Mısır–İran yakınlaşması: Neden şimdi?

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi'nin Mısır'a yaptığı ziyaret, Kahire ile Tahran arasında olası bir yakınlaşmanın sınırlarını keşfetmeyi amaçlayan diplomatik bir adımdı. Ziyaret, Mısır Dışişleri Bakanı'nın resmi daveti üzerine gerçekleşti ve Mısır'ın Tahran'a yönelik bu açılımının ardındaki motivasyonlar ile Körfez başkentlerinin ve Washington'ın Kahire'ye karşı son dönemdeki soğukluğunun bağlantısı hakkında soruları gündeme getirdi. Bu ziyaret, Mısır'ın bölgesel denklemlerden dışlanmaya çalışıldığı bir dönemde, bölgesel ilişkilerde dengeyi yeniden kurmaya yönelik taktiksel bir açılım veya yumuşak bir itiraz mesajı olarak yorumlandı.
Özellikle Mısır-İran ilişkilerinin 46 yılı aşkın süredir resmi olarak kopuk olduğu düşünüldüğünde, bu düzeydeki her görüşme önemli bir siyasi gösterge haline gelmektedir. Ziyaret, her iki taraf için de hassas bir bölgesel konjonktürde gerçekleşti; Mısır, geleneksel Arap aktörü konumunun gerilediği bir yalnızlık döneminden geçerken, İran da nükleer dosyasında artan ABD baskıları ve Siyonist tehditlerle karşı karşıyaydı. Mısır'ın, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Genel Direktörü'nün Kahire'de bulunduğu sırada bu görüşmeyi yapması, İran nükleer dosyası üzerinden bölgesel bir aktör olarak yeniden konumlanma isteğini sembolize ediyordu.
Ancak, ziyaretin görünürdeki ivmesine rağmen, Mısır'ın kararlarını hala ABD-Körfez tavanının belirlediği ve Suudi Arabistan ile BAE'nin Sisi yönetiminin sağlamlaştırılmasında merkezi bir rol oynadığı göz önüne alındığında, Mısır-İran ilişkilerinde büyük bir kırılma yaşanması beklenmiyordu. 2022'de İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan'ın Abdulfettah Sisi ile yaptığı görüşmeye rağmen, son ziyarette de somut bir gelişme kaydedilmedi, bu da görüşmelerin Mısır'ın etkili araçlarını Körfez lehine kaybetmesi gerçeğini değiştirmediğini gösterdi. Öte yandan, Kızıldeniz'deki seyrüsefer hatlarını güvence altına alma isteği gibi doğrudan güvenlik ve ekonomik motivasyonlar, Kahire'yi temkinli de olsa İran'ın kapısını çalmaya zorladı.
Ancak, İran üzerinden Husilerle kurulacak dolaylı bir mutabakat, bölgesel nüfuzunu bozacak bir yakınlaşmaya şüpheyle bakan Suudi Arabistan'ın hoşuna gitmeyecekti. Mısır, bu yakınlaşma aracılığıyla Suudi Arabistan'ı kendisiyle ilişkinin şartlarını iyileştirmeye veya bölgesel rolünü kısıtlamaktan vazgeçmeye yöneltmek için "alternatifler" kozunu kullanmaya çalışıyordu. Ancak bu siyasi manevra büyük ölçüde sonuçsuz görünüyordu, çünkü Suudi Arabistan, mali destek ve bölgesel nüfuz aracılığıyla Mısır rejiminin yapısını kontrol etmeye yarayan pek çok ipi elinde tutuyordu.
2016'da Tiran ve Sanafir adalarının Riyad'a devrini öngören deniz yetki alanları anlaşmasına karşı Mısır mahkemelerinde yapılan hukuki itiraz da, Mısır'ın Suudi Arabistan'ın artan ilgisizliğinden duyduğu rahatsızlığın bir tezahürü olarak okunuyordu. Bu durum, Suudi Arabistan'ın iki adada bir ABD askeri üssüne ev sahipliği yapma teklifiyle birlikte Mısır egemenliğinin aşınmasına dair kaygıları artırıyordu. İran'ın Kahire ziyaretinin arka planında, artan ABD-İsrail baskısı ve Suriye ile Lübnan gibi hayati alanlardaki nüfuz kaybı karşısında bölgesel yalnızlık çemberini kırma isteği yatıyordu.
Mısır, İran için Batı yanlısı Körfez kuşatmasının duvarını aşmak ve bölgede bir aktör olarak yeniden konumlanmak için stratejik bir fırsat teşkil ediyordu. İran, Mısır'ın açılımının sınırlarını ve Körfez ile ABD vesayetine rağmen açılmaya ne ölçüde hazır olduğunu sınamaya çalışıyordu. İran ayrıca, Körfez'in Mısır'dan uzaklaşmasının Kahire'de bir boşluk yaratabileceğini ve kendisinin de bu boşluğu sessizce doldurmaya hazır olduğunu söylemeye çalışıyordu.
Sonuç olarak, Arakçi'nin Kahire ziyaretini çevreleyen medya ivmesine ve örtük diplomatik mesajlara rağmen, tüm göstergeler ziyaretin bölgesel tabloda kayda değer bir yenilik doğurmayacağını düşündürüyordu. Kahire hala Washington, Tel Aviv ve Körfez başkentlerinin kontrol ettiği stratejik ittifakların tavanı altındaydı, bu da manevra alanını daraltıyor ve Tahran ile her türlü yakınlaşmayı sınırlı ve etkili araçlardan yoksun bir adım haline getiriyordu. Ziyaret, niteliksel bir dönüşüm taşımadı; ne resmi anlaşmalar imzalandı, ne diplomatik temsil düzeyi yükseltildi, ne de yeni bir siyasi ortaklığa işaret eden etkili adımlar atıldı.
İran ise, boğucu iç ve dış baskı altında ve Arap çevresindeki nüfuz alanlarını kaybederken, yeni ittifaklar oluşturabilecek durumda değildi; sağlam eksenler kurmaya değil, yalnızlığını kırmaya çalışıyordu. Ziyaret, bölgenin dengelerinde hiçbir şeyi değiştirmeyen ve Mısır-İran ilişkilerinin durgun sularını hareketlendirmeyen diplomatik bir hareketlilik ve siyasi bir manevradan ibaret kaldı.
Giriş:
Mevcut siyasi tabloya dair anlamlar taşıyan diplomatik bir adımla İran Dışişleri Bakanı ve İran diplomasisinin en önde gelen simalarından biri olan Abbas Arakçi, Mısır’ı ziyaret ederek bir dizi resmî görüşme gerçekleştirdi. Ziyaret, hızla değişen bölgesel dönüşümler ortamında Kahire ile Tahran arasındaki olası yakınlaşmanın sınırlarını keşfetmeyi amaçlayan bir turun parçasıydı.
Dikkat çekici olan, İran’ın Mısır’daki Çıkarları Koruma Bürosu Başkanı Muhammed Hüseyin Sultanifer’in açıkladığı üzere, ziyaretin Mısır tarafının, özellikle de Dışişleri Bakanı’nın resmî daveti üzerine gerçekleşmiş olmasıdır.
Bu hassas diplomatik veri, Mısır’ın Tahran’a yönelik bu ani açılımının gerçek motivasyonlarına ve bunun, Körfez başkentlerinin ve Washington’un son dönemde Kahire’ye karşı gösterdiği soğukluk ya da görmezden gelme hâliyle ne ölçüde bağlantılı olduğuna dair temel sorular ortaya çıkarmaktadır; bu soğukluk hem bölgesel rol hem de ekonomik düzeyde kendini göstermektedir.
Peki bu Mısır daveti, bölgesel ilişkilerde dengeyi yeniden kurmaya yönelik taktiksel bir açılıma mı işaret ediyor? Yoksa Kahire’yi bölgenin denklemlerinden dışlamaya ve bölgenin jeopolitik haritasını yeniden tasarlamaya çalışan taraflara yönelik yumuşak bir itiraz mesajı mı? Özellikle Mısır–İran ilişkilerinin 46 yılı aşkın süredir resmî olarak kopuk olduğu düşünüldüğünde, bu düzeydeki her görüşme geçici sayılamayacak siyasi bir gösterge hâline gelmektedir.
Bunun yanı sıra ABD’nin, Siyonist gündemle uyumlu ve bölgedeki geleneksel ağırlık merkezleri pahasına kendi çıkarlarına hizmet edecek biçimde fiilen yeniden tasarlanan yeni bir bölgesel konumlanma modeli dayatma girişimi öne çıkmaktadır. Bu modelin, bölgesel karar alma süreçlerinde doğrudan araçlara dönüşmüş Körfez başkentlerine öncelik tanıdığı, Kahire’nin ise kenara itildiği görülmektedir.
Zor bir zamanlama
Bu ziyaret, her iki taraf için de hassas bir bölgesel konjonktürde gerçekleşmektedir. Kahire görece bir yalnızlık döneminden geçmekte, merkezî bir Arap aktörü olarak geleneksel konumu gerilemiş bulunmaktadır; özellikle başta Suudi Arabistan olmak üzere en önemli Körfez ortaklarıyla ilişkilerindeki gerginlik ya da soğukluk, buna ek olarak Mısır’ı artık bölgesel güvenlik mimarisinin bir dayanağı olarak değil, belirli dosyalarda ikincil bir müttefik olarak gören Washington ile ılık ilişkiler bu durumu derinleştirmektedir. Ayrıca Mısır, Gazze gibi hassas dosyalarda İsrail işgalinden dolaylı baskılarla karşı karşıyadır; Mısır, Katar, ABD ve hatta Türkiye gibi yeni arabulucular lehine tek arabulucu konumundan görece uzaklaştırılmıştır.
İran da birden fazla cephede zorluklarla karşı karşıyadır: Nükleer dosyasında giderek artan ABD baskılarına maruz kalırken, Siyonistlerin önleyici bir askerî eylem tehditleri de yoğunlaşmaktadır. İran, Irak, Lübnan ve Suriye’deki nüfuz mücadelelerini yönetmekle meşgulken, Riyad ile ilişkisine damgasını vuran mezhepsel husumeti ya da Ankara ile ilişkisini belirleyen rekabeti taşımayan yeni bir Arap kapısına ihtiyaç duymaktadır. Buradan bakıldığında Kahire – geçmişteki anlaşmazlıklara rağmen – siyasi baskıyı hafifletmede olası bir ortak ve kriz anlarında uluslararası arenada kabul görebilecek bir arabulucu olarak görünmektedir.
Arakçi ile Mısır devletinin yetkilileri arasındaki görüşmenin, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Genel Direktörü’nün Kahire’de bulunduğu zamana denk gelmesi, Mısır’ın – hesaplı da olsa – Kahire’yi bölgenin dengelerinde son derece önemli ve kilit bir dosya olan İran nükleer dosyası kapısından yeniden bölgesel bir aktör olarak sunma isteğine işaret eden sembolik göstergeler taşımaktadır.
Ayrıca okuyun: Savaş çıkacak mı? İranlı reformist seçkinlerin değerlendirmelerine bir bakış | Washington ve İran: Diplomatların tahliyesi ve bölgesel tırmanma göstergeleri
Sonuçsuz bir siyasi manevra
Ziyaretin görünürdeki ivmesine rağmen, sonuçlarına ilişkin gerçekçi değerlendirmeler Mısır–İran ilişkileri duvarında büyük bir kırılma yaşanabileceğine işaret etmemektedir. Zira Mısır’ın kararlarını belirleyen denklemler iç ve dış düzeyde hâlâ ABD–Körfez tavanı altında yönetilmektedir; özellikle Sisi yönetiminin sağlamlaştırılmasında merkezî bir rol oynayan ve ona – taktiksel bir girişim kapsamında bile olsa – aşılması güç bölgesel yükümlülükler dayatan Suudi Arabistan ve BAE bu tavanı belirlemektedir. Dolayısıyla Tahran ile her türlü yakınlaşma büyük olasılıkla sınırlı kalacak ve Washington’un izin verdiği ya da hami müttefikleri kızdırmayacak ölçüde ayarlanacaktır.
2022’de İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan, Ürdün’ün ev sahipliği yaptığı “Bağdat-2” zirvesi marjında Abdulfettah Sisi ile görüşmüştü. İran Dışişleri Bakanlığı görüşmeyi “olumlu ve kısa” olarak nitelendirmiş, Bakanlık Sözcüsü Nasır Kenani iki ülke arasındaki ikili ilişkilerin ortak çıkarlar çerçevesinde ilerlediğini vurgulayarak diyaloğun sürmesinin önünde herhangi bir engel bulunmadığını belirtmişti.
Bu görüşmelere ve olumlu açıklamalara rağmen, İran Dışişleri Bakanı’nın son ziyareti sırasında bile iki ülke arasındaki ilişkilerde somut bir gelişme kaydedilmemiştir; bu da söz konusu görüşmelerin, Mısır’ın etkili araçlarını Körfez lehine kaybetmesi gerçeğini değiştirmede gerçek bir ilerleme sağlamadığını göstermektedir.
Öte yandan doğrudan güvenlik ve ekonomik motivasyonların varlığı, Kahire’yi temkinli de olsa İran’ın kapısını çalmaya zorlamaktadır. Bunların başında, Tahran’ın doğrudan müttefiki olan Husilerin Batılı ve İsrail gemilerine yönelik saldırıları nedeniyle Süveyş Kanalı’nın ağır zarar görmesinin ardından Mısır’ın Kızıldeniz’deki hayati seyrüsefer hatlarını güvence altına alma isteği gelmektedir; bu durum Kahire’yi, bu saldırıların iplerini elinde tutanlarla açıklanmasa bile bazı mutabakatlar aramaya mecbur bırakmaktadır.
Ne var ki İran kapısı üzerinden Husilerle kurulan bu dolaylı mutabakat, bölgedeki geleneksel nüfuzunu bozacak bir bölgesel yeniden konumlanmaya yol açabilecek her türlü Mısır–İran yakınlaşmasına şüpheyle bakan Suudi Arabistan’ın hoşuna gitmemektedir. Krallık, Mısır’ın bu hamlelerinde, gerek ekonomik yardımlar dosyasında gerekse bölge içindeki nüfuz dosyasında Mısır’a yönelik soğuk politikalarını gözden geçirmeye zorlamayı amaçlayan bir tür siyasi manevra görebilir. Başka bir deyişle Mısır, Tahran ile bu yakınlaşma aracılığıyla Suudi Arabistan’ı kendisiyle ilişkinin şartlarını iyileştirmeye ya da en azından Körfez – Washington – Tel Aviv düzenlemeleri içinde bölgesel rolünü kısıtlamaktan vazgeçmeye yöneltmek için “alternatifler” kozunu sallamaya çalışmaktadır.
Ancak bu siyasi manevra büyük ölçüde özünde sonuçsuz görünmektedir; çünkü Suudi Arabistan, gerek doğrudan mali destek gerekse rejimin meşruiyetini pekiştirmek için dayandığı bölgesel nüfuz aracılığıyla, Mısır rejiminin yapısını kontrol etmeye yarayan pek çok ipi fiilen hâlâ elinde tutmaktadır. Bu nedenle Mısır’ın bu yörüngenin dışındaki, özellikle İran’a yönelik her hamlesi, gerçek güç kozlarından yoksun zayıf bir baskı girişimi olarak okunabilir.
Bu manevrayla uyumlu, sembolik anlam taşıyan bir başka adım da 2016’da Tiran ve Sanafir adalarının Riyad’a devrini öngören Mısır ile Suudi Arabistan arasındaki deniz yetki alanlarını belirleme anlaşmasına karşı Mısır mahkemelerinde yapılan hukuki itirazdır. İtiraz hukuki bir biçimde yapılmış olsa da, daha kapsamlı bir siyasi bağlamda, Mısır’ın Suudi Arabistan’ın artan ilgisizliğinden duyduğu sessiz rahatsızlığın tezahürlerinden biri olarak okunmakta ve Kahire ile bazı Körfez başkentleri arasındaki ilişkide açıklanmayan bir gerginliği yansıtan işaretler zincirine eklenmektedir.
Bu adımın anlamı, Suudi Arabistan’ın iki adada bir ABD askerî üssüne ev sahipliği yapma teklifine işaret eden haberler ışığında daha da önem kazanmaktadır; bu da Mısır egemenliğinin aşınmasına dair kaygıyı ortaya koymaktadır.
Bu bağlamda, istikrarlı bir ittifak görüntüsü verme yönündeki görünürdeki özene rağmen, tablonun gerçekleri ve tarafların hareketleri, bölgesel nüfuzun yumuşak bir biçimde yeniden tasarlandığını göstermektedir; bu tasarım Mısır’ı alıcı konumunda tutmakta ve etki kapasitesini zayıflatarak onu merkezî bir ortaktan, itirazını ancak sınırlı etkili manevralarla dile getirebilen örtük bir tabiye dönüştürmektedir.
Sonuç olarak bu atışmalar – ister Tahran’a açılım ister eski anlaşmalara itiraz yoluyla olsun –, büyük dosyalarda Kahire’yi aşan yumuşak bir Suudi hegemonyası gölgesinde giderek derinleşen Mısır’ın siyasi iflas krizinin soluk ifadelerinden ibaret kalmakta, Mısır’ın bölgesel rolleri ise zamanla aşınmaktadır.
Tahran: Yalnızlığı kırmak için yeni bir arayış
İran’ın Kahire ziyaretinin arka planı, Tahran’ın özellikle artan ABD–İsrail baskısı ve Suriye ile Lübnan gibi hayati alanlardaki görece nüfuz kaybı karşısında, etrafında giderek derinleşen bölgesel yalnızlık çemberini kırma isteğinde kendini göstermektedir. Karmaşık bir bölgesel anda Mısır – sembolik ağırlığı ve jeopolitik konumuyla – İran için Batı yanlısı Körfez kuşatmasının duvarını aşmak ve yalnızca kuşatılmış bir güç olarak değil, bölgede bir aktör olarak yeniden konumlanmak için stratejik bir fırsat teşkil etmektedir.
Bu bağlamda Arakçi’nin ziyareti, Tahran’ın Mısır’ın açılımının sınırlarını ve Kahire’nin Körfez ve ABD vesayetine rağmen – kısmen de olsa – açılmaya ne ölçüde hazır olduğunu sınamaya çalıştığı siyasi bir nabız yoklamasıdır. Bu durum özellikle Mısır’ın ABD’li müttefikiyle ilişkilerinin Gazze dosyası ve zorla yerinden etme konusundaki baskılar nedeniyle kötüleşmesi ve Kahire’nin çıkarlarını önemsemeden nüfuz haritalarını yeniden çizmeye başlayan Suudi Arabistan ve BAE tarafından giderek daha fazla dışlandığı hissi karşısında öne çıkmaktadır.
İran ayrıca bölgenin yapısında yaşanan dönüşümlerin kaosundan da yararlanmakta; uzun süredir hasım olan, ancak artık İran’ı doğrudan bir tehdit olarak değil, Körfez’in tutumunu ve İsrail’in konumlanmasını artan bir baskı olarak gören Arap güçleriyle hesaplı ilişkiler kurarak Washington–Tel Aviv–Riyad eksenindeki çatlakları kullanmaya çalışmaktadır.
Özünde İran, kendisini tamamen yalnızlaştırmanın artık mümkün olmadığını ve Körfez’in Mısır’dan uzaklaşmasının Kahire’de bir boşluk yaratabileceğini, kendisinin de bu boşluğu sessizce doldurmaya hazır olduğunu söylemeye çalışmaktadır.
Sonuç:
Arakçi’nin Kahire ziyaretini çevreleyen medya ivmesine ve örtük diplomatik mesajlara rağmen, tüm göstergeler ziyaretin bölgesel tabloda kayda değer bir yenilik doğurmayacağını düşündürmektedir. Zira Kahire hâlâ Washington, Tel Aviv ve Körfez başkentlerinin kontrol ettiği stratejik ittifakların tavanı altındadır; bu ittifaklar manevra alanını daraltmakta ve Tahran ile her türlü yakınlaşmayı düşük bir tavanla sınırlı ve etkili araçlardan yoksun bir adım hâline getirmektedir.
Ziyaret özünde niteliksel bir dönüşüm taşımadı; ne resmî anlaşmalar imzalandı, ne diplomatik temsil düzeyi yükseltildi, ne de yeni bir siyasi ortaklığa işaret eden etkili adımlar atıldı. Keşif amaçlı görüşmelerin ve genel tutumların sınırlarını aşmayan bir görüşme oldu; bu da adımın stratejik olmaktan çok sembolik olduğunu teyit etmektedir.
İran’a gelince, boğucu iç ve dış baskı altında bulunan ve Arap çevresindeki nüfuz alanlarını art arda kaybeden İran, yeni ittifaklar oluşturabilecek durumda değildir; sağlam eksenler kurmaya değil, yalnızlığını kırmaya çalışmaktadır.
Böylece ziyaret, gerçekçi çerçevesinde diplomatik bir hareketlilik ve siyasi bir manevradan ibaret kalmaktadır; bölgenin dengelerinde hiçbir şeyi değiştirmemekte ve Mısır–İran ilişkilerinin durgun sularını harekete geçirmemektedir. Ziyaret daha çok bölgesel anın çalkantısını ve Kahire’nin, Körfez başkentlerini nüfuz, ortaklık ve ekonomik destek denklemleri içinde kendisine yaklaşım tarzlarını gözden geçirmeye zorlamak için yeniden konumlanma çabasını yansıtmaktadır.






