı aracı olarak gündeme getirmektedir. Washington açısından Süveyş Kanalı'nın önemi, yalnızca stratejik bir Mısır geçiş yolu olmasının ötesinde, kanaldaki artan Çin nüfuzu nedeniyle stratejik bir anlaşmazlık noktasını da temsil etmektedir.

Çin'in "Kuşak ve Yol" Girişimi çerçevesinde deniz ticaret yollarını güvence altına alma çabaları ve Süveyş Kanalı Ekonomik Bölgesi'ndeki genişlemesi, Amerikan kaygılarını artırmaktadır. Bu ay "Abu Dabi Limanları" grubu ile Süveyş Kanalı Ekonomik Bölgesi Genel Kurulu arasında imzalanan, Port Said yakınlarında 20 kilometrekarelik bir sanayi ve lojistik bölgesinin 50 yıl süreyle geliştirilmesi ve işletilmesi anlaşması, Mısır devletinin stratejik kaynaklarını yönetme hakkına yönelik ağır bir haksızlık teşkil etmektedir. Bu anlaşma, Mısır egemenliğinin sınırları hakkında ciddi sorular doğurmakta ve ekonomik krizlerin baskısı altında egemenlik varlıklarından vazgeçme modelini yansıtmaktadır.

BAE'nin Mısır'ın birçok alanında, özellikle limanlar ve kıyı şeridi geliştirme projelerinde önceki yayılmalarının bir devamı niteliğindedir. Mısır, Süveyş Kanalı'na ilişkin Amerikan talebini olumlu karşılama konusunda büyük güçlüklerle karşı karşıyadır, zira bu tür talepler egemenliğine dokunmakta ve diğer ülkelerin de aynı imtiyazları talep etmesinin önünü açabilir. Bu nedenle Mısır'ın, ABD'ye askeri ya da ticari Amerikan gemilerinden alınan ücretlerin indirilmesini içeren bir teklif sunması ve Amerikan askeri gemilerine özel kolaylıklar sağlaması muhtemeldir.

Süveyş Kanalı, bölgesel ve küresel güç dengelerinde merkezi bir nokta olmayı sürdürürken, Mısır'ın karşı karşıya olduğu ekonomik baskılar, Amerikan kolaylık talepleri ve Emirlik yayılması nedeniyle Mısır egemenliği önünde büyük zorluklar belirmektedir.

Giriş

Mısır’ın giderek ağırlaşan ekonomik ve siyasi baskılar altında bulunduğu bir dönemde, ABD Başkanı Donald Trump’ın Mısır’dan Amerikan gemilerini Süveyş Kanalı geçiş ücretlerinden muaf tutmasını talep eden açıklamaları, bu açıklamanın anlamı, zamanlaması ve gizli hedefleri hakkında geniş çaplı soru işaretlerine yol açtı.

Açıklamalar ekonomik bir kalıpta dile getirilmiş olsa da arka planının mali hesapların ötesine geçerek uluslararası deniz yollarındaki nüfuz dengeleriyle ve ABD’nin geleneksel etkisinin başta Çin olmak üzere başka güçler lehine gerilediği bir bölgedeki Amerikan hegemonyasının sınırlarıyla bağlantılı stratejik boyutlara uzandığı görülmektedir.

Mısır’ın stratejik kaynakları üzerindeki egemenliğinin daralması bağlamında, “Abu Dabi Limanları” grubunun Port Said yakınlarında bir sanayi ve lojistik bölgesini 50 yıl süreyle geliştirmek ve işletmek üzere imzaladığı, yönetim, finansman ve işletme yetkilerini kapsayan anlaşmayla yeni bir Emirlik yayılması da öne çıktı.

Anlaşma, ekonomik durumun kırılganlığından yararlanan ve Orta Doğu’nun en hayati geçiş yolları üzerindeki rekabet haritasına yeni bir bölgesel boyut ekleyen, BAE’nin Mısır deniz taşımacılığının kilit noktalarında uzun vadeli bir konumlanmasını yansıtmaktadır.

Birincisi: ABD’nin deniz kontrolü haritasında Süveyş Kanalı

Süveyş Kanalı, küresel taşımacılık sisteminde stratejik bir atardamar niteliğindedir. ABD açısından kanal yalnızca ekonomik boyutuna indirgenemez; aynı zamanda başta Akdeniz’deki Altıncı Filo ve Basra Körfezi’ndeki Beşinci Filo olmak üzere askeri filolarının hareketleri için hayati bir geçiş noktasıdır.

7 Ekim’in ardından Washington bölgeye iki uçak gemisi sevk etti; bunlardan biri Kızıldeniz’de, diğeri Doğu Akdeniz’de konuşlandı. Böylece kanal, kuvvetlerin konuşlandığı cepheler arasında kilit bir lojistik koridora dönüştü. ABD’nin kanal üzerinden hızlı hareket edebilme kabiliyetinin, askeri dengeyi İsrail işgali lehine çevirmede belirleyici bir unsur olduğu açıkça görüldü.

İkincisi: Tüccar mantığı ile hegemonya şantajı arasında Süveyş Kanalı

Her adımı kâr-zarar diliyle hesaplayan Trump mantığı ışığında, medyada “Signalgate” olarak bilinen “Signal” uygulaması sızıntılarının ortaya koyduğu, Yemen’deki Husilere yönelik saldırıların maliyeti hakkındaki tartışma analiz edilebilir. Saldırıların gerçekleştirilmesinden önce yapılan bu tartışmaya Başkan Yardımcısı JD Vance, Savunma Bakanı Pete Hegseth ve eski Ulusal Güvenlik Danışmanı Mike Waltz katılmıştı. Tartışmada saldırıların yararı ve maliyetini hangi tarafın üstlenmesi gerektiği konuşulmuş; bazı katılımcılar, kanal üzerinden ticari deniz trafiğinin eski haline dönmesinden yararlanacağı için maliyetin bir kısmını Mısır’ın üstlenmesini önermişti.

Bu bağlamda, ABD başkanı olmadan önce bir tüccar olan Donald Trump’ın açıklamaları, Orta Doğu’daki askeri operasyonların —yarım milyar doları aşan maliyetiyle 20’den fazla MQ-9 tipi insansız hava aracının imha edilmesi de dahil— yüksek maliyetine, karşılıksız ve gereksiz bir yıpranma olarak bakan hesapçı yaklaşımıyla anlaşılabilir. Bu açıdan, Süveyş Kanalı’ndan ücretsiz geçiş talebi, ABD’nin hegemonyanın bedelini iki kez ödediğini düşünen bir felsefeden kaynaklanmaktadır: bir kez operasyon maliyetleriyle, bir kez de geçiş ücretleriyle.

Mısır’ın yaşadığı ekonomik kriz, özellikle de Süveyş Kanalı’nın bir yıl içinde yaklaşık 7 milyar dolara ulaşan kayıpları göz önüne alındığında, nakit ödeme Mısır için mümkün bir seçenek olmayabilir. Bu da Amerikan gemilerinin ücretlerden muaf tutulmasına ilişkin önerilerin bir tür dolaylı tazminat olarak ya da Washington’ın kanaldaki Çin varlığı ve zorunlu göç dosyalarında yumuşak ekonomik araçlarla stratejik çıkarlar elde etmek için uyguladığı bir baskı aracı olarak gündeme gelmesine kapı aralamaktadır; bu da İsrail işgalinin çıkarına hizmet eden bölgesel düzenlemelere yarar.

Dördüncüsü: Washington ile Pekin arasında Süveyş Kanalı

Washington açısından Süveyş Kanalı’nın önemi, yalnızca stratejik bir Mısır geçiş yolu olmasının ötesindedir; kanaldaki artan Çin nüfuzu nedeniyle stratejik bir anlaşmazlık noktasını da temsil etmektedir. “Kuşak ve Yol” Girişimi çerçevesinde Çin, deniz ticaret yollarını güvence altına almaya ve Amerikan nüfuzu altındaki noktalara bağımlılığını azaltmaya çalışmaktadır; bu da Süveyş Kanalı’ndaki genişlemesine ilişkin Amerikan kaygılarını artırmaktadır. Zira Süveyş Kanalı Ekonomik Bölgesi, bu hayati bölgede ekonomik nüfuzunu genişletmeye çalışan Çin’in giderek artan ilgisini çekmektedir.

2025 yılı başından bu yana bölgedeki Çin projelerinin sayısı yaklaşık ona ulaşmıştır. Bu durum, Çin’in özellikle limanlar alanında Mısır altyapısındaki sürekli genişlemesini yansıtmakta ve bölgedeki stratejik varlığını güçlendirmektedir.

Öte yandan Çin ordusu, içinde bulunduğumuz mayıs ayında Mısır ile “Medeniyet Kartalı 2025” adıyla ilk ortak hava tatbikatını gerçekleştirdiğini duyurdu; bu, iki ülke arasındaki askeri işbirliğinin güçlendiğini yansıtmaktadır. Savunma ilişkilerinin güçlendirilmesine dair açık işaretler taşıyan bu tatbikat, Çin’in bölgedeki askeri etki alanını genişletme stratejisinin bir parçası olarak değerlendirilmektedir.

Bu nedenle Washington, Süveyş Kanalı’ndaki Çin nüfuzunun güçlenmesini ekonomik ve askeri çıkarlarına yönelik bir tehdit olarak görmektedir; zira Süveyş Kanalı’nın önemi yalnızca hayati bir ticaret koridoru olmasıyla sınırlı değildir, aynı zamanda ABD deniz filolarının askeri ulaştırma stratejilerinde de belirleyici bir noktadır.

Beşincisi Yeni bir Emirlik yayılması

Süveyş Kanalı üzerindeki nüfuz mücadelesinin büyüdüğü aynı bağlamda, bu ay “Abu Dabi Limanları” grubu ile Süveyş Kanalı Ekonomik Bölgesi Genel Kurulu arasında, Port Said kenti (kuzeydoğu) yakınlarında 20 kilometrekarelik bir sanayi ve lojistik bölgesinin yenilenebilir 50 yıl süreyle geliştirilmesi ve işletilmesi için imzalanan anlaşma, Mısır devletinin stratejik kaynaklarını yönetme hakkına yönelik ağır bir haksızlık teşkil etmektedir.

Süveyş Kanalı’nın kuzey girişinde ve Doğu Port Said Limanı yakınında hayati bir konumda yabancı bir şirkete tahsis edilen bu geniş alan, Mısır egemenliğinin sınırları hakkında ciddi sorular doğurmaktadır. Ayrıca yararlanma süresinin uzunluğu ve buna eşlik eden yenilenebilirlik, kritik bir coğrafi düğüm noktası üzerinde uzun süreli bir kontrole kapı açmakta ve ekonomik krizlerin baskısı altında egemenlik varlıklarından giderek hızlanan bir vazgeçme modelini yansıtmaktadır. Buna ek olarak bazı gözlemciler, bu anlaşmanın Mısır limanlarını BAE limanları lehine zayıflatmayı amaçlıyor olabileceğini düşünmektedir; bu da Mısır’ın kaybını ikiye katlamaktadır.

Bu yeni Emirlik yayılması, Mısır’ın birçok alanda tanık olduğu önceki yayılmanın bir devamı niteliğindedir. BAE daha önce Mısır altyapı projelerinde geniş varlıklar edinmiştir; örneğin büyük bir kısmını

Mısır’ın stratejik limanlarını işleten “DP World” (Dubai Dünya Limanları) şirketi aracılığıyla Ayn Suhne bölgesindeki arazilerden edinmiştir.    

Ayrıca BAE’nin Ras el-Hikme kentini geliştirme anlaşması, 180 milyon metrekareyi aşan son derece önemli bir kıyı şeridinin mülkiyetinin uzun vadeli sözleşmelerle yabancı bir yönetime devredilmesinin çarpıcı bir örneğini oluşturdu; bu anlaşma, Akdeniz’in en nadir ve en değerli kıyılarından birinden açıkça vazgeçilmesi olarak nitelendirildi.

Süveyş Kanalı’ndaki bu yeni anlaşma, BAE’nin Mısır’ın ekonomik güvenliğinin temelini oluşturan birçok hayati tesisin yönetimindeki rolünün arttığı bir ortamda, Mısır egemenliğine yönelik yeni bir tehdit olarak ortaya çıkmaktadır.

Egemenlik ile ekonomik imtiyazlar arasında

Görüldüğü üzere Mısır, Süveyş Kanalı’na ilişkin Amerikan talebini olumlu karşılama konusunda büyük güçlüklerle karşı karşıyadır; zira bu tür talepler egemenliğine dokunmaktadır. Bunun yanı sıra bu şartların kabul edilmesi, diğer ülkelerin de aynı imtiyazları talep etmesinin önünü açabilir. Bu nedenle Mısır’ın başka bir formül bulmaya çalışması muhtemeldir: Mısır, ABD’ye askeri ya da ticari Amerikan gemilerinden alınan ücretlerin indirilmesini içeren bir teklif sunabilir ve Amerikan askeri gemilerine, geçiş işlemlerinin hızlandırılması ve geçişlerini kolaylaştırmak için özel güzergâhlar tahsis edilmesi gibi özel kolaylıklar sağlayabilir.

Bu Amerikan baskılarına, Mısır ile BAE arasındaki son anlaşmadan kaynaklanan ekonomik ve siyasi baskılar da eklenmekte; bu da Mısır’ın bu dış baskılar karşısında hayati tesisleri üzerindeki egemenliğini koruma konusundaki zorluklarını derinleştirmektedir.  

Ayrıca okuyun: Savaş çıkacak mı? İranlı reformist seçkinlerin değerlendirmelerine bir bakış | Washington ve İran: Diplomatların tahliyesi ve bölgesel tırmanma göstergeleri

Sonuç

 Süveyş Kanalı, bölgesel ve küresel güç dengelerinde merkezi bir nokta olmayı sürdürmektedir. Mısır’ın karşı karşıya olduğu ekonomik baskılarla birlikte, bir yandan gemilerin ücretsiz geçişine yönelik Amerikan kolaylık talepleri, diğer yandan kanal bölgesindeki Emirlik yayılması nedeniyle Mısır egemenliği önünde büyük zorluklar belirmektedir. Buna ek olarak, ekonomik bölgedeki artan Çin nüfuzu, Mısır kaynakları pahasına ABD’nin geleneksel rolüne yönelik bir başka tehdit oluşturmaktadır. Bu zorluklar karşısında, farklı güçlerin etkisinin artmasıyla birlikte ve subaylar cumhuriyeti döneminin bu evresinde Mısır egemenliği aşınmaktadır.

Başa dön tuşu