Trump’ın Körfez turu

Donald Trump, ikinci döneminin ilk yurt dışı ziyaretini geleneksel müttefik İngiltere'yi atlayarak Körfez'den başlatarak alışılagelmiş diplomatik protokolleri bir kez daha bozdu ve bu, Washington'ın artık müttefiklerinin güvenliğini garanti eden bir güç olmaktan ziyade, kârlı anlaşmalar peşinde koşan dev bir şirket olarak konumlandığını gösterdi. 13 Mayıs 2025'te Riyad'dan başlayan bu ziyaret, ABD'nin Orta Doğu'daki rolünün bir hami veya garantörden çok, kazanç arayışındaki bir ticari ortak olarak yeniden tanımlandığını teyit etti. Trump'ın hem birinci hem de ikinci döneminde ilk yurt dışı ziyaretini Körfez'e yapması, onun düşünce dünyasında ve önceliklerinde sağlam bir anlam taşıyor ve ABD'nin geleneksel müttefiklerini hiçe saydığını gösteriyor.
Tarihsel olarak ABD başkanları ilk yurt dışı ziyaretlerini genellikle Panama, Kanada veya Avrupa'ya yaparken, Trump bu geleneği Suudi Arabistan ile bozdu. Trump'ın Körfez turu, güvenlik güvencesi yerine yatırım, sanayi ve karşılıklı çıkarlar söylemini ön plana çıkararak ABD-Körfez ilişkilerindeki kavramsal yapıda bir dönüşümü işaret etti. Ziyaret sırasında, koruyucu ABD askeri taahhüdüne veya stratejik güvenlik garantilerine dair hiçbir işaret yer almazken, ticaret anlaşmaları, tedarik zincirleri ve ortak üretim bölgelerine dair doğrudan konuşmalar yapıldı.
Trump, ticari anlaşmaların başarısı için uygun koşulları hazırlamaya odaklanarak İsrail'in bazı taleplerini aşan adımlar attı; bunlar arasında İran ile nükleer müzakerelere yönelmesi, Yemen'de Husilerle ateşkes anlaşması ve Suriye'ye yönelik yaptırımların kaldırılması yer alıyor. Bu hamleler, İsrail'in karar alma çevrelerindeki öneminin azaldığını yansıtırken, İsrail'e askeri ve ekonomik desteğin sürdüğüne de dikkat çekildi. Suriye konusunda Suudi taleplerine yanıt olarak ABD yaptırımlarının kaldırılması, Ankara ve Riyad ile ilişkileri güçlendirerek İran'ın bölgedeki nüfuzunu azaltmayı amaçlayan bir ABD vizyonu çerçevesinde atıldı.
Birleşik Arap Emirlikleri, ABD'nin güvenlik ve siyasi sistemi içinde ayrıcalıklı bir konuma yerleşti; zira BAE, kapsamlı bir koruma talep etmek yerine, daha az maliyetli ve daha etkili müttefikler arayan yeni ABD vizyonuyla uyumlu, dengeli bir ortaklık sunuyor. Trump yönetimi, yarı iletkenler ve yapay zeka sektöründe Çin ile kıyasıya rekabet bağlamında, bu ileri teknoloji alanlarında Körfez'deki müttefiklerine ihracat kısıtlamalarını gevşetmeye hazır olduğunu gösterdi ve Biden yönetiminin "yapay zeka yayılım kuralı"nı iptal etti. Türkiye, Suriye'deki müttefiklerine yönelik ABD yaptırımlarının kaldırılmasıyla stratejik hedeflerinden birini gerçekleştirdi ve bu, Ankara'nın güvenlik çıkarlarına hizmet edecek ve Suriye siyasi sürecindeki rolünü güçlendirecek tarihi bir adım olarak görüldü.
Mısır ise bu turda dışlanarak bölgesel ve siyasi ilgi alanının dışında bırakıldı ve Trump, Mısır'dan Süveyş Kanalı'ndan geçen ABD gemilerinden ücret almamasını talep ederek Mısır'ın egemenliğini zayıflatmaya yönelik açık bir ima taşıdı. Körfez ülkeleri, Trump'ın turunun sözleşmeye dayalı ve pragmatik niteliğini ABD ile stratejik ittifaklarını güçlendirmek için bir fırsat olarak görürken, Gazze Şeridi dosyası herhangi bir gerçek açılımın dışında kaldı ve Arap rejimlerinin sessizliği, Filistin davasına yönelik Arap eyleminin gerilediğini yansıttı.
Giriş:
Art arda gelen ABD yönetimlerinin alışageldiği protokol teamüllerini dikkat çekici biçimde bozan ABD Başkanı Donald Trump, ikinci döneminin ilk yurt dışı turuna geleneksel Atlantik müttefiki İngiltere’yi atlayarak Körfez’den başlamayı tercih etti ve böylece ilk döneminde başlattığı bir yaklaşımı tekrarladı.
Bu sembolik işaret diplomatik biçimin ötesine geçerek ittifakların niteliğinde yapısal bir dönüşümü yansıtmaktadır: Trump’ın vizyonunda Washington artık müttefiklerinin güvenliğini garanti eden bir güç değil, uzun vadeli stratejik taahhütler değil, kârlı sözleşmeler, anlaşmalar ve ortaklıklar peşinde koşan dev bir şirkettir.
Bu bağlamda Trump’ın ziyareti 13 Mayıs 2025’te Riyad’dan başladı; bu da ilişkinin ölçütünün “kârlılık” hâline geldiğini ve ABD’nin Orta Doğu’daki konumlanmasını belirleyen şeyin mali alışveriş mantığı olduğunu teyit etti. Bu, Washington’un bölgedeki rolünün bir hami ya da garantör olarak değil, kazanç arayışına kapılmış bir ticari ortak olarak yeniden tanımlanmasıdır.
ABD başkanının ilk yurt dışı ziyareti yalnızca sembolik değil, aynı zamanda dış politikasının ve belki de ekonomi politikasının en önemli yönelimlerini ifade etmektedir.
Trump’ın hem birinci hem de ikinci döneminde ilk yurt dışı ziyaretini Körfez’e yapmasının, adamın düşünce dünyasında ve önceliklerinde sağlam bir anlamı vardır. ABD’nin geleneksel müttefikleri her zaman onunla aynı düşünceleri ve yaşam tarzını paylaşanlar ya da coğrafyanın dayattığı bağlarla bağlı olanlar olmuştur; Trump yönetimi ise sanki bütün bunları hiçe saymaktadır.
Geçen yüzyılın başından bu yana her ABD başkanının ilk yurt dışı ziyaretini gösteren tablo şöyledir:
| Başkan | Yıl | İlk yurt dışı ziyaretinin varış noktası |
| Theodore Roosevelt | 1906 | Panama (Panama Kanalı projesini denetlemek için) |
| William Howard Taft | 1909 | Panama |
| Woodrow Wilson | 1912 | Bermuda |
| Warren G. Harding | 1920 | Panama |
| Calvin Coolidge | 1928 | Küba |
| Herbert Hoover | 1928 | Honduras |
| Franklin D. Roosevelt | 1933 | Bahama Adaları |
| Harry Truman | 1945 | Belçika (Dünya Savaşı’nın sonu) |
| Dwight Eisenhower | 1952 | Güney Kore |
| John F. Kennedy | 1961 | Kanada |
| Lyndon Johnson | 1964 | Kanada |
| Richard Nixon | 1969 | Belçika |
| Gerald Ford | 1974 | Meksika |
| Jimmy Carter | 1977 | Birleşik Krallık |
| Ronald Reagan | 1981 | Kanada |
| George H. W. Bush | 1989 | Kanada |
| Bill Clinton | 1993 | Kanada |
| George W. Bush | 2001 | Meksika |
| Barack Obama | 2009 | Kanada |
| Donald Trump | 2017 | Suudi Arabistan |
| Joe Biden | 2021 | Birleşik Krallık |
| Donald Trump | 2025 | Suudi Arabistan |
Trump’ın turu: Körfez’in güvenliğinden Körfez’le anlaşmalara
Trump’ın Mayıs 2025’teki Körfez turu yalnızca bir protokol ziyareti değil, onlarca yıldır ABD–Körfez ilişkisine yön veren kavramsal yapıda bir dönüşümün açık ilanıydı. Trump, ABD’den alışıldığı üzere güvenlik güvencesi ve koruyucu rol söylemini beraberinde getirmek yerine yatırım, sanayi ve karşılıklı çıkarlar söylemiyle geldi; böylece ilişkiler listesinde “koruma şemsiyesinin” önceliğinin gerilediğini ve “fizibilite çalışmalarının” ABD ile ittifakların yönetiminde birincil referans hâline geldiğini teyit etti.
Ziyaret sırasında ortaya çıkan yaklaşım, alışılageldiği gibi güvenlik odaklı değil, tamamen sanayi ve yatırım odaklıydı. Trump Körfez’e tutarlı bir jeopolitik blok olarak değil, çok çeşitli çıkarları ve hesapları olan ülkelerden oluşan açık bir pazar olarak davrandı ve onlarla “En çok ödeyen ortaklığı kazanır” ilkesiyle ilişki kurdu. Bu Trump turunda koruyucu ABD askerî taahhüdüne ya da stratejik güvenlik garantilerine dair işaretler yer almadı; birçok Körfez ülkesinin normalleşme trenine katılmanın şartı olarak dile getirdiği “güvenlik garantileri”nin herhangi bir derecesine ilişkin hiçbir mutabakat zaptı imzalanmadı. Bunların yerini ticaret anlaşmaları, tedarik zincirleri ve ortak üretim bölgelerine dair doğrudan konuşmalar aldı.
ABD–İsrail ilişkisi: Önceliklerde değişim
Trump’ın son adımlarından ve bunların en yenisi olan Körfez turundan, bölgedeki ticari anlaşmaların başarısı için uygun koşulları hazırlamaya odaklanan gündemini ilerletmekte kararlı olduğu anlaşılmaktadır. Trump bu süreçte İsrail işgalinin bazı taleplerini aşmıştır: Netanyahu’nun muhalefetine rağmen yönetiminin İran ile nükleer müzakerelere yönelmesi, Yemen’de İsrail’e ilişkin şartlar içermeyen Husilerle ateşkes anlaşması, Katar arabuluculuğuyla Hamas hareketiyle asker Edan Alexander’ın serbest bırakılmasına yönelik İsrail ile koordinasyon olmaksızın yürütülen müzakereler – ki bu Gazze bombardımanının tırmanmasına yol açtı – bunlar arasındadır. Trump ayrıca İsrail’in Suriye Cumhurbaşkanı Şara’yı “terörist” cihatçı akıma mensup olmakla suçlamasına rağmen Suriye’ye yönelik yaptırımların kaldırıldığını açıklamış ve Şam ile ilişkilerin normalleştirilmesi çağrısında bulunmuştur.
Bu hamleler, Joe Biden döneminde olduğu gibi İsrail baskılarından uzak kararlar alınması yoluyla ABD politikasının önceliklerinde bir dönüşümü ve Orta Doğu’daki nüfuzun yeniden düzenlenmesine odaklanmayı yansıtmaktadır. “New York Times” gazetesi de buna işaret ederek Trump’ın İsrail’in endişelerine rağmen Yemen’deki operasyonları durdurma ve Suriye’ye yönelik yaptırımları kaldırma anlaşmalarıyla ABD politikasını yeniden şekillendirdiğini vurgulamıştır; bu da İsrail’in karar alma çevrelerindeki öneminin azaldığını yansıtmaktadır. Gazete öte yandan, Körfez turunda ve bu son hamlelerde göz ardı edilmesine rağmen İsrail’e askerî ve ekonomik desteğin sürdüğüne de dikkat çekmiştir. “Haaretz” ise Trump’ın bölgesel politikasını, Netanyahu’nun Gazze’de sürmesini ve İran ekseniyle tırmanmasını istediği savaşlardan uzak, ticari bir politika olarak nitelendirmekte; ekonominin ve ticari anlaşmaların bölgedeki ABD politikasının ekseni hâline geldiğini belirtmektedir.
Suriye konusunda Suudi taleplerine yanıt
Orta Doğu’daki siyasi kartların yeniden düzenlenmesi çerçevesinde Trump, Riyad’da Suriye’ye yönelik ABD yaptırımlarının kaldırıldığını açıkladı.
Bu adım, Ankara ve Riyad ile ilişkileri güçlendirerek Orta Doğu’daki stratejik tabloyu yeniden çizmeyi amaçlayan ve İran’ın bölgedeki nüfuzunun azaltılmasına katkıda bulunan bir ABD vizyonu çerçevesinde atılmıştır. Bu yaklaşıma göre Suriye’nin istikrarı, Lübnan’da “Hizbullah” varlığının yeniden canlandırılmasının önünü kesmek anlamına gelmekte; bu da İran hegemonyasından uzak yeni bir düzen kurmaya çalışan bölgesel aktörlerin yararına olmaktadır.
Bu siyasi alışverişin en belirgin tezahürlerinden biri olarak Trump, Suudi Arabistan’a bir tür “siyasi hediye” sundu: Riyad’ın nüfuzunun yıllarca İran ve Rusya lehine gerilemesinin ardından Suriye dosyasındaki rolünün merkezîliğinin yeniden teyit edilmesi. Bu ayrıcalık bedava değildi; aksine daha geniş bir anlaşma bağlamında geldi; bu anlaşma “sembolizm ve merkezî rol karşılığında yatırımlar ve sözleşmeler” ilkesine dayanmaktadır. Suudi Arabistan, açık bir ABD şemsiyesi altında Suriye sahnesindeki konumunu yeniden kazanmaya çalışmaktadır.
Washington’un zihnindeki BAE: Rahat bir ortak
Trump’ın Birleşik Arap Emirlikleri ziyareti, bu Körfez ülkesini – bölgedeki diğer müttefiklerden, özellikle Suudi Arabistan’dan belirgin biçimde farklı olması nedeniyle – ABD’nin güvenlik ve siyasi sistemi içinde ayrıcalıklı bir konuma yerleştirmektedir.
Zira BAE kapsamlı bir koruma talep etmemekte, aksine daha az maliyetli ve daha etkili müttefikler arayan yeni ABD vizyonuyla uyumlu, dengeli bir ortaklık sunmaktadır. Normalleşme, sanayi ve yatırım alanındaki yaklaşımıyla Abu Dabi kendisini, ABD’li karar alıcıyı rahat bir iş birliğiyle cezbeden bir model olarak sunmakta; bu da ona bölgesel nüfuzunu genişletme imkânı tanımaktadır. Bunun son tezahürü Sudan’da yaşananlardır; BAE’nin oradaki hareketleri ABD’nin yeşil ışığından bağımsız okunamaz. BAE’nin Hızlı Destek Kuvvetleri’ne verdiği destek, Bin Zayed’in savaş makinesini yeniden çalıştırmasına izin veren, açıklanmamış bir ABD izninin ürünüdür. Donald Trump’ın son Körfez ziyareti ve Muhammed bin Zayed ile görüşmesi belki de “sessizlik karşılığında para!” kuralı üzerine bu ABD sessizliğinin bedelinin ödendiği durak olmuştur.
Ayrıca okuyun: Savaş çıkacak mı? İranlı reformist seçkinlerin değerlendirmelerine bir bakış | Washington ve İran: Diplomatların tahliyesi ve bölgesel tırmanma göstergeleri
Çin ve Körfez ortaklığındaki yeri
Trump’ın Orta Doğu turu sırasında Trump yönetiminin yönelimlerinde son derece önemli bir başka boyut daha vardır; bu boyut, ABD politikasına hâkim olan pragmatik ve ticari boyutu yansıtmakta ve özellikle yarı iletkenler ve yapay zekâ sektöründe ileri teknoloji alanlarında Çin ile kıyasıya rekabetle ilgilidir.
Bu bağlamda, Washington’un yüz binlerce yapay zekâ çipi ve gelişmiş yarı iletkenin, bu hayati teknoloji alanında üstünlük kazanmak için yarışan BAE ve Suudi Arabistan başta olmak üzere Körfez’deki müttefiklerine ihracatına yönelik kısıtlamaları ne ölçüde gevşetmeye hazır olduğu meselesi öne çıkmaktadır.
Buna bağlı olarak Trump, Biden yönetiminin getirdiği ve teknoloji sızıntısı endişesiyle bu gelişmiş çiplerin BAE ve Suudi Arabistan da dâhil olmak üzere bir dizi ülkeye ihracatına sıkı kısıtlamalar getiren “yapay zekâ yayılım kuralı“nı iptal ederek kararlı bir adım attı.
Trump yönetimi şu anda, yüz binlerce gelişmiş ABD yapay zekâ çipinin, ABD şirketleriyle yeni bir stratejik ortaklığa zemin hazırlamak için Çinli ortaklarıyla ilişkisini kesen Emirlik şirketi G42’ye tedarik edilmesine yönelik büyük bir anlaşmayı değerlendirmektedir.
Beyaz Saray ayrıca Suudi Arabistan ile anlaşmalar yapıldığını açıkladı; bunlar arasında Riyad’daki devlete ait ve yapay zekâ alanında uzmanlaşmış Humain şirketinin önümüzdeki beş yıl içinde gelişmiş ABD yapımı Nvidia çiplerine dayanan bir teknoloji altyapısı kurma taahhüdü de yer almaktadır. Bu, ABD’nin müttefiklerini yükselen Çin nüfuzuna karşı teknolojik olarak ilerletme yönelimini yansıtmaktadır. Bu yeni ABD yönelimi, Suudi Arabistan’ın Çin ile ayrıcalıklı ilişkilerini koruma ve teknoloji kaynaklarını çeşitlendirme isteğiyle çatışabilir; bu da gelecekte teknik ve güvenlik sorunlarına kapı aralayabilir.
Trump’ın turuyla Türkiye’nin taleplerinin karşılanması
Başkan Trump’ın Körfez turu bağlamında Türkiye, Suriye’deki müttefiklerine yönelik ABD yaptırımlarının kaldırılmasıyla stratejik hedeflerinden birini gerçekleştirmektedir. Bu, Ankara’nın güney sınırlarının istikrarını güçlendirmek ve Kürtlerin faaliyetlerinden ve göç dalgalarından kaynaklanan güvenlik tehditlerini hafifletmek için kilit bir adımdır; aynı zamanda yeniden imar projelerinde başlıca aktörlerden biri olması beklenen Türk ekonomisine de güçlü bir ivme kazandırmaktadır.
Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın, Trump’ın Veliaht Prens Muhammed bin Selman ve Suriye Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara ile yaptığı görüşmeye telefonla katılması, Türkiye açısından bu kararın önemini yansıtmaktadır; karar, Ankara’nın güvenlik çıkarlarına hizmet edecek ve Suriye siyasi sürecindeki rolünü güçlendirecek şekilde bölgesel tablonun yeniden şekillenmesine katkıda bulunan tarihî bir adım olarak görülmektedir.
Trump’ın turunda Mısır’ın dışlanması
Mısır’ın Arap dünyasındaki merkezî konumuna rağmen bu turda dışlandığı açıkça görüldü; Mısır artık bölgesel ve siyasi ilgi alanının dışında bırakılmaktadır. Bu dışlanma Trump’ın turu sırasında siyasi olarak görmezden gelinmekle sınırlı kalmadı; Trump, ABD’nin 1956 Üçlü Saldırısı’nın başarısız kılınmasındaki rolüne dayanarak Mısır’dan Süveyş Kanalı’ndan geçen ABD gemilerinden ücret almamasını talep edecek kadar ileri gitti. Bu talep, Mısır’ın egemenliğini ve bölgesel konumunu zayıflatmaya yönelik açık bir ima taşımaktadır.
Körfez’in çıkarları ve unutulan Gazze
Körfez ülkeleri, Trump’ın turunun sözleşmeye dayalı ve pragmatik niteliğini ABD ile stratejik ittifaklarını güçlendirmek için bir fırsat olarak görmektedir; ancak Gazze Şeridi dosyası herhangi bir gerçek açılımın dışında kaldı.
Körfez turunun sona ermesinin ardından İsrail işgali, Gazze Şeridi’nde Bağdat’taki Arap zirvesiyle eş zamanlı olarak “Gideon Savaş Arabaları” adlı geniş çaplı bir askerî operasyon başlattığını duyurdu. Buna resmî Arap sessizliği ve Filistin Yönetimi ile güvenlik koordinasyonunun sürmesi eşlik etti; bu da Filistin siyasi sisteminin önceliklerindeki bir dengesizliği ve davaya yönelik Arap eyleminin gerilediğini yansıtmaktadır.
Öte yandan saha verileri, başta Gazze’deki olmak üzere Filistin direnişinin hâlâ dayanma ve tırmanmaya birikimli çatışma yöntemleriyle karşılık verme kapasitesine sahip olduğunu teyit etmektedir; bu da yaklaşık yirmi aydır süren savaşa rağmen işgalin askerî hedeflerine ulaşmada başarısız olduğuna işaret etmektedir. Bunu, geleneksel askerî zafere olan güvenin yitirildiğini dile getiren işgal subaylarının kendileri bile teyit etmektedir.
Sonuç
Trump’ın turunda Gazze dosyasının gerçek anlamda yokluğunun bizzat Arap rejimlerinden kaynaklanan bir yokluk olduğu anlaşılmaktadır; zira Trump büyük mali anlaşmalar ve devasa yatırımlar açıklarken ve Filistinlilere yönelik savaşı durdurmaya dair açık bir taahhütte bulunmadığını gösterirken, resmî Arap rejimleri sessiz kalmakta ya da bu gerçeklikle uyumlu görünmektedir.
Bu yokluğu daha da trajik kılan şey, Washington ile yapılan anlaşmalara pompalanan bu trilyonlarca Arap dolarının, bu çatışma süresince en başından Gazze’yi yeniden imar edebilecek ve direnişi destekleyebilecek olmasıdır; hatta ümmetin özgürleşme ve yükselme hakkına inançla, güç dengelerini ümmetin merkezî davası “Kudüs” lehine yeniden çizebilirdi.
Bu Arap yokluğu, Arap siyasi sisteminin önceliklerinde beklenen yapısal bir dengesizliği yansıtmakta; bu da Gazze’nin acılarını, kuşatmayı ve siyasi ve fiilî soykırımı çözümsüz biçimde sürdürmektedir. Aynı zamanda Filistin direnişi, tüm tırmanma ve dışlama girişimlerine rağmen canlı ve dirençli kalmaya devam etmekte ve işgalin askerî hedeflerine ulaşmasının önündeki gerçek engeli oluşturmaktadır.






