Sudan savaşında nitelikli bir gelişme: İsyancıların insansız hava araçları Port Sudan’ı ve egemenlik tesislerini vurdu

Sudan'da ordu ile Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) arasındaki savaş, Nisan 2023'ten bu yana eşi benzeri görülmemiş bir tırmanışla Port Sudan Havalimanı ve liman tesislerinin hedef alınmasıyla yeni bir boyut kazandı. Bu saldırının ardından Sudan hükümeti, Birleşik Arap Emirlikleri'ni (BAE) HDK'yi finanse etmek, silahlandırmak ve askeri operasyonlarını korumakla suçlayarak Abu Dabi'deki büyükelçiliğini kapattı. Savaşın seyri üç ana aşamaya ayrılabilir: ilk olarak, HDK'nin 15 Nisan 2023'te devleti ele geçirme girişimi başarısız oldu; ardından, HDK müzakereler yoluyla siyasi sahneye geri dönmek için güçlü saha gerçekleri dayatmaya çalıştı ve bu süreç Cidde müzakereleriyle desteklendi.
Üçüncü aşamada ise 2023'ün sonlarından itibaren Sudan Silahlı Kuvvetleri, halk direnişinin de desteğiyle başkentin ve diğer hayati bölgelerin geniş kısımlarını geri alarak organize saldırı operasyonlarına başladı. HDK'nin son insansız hava aracı saldırıları, ordunun yükselen ivmesini sekteye uğratma ve yeni bir müzakere denklemi dayatma girişimi olarak yorumlanıyor. Port Sudan, Sudan hükümetinin geçici merkezi olması, Kızıldeniz'e kıyısı ve ülkenin tek ekonomik can damarı olan ana limanına ev sahipliği yapması nedeniyle stratejik bir öneme sahip.
HDK'nin insansız hava araçlarıyla şehri hedef alması, çatışmayı güvenli kabul edilen bölgelere taşıma ve kara hakimiyetine ihtiyaç duymadan stratejik hedeflere ulaşma kabiliyetinde taktik bir gelişmeyi yansıtıyor. Saldırılar, Port Sudan'daki havalimanı, liman, askeri ve hava üsleri, elektrik santralleri ve yakıt depoları gibi egemenlik tesislerine yoğunlaştı ve Kosti ile Merowe Barajı gibi başka bölgeleri de kapsadı. Bu tırmanma, HDK'nin doğu ve kuzeydeki yeni bölgelere savaşı taşıma tehditlerine yanıt olarak geldi ve güçlerinin sahadaki geri çekilmesinin ardından hala saldırı kapasitesine sahip oldukları mesajını vermeyi amaçlıyor.
Doğudaki tırmanmaya paralel olarak Kuzey Kordofan eyaleti de şiddetli çatışmalara sahne oluyor; HDK, En-Nuhud şehrinin kontrolünü ele geçirdiğini duyurarak çatışma alanını genişletmeye çalışıyor. HDK'nin insansız hava araçlarını kullanması, savaşın başlamasından sonra ortaya çıkan ve dış destekçiler tarafından sağlanan bir yetenek olarak dikkat çekiyor; bu durum, BAE'nin HDK'ye siyasi, lojistik ve silah desteği sağladığı iddialarını güçlendiriyor. İnsansız hava aracı saldırıları, HDK'nin Hartum'da kuşatılmış olmadığını ve güvenli bölgelerdeki egemenlik sembollerini hedefleyebildiğini gösteren siyasi mesajlar taşıyor.
Sudan hükümeti, BAE'nin isyanı desteklemedeki rolünü Güvenlik Konseyi ve Uluslararası Adalet Divanı aracılığıyla frenlemeye çalıştı, ancak Divan'ın talebi kabul etmemesi BAE'ye desteklerini sürdürme konusunda ivme kazandırdı. Sudan hükümeti, krizle başa çıkmak için kapsamlı bir vizyona ihtiyaç duyuyor; zira insansız hava araçlarının Somaliland topraklarından havalanması, çatışmayı daha geniş bir bölgesel düzeye taşıyor. Hükümetin, askeri boyutu ve insansız hava aracı saldırılarını püskürtme kabiliyetini, elektrik santralleri ve su kaynakları gibi hayati tesislerde meydana gelen hasarı onarma çabalarıyla dengelemesi gerekiyor.
Savaşın askeri olarak sonuçlanıp sonuçlanmayacağı veya dış baskıların bir uzlaşma senaryosu dayatıp dayatamayacağı belirsizliğini koruyor. Bu savaşın sadece bir iç çatışma değil, aynı zamanda su ve liman savaşları ile BAE'nin Afrika Boynuzu'ndaki nüfuz projeleriyle bağlantılı daha geniş çatışmaların bir uzantısı olduğu düşünülüyor. Mısır'ın sessizliği de ulusal güvenliğini etkileyen bu savaş karşısında stratejik bir soru işareti oluşturuyor.
Sudan'daki bu mücadele, Arap ve İslam dünyasının hassas eklem noktalarından birinde ve Nil Vadisi'nden Kızıldeniz kıyılarına uzanan jeopolitik düğümlerin merkezinde yer alıyor.
Giriş
Sudan ordusu ile Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) arasında süren savaş bağlamında Sudan sahnesi büyük bir saha gelişmesine tanık oldu: Hızlı Destek milisleri, Port Sudan Havalimanı’nı ve limandaki bazı hayati tesisleri hedef alan ani bir bombardıman gerçekleştirdi. Bu, Nisan 2023’te çatışmanın patlak vermesinden bu yana ülkenin tanık olmadığı nitelikte bir gelişmedir.
Bu eşi görülmemiş tırmanma diplomatik yansımalardan yoksun kalmadı; Sudan hükümeti, Abu Dabi’deki büyükelçiliğini kapatarak dikkat çekici bir siyasi adım atmakta gecikmedi ve Birleşik Arap Emirlikleri’ni Hızlı Destek Kuvvetlerini finanse etmek, silahlandırmak ve Hartum’un “altyapının ve devletin temel unsurlarının kasıtlı olarak tahrip edilmesi” şeklinde nitelendirdiği askerî operasyonlarına koruma sağlamakla suçladı.
Hartum’un aylarca bölgesel düzeyde müdahil tarafların adını vermekten kaçınmasının ardından Sudan söyleminde “Abu Dabi”ye yönelik bu dönüşüm, bölgedeki temas hatlarını yeniden çizebilecek ve Sudan’daki çatışmayı iç alanın ötesine taşıyabilecek siyasi bir tırmanmayı ortaya koymakta; bu da tüm bölgede siyasi yeniden konumlanmanın önünü açmaktadır.
Savaşın seyri: Birbirinden ayrışan üç aşama
Son hamlelerin mantığını ve Sudan’da süren savaşın dinamiğini anlamak için savaşın seyri, her tarafın mevcut hamlelerinin mantığını açıklamaya yardımcı olan, birbirinden ayrışan üç ana aşamaya bölünebilir:
1- Ani saldırı ve darbe aşaması:
Savaş, Hızlı Destek Kuvvetlerinin ordu komutasını etkisiz hâle getirerek ve iktidarı devralmaya hazır sivil güçlerle siyasi-askerî bir ittifak kurarak 15 Nisan 2023’te devletin tamamını ele geçirmeye yönelik ani bir girişimiyle başladı.
Ancak bu senaryo zamanla başarısız oldu; bunun nedeninin ordunun ana birliklerinin bütünlüğünü koruması ve bu darbe adımı için yeterli halk desteğinin bulunmaması olduğu görülmektedir.
2-Baskı ve müzakere için pazarlık aşaması:
Darbenin başarısız olmasının ardından Hızlı Destek Kuvvetleri, bir müzakere süreci yoluyla siyasi sahneye geri dönmesini sağlayacak güçlü saha gerçeklikleri dayatmaya çalıştı; Cidde müzakereleri, bu milislerin destekçilerinin bel bağladığı araçtı.
Bu aşamaya, müzakere kozlarını güçlendirme girişimi olarak Hartum’da ve Darfur, Kordofan, Cezire ve Sennar eyaletlerinde geniş bir saha yayılımı eşlik etti; buna paralel olarak yerleşim alanlarında çatışarak siviller üzerinde baskı kuruldu.
3 –Dengeyi bozma ve karşı saldırı aşaması:
2023’ün sonlarından itibaren Sudan Silahlı Kuvvetleri, uzun bir savunma mevzilenmesi döneminin ardından organize saldırı operasyonları yürütmeye başladı. Bu stratejik dönüşümün, askerî kapasitelerin yeniden düzenlenmesinin ve Hızlı Destek’in suçlarına karşı halkın İslami direniş çabalarının yükselmesinin ardından gerçekleşmiş olması muhtemeldir.
Silahlı Kuvvetler, Sudan halk direnişinin yardımıyla başkentin geniş bölümleri ile Cezire, Sennar ve Beyaz Nil’deki hayati bölgeler de dahil olmak üzere geniş alanları geri almayı başardı. Bu ilerlemenin devlet merkezini onardığı ve savaşın ilk aşamasında güçlü biçimde gündemde olan dağılma tehlikesini azalttığı görülmektedir.
Önceki verilerden hareketle, Hızlı Destek’in insansız hava araçlarıyla gerçekleştirdiği son saldırıların, ordunun sahadaki yükselen ivmesini sekteye uğratma girişimi olması beklenmektedir. HDK, tüm güç kozlarını kaybetmeden önce yeni bir müzakere denklemi dayatmaya çalışmaktadır; bunun yanı sıra Hızlı Destek’i desteklemekle suçlanan bazı dış güçler, bu tırmanmayı kendilerine Sudan sahnesinde bir dayanak noktası bırakacak bir uzlaşma yoluyla asgari çıkarlarını koruma fırsatı olarak görmektedir.
Port Sudan: Sudan çatışmasında stratejik bir eklem noktası
Port Sudan şehri, Sudan’ın askerî ve siyasi denkleminde birkaç nedenden ötürü son derece önemlidir: Şehir, askerî anlaşmazlıkların derinleşmesi sonucu siyasi düzenin çökmesinin ardından Nisan 2023’te ordu ile Hızlı Destek Kuvvetleri arasında çatışmanın başlamasından bu yana Sudan hükümetinin geçici merkezidir ve çatışmanın başından beri birçok bakanlığa ve hayati kuruma ev sahipliği yapmaktadır.
Ayrıca Kızıldeniz’e kıyısı olması, ona uluslararası ticaret ve seyrüsefer hatlarında son derece önemli stratejik bir konum kazandırmaktadır. Şehir aynı zamanda, Hartum Havalimanı’nın ve nehir limanlarının devre dışı kalmasının ardından ülkenin neredeyse tek ekonomik can damarı sayılan Sudan’ın ana limanına da ev sahipliği yapmaktadır.
Resmî olarak üstlenilmemiş olsa da şehrin Hızlı Destek Kuvvetleri tarafından insansız hava araçlarıyla hedef alınması, hükümet nüfuzunun derinliğine yönelik sembolik bir tırmanma mesajı ve çatışmayı görece güvenli kabul edilen bölgelere taşıma girişimi niteliğindedir; ayrıca Hızlı Destek’in kara hâkimiyetine ihtiyaç duymadan stratejik hedeflere ulaşma kabiliyetinde taktik bir gelişmeyi yansıtmaktadır.
Limanları ve egemenlik tesislerini hedef alan yoğunlaştırılmış saldırılar
Sudan sahnesi eşi görülmemiş bir tırmanmaya tanık oldu. Hızlı Destek Kuvvetleri son dönemde birçok saldırı gerçekleştirdi; bunların en önemlisi, yukarıda değinilen ve Hızlı Destek Kuvvetlerinin bir dizi hava saldırısı ve insansız hava aracı saldırısıyla geçici idari başkent ve devletin ağırlık merkezi olan Port Sudan şehrini hedef aldığı saldırıdır. Saldırılar; şehrin havalimanı, liman, askerî ve hava üsleri, elektrik santralleri ve yakıt depoları dahil egemenlik tesislerine yoğunlaştı.
Bu tırmanma, Kosti gibi başka bölgeleri de kapsayacak şekilde genişledi; hatta hayati önemdeki Merowe Barajı’nı hedef alma girişimleri de yaşandı.
Bu saldırıların, Hızlı Destek’in komutan yardımcısı Abdurrahim Dagalo’nun savaşı Sudan’ın doğusu ve kuzeyindeki yeni bölgelere taşıma tehditlerine karşılık olarak geldiği görülmektedir; bu tehditler, güçlerinin başkentte ve ülkenin diğer bölgelerinde sahada belirgin biçimde geri çekilmesinin ardından yapılmıştı. Bu saldırıların amacı, Hızlı Destek’in hâlâ saldırı kapasitesine sahip olduğu ve savaşın henüz sonuçlanmadığı mesajını vermek olabilir.
Savaşın coğrafi genişlemesi: Kordofan, çatışmanın yeni sahası
Doğudaki tırmanmaya paralel olarak Kuzey Kordofan eyaleti, ordu ile Hızlı Destek arasında şiddetli çatışmalara sahne olmaktadır; Hızlı Destek, sahada manevra yapmasını ve ek cepheler açmasını sağlayabilecek yeni bölgelerde varlığını pekiştirmeye çalışmaktadır.
Bu bağlamda Hızlı Destek’in Batı Kordofan’daki hamleleri bu yönelimi teyit etmiştir. Bu hamleler, eyaletin geçici idari başkenti olan En-Nuhud şehrine kadar uzanmış; Hızlı Destek Kuvvetleri şiddetli çatışmaların ardından şehrin kontrolünü ele geçirdiğini duyurmuştur. Bu durum askerî tabloya daha fazla karmaşıklık katmakta ve çatışma alanının Kordofan bölgesine yayılacağına dair endişeleri artırmaktadır.
Bu hamlelerin, bölgenin karmaşık yapısından ve oradaki kabile bağlarından yararlanarak çatışma alanını genişletmek suretiyle orduyu yıpratmayı ve çabalarını dağıtmayı amaçlaması muhtemeldir. Buna karşılık Sudan ordusu, hava üstünlüğünden ve bazı köylerdeki halk desteğinden yararlanarak Kordofan’da birçok bölge ve askerî mevzinin kontrolünü yeniden ele geçirmeyi başarmıştır; bu da bölgedeki saha tablosuna damgasını vuran ve şu ana kadar hiçbir tarafın açık bir üstünlük sağlayamadığı bir gel-git hâlini yansıtmaktadır.
İnsansız hava araçları silahı ve Hızlı Destek saldırılarının rolü
Hızlı Destek Kuvvetlerinin yapısında, insansız hava araçlarını işletme ya da kullanma konusunda daha önceki herhangi bir deneyime işaret eden bir şey yoktu; aksine bu güçler kuruluşlarından itibaren hareketlerinde araçlara ve kara yayılımına dayanan, keşif ya da saldırı amaçlı hiçbir hava boyutuna sahip olmayan geleneksel kara birliklerine daha yakındı.
Ancak savaşın başlamasıyla, patlak vermesinden birkaç hafta sonra Hızlı Destek’in araçlarında ani bir dönüşüm ortaya çıktı: İnsansız hava araçları savaş alanında, özellikle de başkent içindeki stratejik bölgelerde doğrudan kullanılmaya başlandı; bu da bazı cephelerde saha hâkimiyeti dengesini altüst eden bir sürpriz unsuru oldu. Bu gelişme ani bir askerî anın ürünü değildi; aksine bu isyancı gruba nitelikli savaş araçları sağlayan ve daha önce sahip olmadığı işletim ve yönlendirme desteğini sunan önceden kurulmuş bir dış saflaşmanın sonucuydu.
Bu tarafların başında, Hızlı Destek’i siyasi, lojistik ve silah bakımından desteklemekle suçlanan Birleşik Arap Emirlikleri gelmektedir; bu, Emirliklerin birden fazla Arap sahasındaki tartışmalı bölgesel rolü çerçevesinde değerlendirilmektedir.
Savaş ilerledikçe insansız hava araçlarının kullanımı başkent dışındaki bölgelere yayıldı ve askerî desteğe paralel bir siyasi tırmanmanın olduğu açıkça görüldü. Port Sudan, Kassala, Dongola ve hatta Merowe Barajı çevresindeki noktaları hedef alan saldırılar yalnızca askerî operasyonlar değil, aynı zamanda Hızlı Destek’in artık Hartum’da kuşatılmış olmadığını ve güvenli ve hassas egemenlik boyutuna sahip bölgelerde egemenlik sembollerini ve karar merkezlerini hedef alabildiğini söyleyen siyasi mesajlardı.
Yaşananlar, Hızlı Destek’in aslen iç çatışmaya dahil olmasına rağmen, araçlarını Sudan dışından yöneten bazı bölgesel aktörlerin yönlendirdiği işlevsel bir grup olarak rolünün her geçen gün genişlediğini göstermektedir; amaç, devletin otoritesini sarsmanın zeminini hazırlayan ya da destekçi tarafların çıkarlarına hizmet eden uzlaşmalar dayatan oldubittiler yaratmaktır.
Ayrıca okuyun: Savaş çıkacak mı? İranlı reformist seçkinlerin değerlendirmelerine bir bakış | Washington ve İran: Diplomatların tahliyesi ve bölgesel tırmanma göstergeleri
Hızlı Destek’in tırmanması: Göstergeler ve anlamlar
Son gelişmeler, Hızlı Destek milislerinin özellikle Port Sudan şehrinde elektrik ve su tesisleri, havalimanları ve limanlar gibi hayati altyapıyı hedef almaya giderek daha fazla başvurduğunu ve bunun devleti içeriden yıkmaya yönelik açık bir girişim olduğunu açıkça göstermektedir.
Bu tırmanmanın, özellikle kuzey bölgelerini ve Hartum’u denetleyen Nyala’daki temel destek hücresinin imha edilmesinin ardından, milislerin Darfur’a sıkışıp kalması endişesiyle önleyici olarak geldiği değerlendirilmektedir. Bu saldırıda Emirliklerle bağlantılı bazı subaylar öldürülmüş, bu da Emirlikleri şiddetli bir askerî karşılık vermeye yöneltmiştir.
Sudan hükümeti, Emirliklerin isyanı desteklemedeki rolünü iki uluslararası yol üzerinden frenlemeye çalıştı: Birincisi Güvenlik Konseyi’nde Abu Dabi aleyhine açık bir suçlamada bulunmak, ikincisi ise Uluslararası Adalet Divanı’na başvurmaktı. Divan’ın Emirlikleri mahkûm etme talebini kabul etmeme kararının Emirliklere, uluslararası hukuki risklerin yokluğundan yararlanarak bu milisleri desteklemeyi sürdürme yönünde ivme kazandırdığı görülmektedir. Hızlı Destek’in sahadaki bu son başarısızlığı karşısında, Sudan ordusunu sürekli yıpratma kampanyalarıyla zayıflatmayı hedefleyerek insani bir kaos yaratmak ve sivil tesisleri tahrip etmek yoluyla kayıplarını telafi etmeye çalıştığı görülmektedir; bu da önümüzdeki günlerde ona müzakere alanı açacak ve bölgesel destekçinin çıkarlarını da koruyacaktır.
Emirliklerin Hızlı Destek Kuvvetlerine verdiği desteğe hızlı bir karşılık olarak Sudan hükümeti Emirlikleri kınadı ve onu saldırgan bir devlet olarak nitelendirdi, “Abu Dabi”deki büyükelçiliğini kapattı ve özellikle Port Sudan’daki liman, elektrik santrali ve yakıt depoları gibi hayati tesislere insansız hava araçlarıyla saldırılar düzenleyen milisleri desteklediği ve silahlandırdığı yönündeki suçlamaların ardından diplomatik ilişkilerin sürdürülmesini reddetti. Söz konusu saldırılar ciddi hasara yol açmış ve sivillerin hayatını tehdit etmiştir.
Ancak yaşananlar, Amerika’nın yeşil ışığından ve Sudan dosyasına karşı açıkça göz yummasından bağımsız olarak okunamaz. Emirliklerin Hızlı Destek Kuvvetlerine verdiği destek, Washington’un açıklanmamış bir yeşil ışığının ve Muhammed bin Zayed’e savaş makinesini yeniden çalıştırması için verilen Amerikan izninin ürünüdür. Belki de Donald Trump’ın son Körfez ziyareti ve Muhammed bin Zayed ile görüşmesi, bu Amerikan sessizliğinin bedelinin ödendiği durak olmuştur. Bu, – açıkça söylemek gerekirse – yeniden üretilen ve yeniden kurgulanan bir sahnedir: Sessizlik karşılığında para.
Sonuç olarak: Sudan hükümetinin krizle başa çıkmak için kapsamlı bir vizyonu var mı?
Önemli soru, Sudan hükümetinin şu anda nasıl düşündüğüdür; özellikle de saldırılarda kullanılan insansız hava araçlarının Somaliland topraklarından havalanmış olması, çatışmayı daha da karmaşıklaştırmakta ve onu daha geniş bir bölgesel düzeye taşımaktadır. Krizle başa çıkmanın, Hızlı Destek milislerinin farklı bölgelerde tutuşturduğu dağınık yangınları söndürme yöntemiyle olmayabileceği muhtemeldir. Aynı şekilde hükümetin bütünleşik bir yaklaşım geliştirmeye ihtiyaç duyacağı da muhtemeldir; bu yaklaşım, askerî boyut ve silahlı kuvvetlerin yeni ve etkili bir tehdit hâline gelen insansız hava aracı saldırılarını püskürtme kabiliyeti ile Sudanlıların hayatı üzerinde doğrudan ve olumsuz etkisi olan elektrik santralleri ve su kaynakları gibi hayati tesislerde meydana gelen hasarı onarmaya yönelik eşzamanlı çalışma arasında denge kurmalıdır.
Temel soru ise açık kalmaya devam ediyor: Ordu savaşı askerî olarak sonuçlandırabilecek mi, yoksa dış baskılar Hızlı Destek unsurlarının sahnede yeniden kalmasını güvence altına alan bir uzlaşma senaryosu dayatmayı mı başaracak?!
Bölgesel boyutların iç içe geçmesiyle birlikte en az bunun kadar önemli bir soru da öne çıkmaktadır: Bu savaş ne zaman sona erebilir? Ve aslında neden patlak verdi?
Yalnızca bir iç çatışmanın sonucu mu, yoksa su ve liman savaşları ile sınır ötesi Emirlik nüfuz projeleriyle bağlantılı daha geniş çatışmaların bir uzantısı mı?
Sudan’da yaşananlar, bölgesel limanlar üzerinde ve Afrika Boynuzu’nun kilit noktalarında, paranın kullanılmasıyla başlayıp vekâlet savaşlarının tutuşturulmasıyla sona eren çeşitli araçlarla nüfuzunu yaymaya çalışan Birleşik Arap Emirlikleri’nin nüfuz projelerinden ayrı düşünülemez; paranın yumuşak sızma yoluyla elde edemediğini, haritaları yeniden çizen ve güç dengelerini değiştiren vekâlet savaşları üstlenmektedir.
Mısır’ın sessizliği de üzerinde durulması gereken stratejik bir soruyu gündeme getirmektedir: Çıkarına hizmet etmeyen, aksine ulusal güvenliğini özünden etkileyen bu savaş karşısında Kahire nerede duruyor? Sudan’daki savaşın sürmesi, diğer bölgesel güçlerin Mısır’ın güney böğründe nüfuzlarını genişletmelerinin önünü açmaktadır.
Bu savaş, bütüncül stratejik perspektifiyle, bir iç çatışmadan ya da iktidar mücadelesinden çok daha fazlasını temsil etmektedir; Arap ve İslam dünyasının hassas eklem noktalarından birinde ve Nil Vadisi’nden Kızıldeniz kıyılarına, Hartum’un kalbinden Afrika Boynuzu limanlarına uzanan jeopolitik düğümlerinin merkezî noktalarından birinde yaşanan bir mücadeledir.






